Quriliş obektlarini bayramlarga topşirişdan voz keçiş kerak – ekspert

«Qimmatga tuşuvçi tejamkorlik» – ekspert Sardobada xavfdan ogohlantiruvçi sensorlar örnatilmagani haqida

Quriliş jarayonida işlatilgan materiallar sifatini tekşiriş böyiça köplab xulosalar böladi – kim tomonidan tekşirilgan, qanday asboblar işlatilgan, asbobdagi har bir raqam qanday bölgan, bularning hammasi kunlik, oylik, yillik hisobotlar şaklida tayyorlanadi. Bu juda katta hajmdagi ma'lumot. Ularni körmasdan, tekşirmasdan turib xulosa beriş qiyin.

Juda muhim yana bir jihat. Xulosa beradigan odam, albatta, Sardoba suv omboriga taşrif buyurişi şart. Nega? Quriliş tugagandan keyin inşoot foydalanişga topşiriladi, bu quriliş bitdi, biz xulosani oldik, topşirdik, komissiya qabul qilib olgani töğrisidagi qaror qölimizda turibdi, deb öylaşlari mumkin. Aslo bunday emas. Davlat komissiyasi bu inşootni qabul qilib olgan bölsa, foydalanişga yaroqli deb topgan bölsa, bu loyihalarning töğri bölganini, quriliş jarayonlari töğri bölganini bildirmaydi. Bu qabul qilib olgan mutaxassislarning bilimi pastligini bildiradi xolos.

Quriliş 3 yil böladimi, 10-20 yil keyin böladimi, albatta, iz qoldiradigan soha. Texnologiya şunçalik rivojlanganki, yerning tubiga 20 metr çuqurlikda beton qoziq kiritilgan bölsa, yer sathida turib şu qoziqning yaxlitligini, biron joyi singanini, şaklini bemalol köriş mumkin, nazorat qiliş mumkin.

Bu suv omborining ham bir qismi yer ustida bölsa, bir qismi yer tagida. Buni joyiga borib, qurilişda işlatilgan materiallarning sifatini tekşiriş mumkin. Ya'ni tekşirişlarning bir qismi loyiha hujjatlari, quriliş hujjatlari bilan tanişiş bölsa, ikkinçisi investigeyşn – quriliş joyining özida olib boriladigan tekşiriş işlari mavjud. Şularning barçasiga rioya qilinib, umumiy birlaştirgan holda xulosa beriş mumkin.

– Töğon öpirilişidan jabr körganlardan biri Kun.uz’ga bergan intervyusida yetti yil davomida qurilgan töğon yetti yil turib bermadi deb aytgandi. Juda oğriqli gap. Hali hukumat tomonidan qança tovon tölanişi, zarar qay tartibda qoplanişi aniq bölmagan paytda tuşkunlik bilan aytilgan bölsa ham, bu har qanday odamni larzaga soladi. Ma'lumot uçun: Sardobadagi suv ombori qurilişi 2010 yilda boşlangan bölib, 2017 yilgaça davom etgan.

Eng yomoni, tizimdagi muammolar hal etilmas ekan, Sardobadagi fojia oxirgisi bölmasligi mumkin. Bunga yöl qöymaslik uçun nimalar qiliş kerak deb hisoblaysiz? Özbekiston bu falokatdan qanday xulosalar çiqarişi kerak? Yuqorida bunday qurilişlarni amalga oşirişda loyihalaş, relefni aniqlaşda malakali olimlar jalb etilişi kerakligi haqida bir neça marotaba aytdingiz, balki şunday olimlar Özbekistonda yöqdir? Balki ta'lim tizimidagi inqiroz bu muammolarning yuzaga kelişiga sabab bölayotgandir? Islohotni nimadan boşlaş kerak?

– Savolga özingiz qisman javob berdingiz, avvalo ta'lim tizimini yaxşilaşdan işni boşlaş kerak. Universitetlarda ta'lim darajasini oşiriş kerak. Öquv dasturlarini zamonaviy, rivojlanayotgan davlatlarda qöllanilayotgan dasturlarga yaqinlaştiriş kerak. Bu zaruriy işlardan biri.

Misol, Hindiston, Bangladeş, Nepal kabi davlatlarni gapirganda köpçilik qoloq davlatlarni tasavvur qiladi. Lekin aslida bu davlatlardagi universitetlarda Amerikaning darsliklaridan foydalaniladi. Ular injyenerlik sohasini ingliz tilida örganadi.

