Yöllardagi xavf-xatar va tartibsizlik: qoidabuzarlarga öta keskin çoralar qöllaş vaqti kelmadimi?

Haytovur, bu holga parlament va hukumat öz e’tiborini qaratdi. 1 yanvardan avtotransport vositalarini sotib olganlik uçun yiğim töliq bekor qilinişi belgilandi. Endilikda maşinalar oldi-sotdisidan keyin rasmiylaştiriş arzon va oson bölişi kutilmoqda. Ya’ni avtotransport vositasini öz egasi va öşa egasiga yaqin insonlar boşqarayotganini aniqlaş, kuzatiş va qayd etiş yengilroq böladi.

Endi şunga yaraşa samarali tizim yaratilişi kerak. Tizim töliq avtomatlaştirilişi, kerak bölsa, bu işda nom çiqargan xorijiy kompaniyalar jalb etilişi lozim.

Qoidabuzar haydovçilarni qanday jilovlaş mumkin?

Ha, qoidabuzar haydovçilarni aniqlaşni töliq kompyuter ixtiyoriga qöyib beriş kerak. Ya’ni köçalarni kameralaştirişga e’tiborni kuçaytiriş lozim. Qoida hamma uçun barobar işlaşi kerak-da: u xususiy tadbirkor, kirakaş, davlat taşkiloti haydovçisi yo organ xodimi bölişidan qat’i nazar.

Ya’ni qoidabuzar haydovçilarda YPX xodimi bilan «kelişiş», yuqori mansabda işlaydigan tanişiga qönğiroq qilib, jazodan qutulib qolişi uçun zarraça imkoniyat qoldirmaslik kerak.

Buning uçun IIV DYHXB tomonidan ta’kidlangan, qoidabuzarlik uçun jarima ballarni qöllaş tizimiga tezroq ötilişi lozim. Faqat, bu tizimni kör-körona Rossiya Federatsiyasidan köçirib oliş bilan çeklanmasdan, dunyoning yetakçi davlatlaridan ham andoza oliş kerak, deb hisoblayman.

Aytaylik, «öyin boşida» biror qoidabuzarlikka yöl qöymagan toza haydovçida 0 ball bölsin. Qoidabuzarlikning yengil-oğirligiga qarab jarima ballari kiçikroq va kattaroq hisoblanişi kerak. Masalan:

• Xavfsizlik kamari taqmaslik — +5 ball;
• Yöllarda quvib ötiş qoidasini buziş — +5 ball;
• Avtomobilga ruxsat etilmagan çiroqlar va sirenalar örnatiş — +5 ball;
• Harakat çoğida haydovçining telefondan foydalanişi — +10 ball;
• Töxtaş va töxtab turiş qoidalarini buziş — +15 ball;
• Svetoforning qizil çiroğida ötiş — +20 ball;
• Belgilangan tezlikdan oşiriş — +20 ball;
• Avtomobilni mast holatda boşqariş — +100 ball va h.k.

Bir yil içida belgilangan jarima ballarini 100 ballga yetkazgan haydovçilarning haydovçilik guvohnomasi bekor qilinib, qaytadan imtihon topşirişga yöllaş kerak. Keyingi yilga esa jarima ballarining barçasi «kuymasligi» lozim. Faqat 50 foizi «kuyişi» kerak.

Qoidabuzar haydovçilarga majburiy suğurta orqali ta’sir qiliş

Albatta, jarima ballari köpaygan haydovçilarning suğurtasi ham öz özidan qimmatlaşişi kerak.

Masalan, bu borada AQŞda qanday tizim amalda: agar haydovçining jarima ballari bölsa — bu suğurta kompaniyalariga körinadi, uning suğurta polisi qimmatlaşadi. Nyu-York ştatida 2 ball (140 dollar) jarima uçun suğurta polisi haqi oyiga 15 dollar qimmatlaydi. Jarima ballari yiliga 2taga «kuyadi», agar bu orada yangi qoidabuzarlik qayd etilmagan bölsa! Ya’ni qoidabuzar 140 dollar jarimadan taşqari, bir yilda 180 dollar qöşimça suğurta badali ham tölaydi.

Agar kelgusi yil qoidabuzar yana ikki balli biror qoidabuzarlikka yöl qöysa, suğurta oyiga 40 dollarga oşadi. Boz ustiga, avvalgi qoidabuzarlik uçun 2 ball «kuymaydi». Ya’ni qoidabuzar jarimadan taşqari yil davomida suğurtaga 480 dollar ortiqça tölaydi.

Bu holatda keyingi yil uçun ham faqat ikki ball «kuyadi». Demak, şundan söng ham oşirilgan suğurta — 180 dollar tölaşda davom etiladi. Ikki yil uçun oşirilgan suğurta summasi 660 dollarni taşkil etadi.

Agar bu muddat içida qoidabuzar haydovçi yana bir-ikki balli qoidabuzarlikka yöl qöysa, u bir yilga haydovçilik huquqidan mahrum etiladi. Huquq tiklanganidan keyin ham yana ikki yil «suğurta» oqibatlarini tölaş kerak. AQŞda suğurtasiz yuriş jarima, hibsga oliniş va bir-ikki hafta qamoqda ötiriş bilan jazolanadi.

Bizda esa suğurta yöqligi uçun maşinani jarima maydonçasiga kiritib qöyiş ham bekor qilindi. Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy suğurta qilişda esa uning aşaddiy qoidabuzarligi mutlaqo inobatga olinmaydi. Allaqaçon buni ham hisobga olişni yölga qöyiş va jarima ballariga boğlaş lozim.