Özbekistonda ham öquv dasturlarini yangilaş zarurati allaqaçon paydo bölgan. Öquv dasturlarini yangilaş bilan oliy öquv yurtlarini bitirib çiqayotgan kadrlarning malakasini oşirişga erişiladi. Ularning zamonaviy texnologiyalar, asbob-uskunalardan foydalanişi, ular bilan dizayn qiliş, loyihalaş imkonini beradi.

Sardobadagi suv omborida ehtimoliy halokat oqibatlari oldindan modellaştirilişi kerak edi – ekspert

Suv toşişini modellaştiriş, uning qayerga oqişini biliş mumkinmi, degan savol qöydingiz. Bu aslida juda ham primitiv, oson narsa. Hozirgi texnologiyalardan töğri foydalanilsa, rivojlaniş katta böladi.

Faqat öqitiş tizimini yaxşilaş bilan quriliş sohasi özgarib qoladimi – yöq. Yoş, malakali, bilimli kadrlarni töğri vazifa bilan, töğri iş bilan ta'minlaş, ularni töğri lavozimga tayinlaş bilan quriliş sohasida özgarişlar qilişga erişiş mumkin.

Bundan taşqari, quriliş obektlarin tugatib, topşirişni bayramlarga töğrilamaslik haqida aytgandim. Çunki bu oddiy mutaxassisga ayon narsa. Quriliş heç qanday bayramlarga boğliq emas. Uning öz qonun-qoidalari bor. Har bir bosqiçda bajariladigan işning ma'lum muddati mavjud. Muddatni qisqartiriş uçun işga zör berib tezlikni oşiriş bilan sifatning pasayişiga erişasiz xolos. Bu tizimli muammo.

Taklifim şundayki, Özbekiston butun respublikada bölayotgan qurilişlar sur'atini biroz susaytirişi kerak. Biz sondan sifatga ötiş kerak bölgan nuqtaga yetib bölganmiz. Hozirda aholi yaşaşi uçun yetarli uy-joy bazasi mavjud. Işlab çiqariş, sanoat uçun ham binolar mavjud, böş turganlari ham bor.

Sur'atni biroz pasaytirib, sondan sifatga ötiş kerak. Ilgari “ura-ura”, mana şu bayramga tugataylik, mana şunça bino quraylik degan bölsak, endi bitta quraylik, sifatli quraylik degan tamoyilga ötişimiz kerak. Şunda mana şunday fojialar bölmaydi. Öşa yerda yaşayotganlar ham özini xavfsiz his qiladi. Bu butun dunyo amal qilayotgan tajriba.

–Siz yaşayotgan davlat bölgani uçun sörayman. Kanadada ham biron obektni biror bayramga topşiriş an'anasi bormi?

– Mutlaqo yöq. Bu kulgili holat. Men bu yerdagi hamkasblarimga, döstlarimga bu haqida gapira olmayman ham, oçiği. Quriliş şunday narsaki, loyihalaş, rejalaş öz yöliga, lekin quriliş davomida siz hisobga olmagan xavf-xatarlar yoki qiyinçiliklar yuzaga keladi. Loyihangiz mavjud şart-şaroitga, qiyinçilikka mos ravişda özgartiriladi.

Misol sifatida aytişim mumkin, bugungi kunda davlat ahamiyatiga ega bölgan yirik inşootlarni quriş, yirik loyhilarni boşqariş bilan şuğullanaman. Deylik, ikki yilga möljallangan loyihamiz ikki yilda tugamasligi mumkin.

Kanadada yaşayotgan özbek injyeneri — Sardoba fojiasi va qurilişdagi inqiroz haqida

Ötgan yili bölgan voqea. Ma'lum ob-havo şaroiti tufayli loyihani tugatiş lozim deb topilmadi. Bu yerda asosiy qarorni men beraman. Menga biron vazir yoki davlat amaldori bosim ötkazgani yöq, aksinça, mening fikrim bilan hisoblaşgan holda – siz nima desangiz şu, siz bu sohaning mutaxassisisiz, istasangiz bu yil tugating, istasangiz keyingi yil tugating, buning davlat uçun muammoli joyi yöq, deyişdi. Albatta, agar men öşa yerda sifatni nazarda tutmaganimda obekt bemalol bir oy içida tugatilardi, tantanalar bilan topşirilardi. Bu bilan men mukofot ham olmayman, bajarmaganligim uçun jazolanmayman ham. Eng muhimi, inşootning sifati va xavfsizligi. Yomğir mavsumi erta boşlandi. Namgarçilik bölgandan keyin qurilişni töxtatişga majbur böldim. Buni çiroyli qilib isbotlab, tuşuntirib berganimdan keyin heç qanday muammo bölgani yöq.