Avtomobilni mast holatda boşqarganlik uçun avtomobil boşqariş huquqidan 2 yilgaça mahrum etib, 30 kungaça ma’muriy qamoq jazosi joriy etiş lozim. Şu huquqbuzarlikka qayta yöl qöyilganda esa qamoq muddati uzoqroq  bölişi va avtoni boşqariş huquqidan umrbod mahrum etiş lozim.

Jazolarimiz yumşoq, haydovçilarimiz bepisand

Eng muhimi, boşqariliş jarayonida juda köp qoida buzgan va jarima ballari «qizil zona»ga yaqinlaşib qolgan avtomobillarni kuzatişning samarali tizimi işga tuşişi kerak. Bu tizim – egasi haydovçilik huquqidan mahrum qilingan maşinalarni davlat raqamiga qarab aniqlaşi va doimo nazoratda bölişini ta’minlaşi lozim.

Haydovçilik huquqi bölmagan, bunday huquqdan mahrum etilgan haydovçilarga avtoni boşqargani uçun ham qat’iyroq jazo tayinlaş kerak böladi.

Bizda aksinça, ayrim qoidabuzarliklar uçun jarimalar kamaytirildi. Ayrim deputatlar hattoki, tezlikni oşirganlik uçun jarimani kamaytiriş taklifini berib körişdi.

Jarimani aniqlaş tizimimiz öta samarasiz, jazo çoralarimiz haydovçilar uçun yetarli emas, ularni tarbiyalaşga xizmat qilmayapti. Yöqsa, yöllarimizda bu qadar boşboşdoqlikka guvoh bölmayotgan bölardik.

Haydovçilik guvohnomasini qölga kiritiş oson bölmasligi kerak

Haydovçilik guvohnomasi uçun öqiş, imtihonlarni topşirişni halol, xolis va öta qiyin qiliş kerak. Hozir amalda uç marta avtomobil boşqarişga çiqib, rul boşqarişda qörquvni biroz yengib, osongina haydovçilik guvohnomasini olib ketişyapti. Yöl qoidalari, parkovka, buriliş, manyovr örgatilmaydi.

Xorijda bu jarayon juda murakkab va qimmat. Faqat avtomobil boşqarişni puxta örganib olganlargagina bunday huquqni tasdiqlovçi guvohnoma beriladi.

Haydovçilik guvohnomasini oliş uçun korrupsion omillarni yöqotiş lozim. Buning uçun tizim şaffof va avtomatik bölişi kerak. Guvohnomani qölga kiritiş uçun tölov esa juda qimmat bölişi şart: kamida 500 AQŞ dollari yoki 5 mln söm atrofida.

Qoidabuzar haydovçilar qayta imtihon topşirişda ham şu summaning kamida yarmisini xarajat qilişlari kerak. Şundagina «pravadan ayriliş» nimaligini öz tanalarida his qilib, rulni ehtiyotkorlik bilan boşqarişadi.

(Maqolada bu borada öta qisqa tuşuntiriş berib ötdim. Haydovçilik guvohnomasi uçun öqiş, imtihon va qayta imtihon topşiriş böyiça alohida maqola taqdim etamiz).

Jazolar keskin, lekin boşqa yeçim yöq

Albatta, şaharlarimizdagi yöllar maşinalar imkon qadar tez harakatlanişi uçun, piyodalarga esa yölni kesib ötişi uçun xavfli qilib loyihalanayotgani ham ayançli natijalarga olib kelmoqda. Bu alohida mavzu.

Yirik şaharlarda, tuman markazlarida tezlik limiti 50 km/soat qilib belgilanişini imkon qadar tezroq joriy etiş kerak. Nafaqat maktablar, maktabgaça va maktabdan taşqari ta’lim muassasalari, şuningdek, aholi gavjum böladigan xiyobonlar, parklar va bozorlar oldidagi piyodalar ötiş joyida tezlikni kamaytirişga xizmat qiladigan sun’iy döngliklar barpo etilişi şart.

Bularning barisi avval ham köp yozilgan. Bu prezident farmoni bilan tasdiqlangan «Özbekiston Respublikasi jamoat xavfsizligi konsepsiyasi»da ham örin oldi. Insonlar, ayniqsa bolalarimizning xavfsizligini asraş uçun zudlik bilan qilinişi kerak bölgan işlar belgilab berildi va unga şoşilinç kirişiş kerak.

Yuqoridagi çoralar köplarga öta keskin körinişi mumkin. «Yöllarda haydovçilik huquqidan mahrum qilinmagan haydovçi qolmaydi-ku?» degan xulosaga ham kelayotganlar bor. Şunday bölişi ham kerak. Qoidabuzarlikni kasb qilib olgan, boşqalar hayotiga xavf soluvçi odam maşina haydamasligi kerak. Qolaversa, bir marta qoidabuzarligi uçun ortiqça jarima va suğurta badali tölagan haydovçi «mömin-qobilgina» bölib qoladi.

Bu çoralarning barçasi yöllarda tartib yuzaga kelişi, haydovçilik madaniyatini oşiriş, eng asosiysi — ölimlar sonini kamaytiriş uçun qilinadi. Yöllarda xavfsizlikni, tartibni faqat qoidabuzarlarga keskin jazo çoralarini qöllabgina amalga oşiriş mumkin. Buning amalda boşqa imkoni yöq.

Şuhrat Şokirjonov,
jurnalist