Özbekiston ham şunday yöl tutişi kerak. Bu bayramga bölmasa, keyingisiga bölar. Unga ham bölmasa, oddiy iş kuniga bölar. Eng muhimi, xavfsiz va sifatli inşootlarni quriş. Bu mamlakat va xalqning turmuşini yaxşilaşga xizmat qiladi, degan umiddaman.

– Bu sözlardan körinadiki, ma'muriy-buyruqbozlikdan voz keçişimiz kerak. Har bir iş öz ustalariga qöyib beriş kerak ekan. Özbekistonda quriliş deganda köpçilikning köz oldiga korrupsiya keladigan bölib qolgan. Qurilişni korrupsiyadan xoli tizimga aylantiriş mumkinmi? Quriliş sifati qanday nazorat qilinişi kerak? Bu borada Kanadada işlar qanday yölga qöyilgan? Bizdagi muammolar nima uçun u yerda kuzatilmaydi?

– Qurilişdagi korrupsiya böyiça menda aniq ma'lumotlar yöq, men izoh bera olmayman. Faqat taxminlar qilişim mumkin. Korrutsiyaning oldini oliş uçun eng yaxşi mexanizm bu şaffoflik, oçiqlik. Kanadada loyiha qiymati 25 ming dollardan oşsa, şaffof, oçiq tenderlar asosida ötkaziladi.

Bilsangiz, 25 ming dollar Kanada uçun yoki uning biror provinsiyasi, korxonasi uçun juda ham arzimagan mablağ. Şunday bölsa ham, taniş-bilişçilik, korrupsiyaning oldini oliş uçun oçiq tender orqali qilinişi şart, deb qonunda belgilangan. Kanadada şunga rioya qilinadi. 

Sohada korrupsiyaga barham beriş uçun Boş prokuratura bilan «yöl xaritasi» işlab çiqildi — Quriliş vaziri örinbosari

Tenderda kimga berişni ham heç qaçon bitta inson hal qilmaydi. U yerda işçi guruh tuziladi, ular turli soha vakillari bölişi mumkin. Ular iş va qarindoş-uruğçilikni aralaştirmaydigan insonlar. Ular bir-birini tanisa-da, hamkorlik qiliş imkoniyati bölmagan insonlardan taşkil topadi. Birgalikda körib çiqib, xulosa beriladi. Asosan bu xulosalar töğri böladi, loyihalar eng sifatli va arzon quradigan kompaniyalarga beriladi.

Kanadada sifat qanday nazorat qilinadi? U yerda sifat va xavfsizlik masalasi eng yuqori nuqtaga olib çiqilgan. Har qanday qurilişda birinçi navbatda sifat, ikkinçi navbatda xavfsizlik turadi. Bu kabi yirik inşootlar qurilişi uçun, uning sifatini nazorat qiliş uçun maxsus injyenering kompaniyasi jalb qilinadi. Bular uçinçi tomon, na buyurtmaçiga, na ijroçiga aloqasi bor kompaniyalar böladi. Ular betaraf, işini xolis bajaradi.

Tendersiz loyihalar balosi va tizimli muammolar. Iqtisodçi Sardoba voqeasidan xulosalar haqida

Bir suhbatda eşitganim, Özbekistonda 4 darajali sifat nazorati mavjud, deb aytildi. Ya'ni birinçisi loyihaçi tomonidan qilinadigan nazorat. Ikkinçisi, texnik nazorat, aynan quriliş olib boriladigan joyda tekşiriş olib boradigan insonlar. Uçinçisi davlat komissiyasi, ular qabul qilişadi. Törtinçisi, pudratçining sifatni tekşiradigan öz xodimlari tomonidan amalga oşiriladi, deyildi.

Men uçun bu masala biroz çigal tuyuldi. Tört darajadagi nazorat tizimi bir-biriga konflikt, kelişmovçilik keltirib çiqarmaydimi? Loyiha va quriliş sifatiga alal-oqibat qaysi biri javobgar huquqiy tomondan? Biz yaxşi tekşirdik, ular yaxşi tekşirmagan, degan narsalar kelib çiqmaydimi?

– Bu tizim göyoki jabrdiyda odamlarni topiş, şunaqa holatlar yuz berganda kimnidir javobgar qiliş uçun öylab topilganga öxşaydi-ya?

– Şunday degan bölardim. Nazoratçi köpaysa, javobgar odam bölmaydi. Nazoratçi qança köp bölsa, javobgarni topiş murakkablaşadi. Kanadada bu tizim juda ham sodda. Sifat nazorati va suğurta nazorati degan narsa bor. sifat nazoratida pudratçi uçinçi tomon – injyenering-konsalting kompaniyalarni jalb qiladi. U loyihaçi yoki şu sohaga mos boşqa kompaniya bölişi mumkin. Va buyurtmaçining özining sifatni nazorat qiliş tizimi, böldi. Boşqalar rol öynamaydi. Ikkisining faoliyati yetadi. Sifatni nazorat qiluvçi uçinçi tomon mutaxassislari va texnologiyalari bilan sifatni nazorat qiladi.

Misol uçun, katta inşoot quryapsiz – 30 qavatli bino. Unda temir-armatura işlatiladi. Temir-armaturalar bir-biriga payvandlab ulanadi. 30 qavatli binoda yuz minglab payvandlangan nuqtalar bor. Har bir nuqta 3-4 xil usulda tekşiriladi. Ximikatlar yordamida payvand nuqtalari orasida böşliqlar qolgan-qolmagani tekşiriladi. Yaxlitligini buzmagan holda rentgenga öxşagan qurilmalar bilan payvand sifati tekşiriladi.  

Har bir nuqta uçun raqamlar beriladi, muammo bölganda, qaysi payvand nuqtasidan muammo çiqqani köriladi. Kim u yerni payvandlaganini topiş mumkin böladi. Men hali loyiha mualliflari haqida gapirmayapman. Oddiy işçilarning xatosini topiş ham juda oson. Sifat şu darajada nazorat qilinadi.

Faqat fojia röy bergandan keyin çora-tadbirlar köriş emas, fojialarning oldini oliş töğrisida çuqur öylab köradigan islohotlar ötkaziş vaqti keldi. Sondan sifatga ötiş nuqtasidamiz. Quriliş davom etayotgan obektlarda quriliş sur'atini pasaytirib, asosiy e'tiborni sifatga qaratiş kerak.

Ikkinçi masala, öquv yurtlarida muhandislar tayyorlaş dasturlarini yangilaş, ta'lim sifatini oşiriş kerak böladi. Malakali kadrlarni öz joyiga tayinlaş, har bir sohani öz professionali boşqarişiga yöl beriş kerak. Iqtidorli, bilimli yoşlarga yöl beriş kerak.

Bundan taşqari, injyenerlik kasbi nufuzini yuqoriga kötariş kerak. Kanadaga birinçi kelganimda bu yerda injyenerlarning nufuzi naqadar balandligini körib, taajjublanganman. Bu holat Özbekistonda ham bölişi kerak. Injyenerlar loyihalaşdan boşlab, qurilişgaça sifatni nazorat qilişda, bitgan obektlarni qabul qilişda asosiy insonlardan bölişi kerak. Amaldorlarning körsatmalari bilan emas, mutaxassislar tavsiyalari asosida qarorlar çiqarişni örganişimiz kerak.

Sardoba fojiasi: «Asr öpirilişi» aybdorlari suvdan quruq çiqa olmasligi şart

Özbekistonda strategik, yirik loyihalarni boşqariş böyiça öquv dasturlarini işlab çiqişni taşkil qiliş şart. Bu loyihalarni boşqariş ham bir san'at. Mutaxassis amal qilişi kerak bölgan bilim va qoidalar köp. Loyihalarni professionallar bajarsa, kelajakda bunday xatolarga yöl qöyişdan saqlanamiz, bular quriliş sifatini yaxşilaşga, bitgan inşootlarning xavfsizligini ta'minlaşga, ularning amal qiliş muddatini oşirişga erişamiz.

Şaffof tenderlar ötkaziş muhim örin tutadi. Buni ham taşkil etiş şart. Korrupsiya, taniş-bilişçilikning oldini oladigan eng oddiy, eng işonçli yöllardan biri şu.

Qisqasi, Özbekiston hukumati quriliş vazirligi faoliyatini va quriliş sohasini isloh qilişi şart. Agar Özbekistonda yetarli mutaxassislar bölmasa, çet eldan kerakli kadrlarni çaqirib, ularning bilimidan foydalaniş mumkin.

Özbekistonda quriliş standartlari qaysi davrga xos ekanligini bilmayman. Bu SSSRdan qolgan standartlar bölişi mumkin. Şunday bölsa-da, ularni xorij tajribasi bilan taqqoslab, örganib çiqiş, zarurat bölsa, standartlarni yangilaş ham sohada sifatni oşirişga imkon beradi.

Jamşid Niyozov suhbatlaşdi