Navoiyda insonlarning qo‘lbola usulda oltin qazib olishi bugunning gapi emas. Xatirchi tumanidagi Oltinsoy qishlog‘i aholisi bu faoliyat bilan 15 yillar oldin shug‘ullana boshlagan. Keyinchalik bunday usulni boshqa tumanlarda yashovchi aholi ham o‘rganib olgan.
Bundaylarni o‘zaro «lixoradchiklar» deb atashadi. Bu noqonuniy oltin izlovchilar faoliyatiga berilgan «Oltin vasvasasi» atamasining ruschasi — «Zolotaya lixoradka»dan kelib chiqqan. Bugun Navoiy viloyatining ko‘plab hududlarida «lixoradchik»larni uchratish mumkin. Ular asosan tashlandiq konlar va o‘zlari kovlagan g‘orlarda ishlashadi. Oltin qazib olish usullari ham turlicha. Masalan, kimdir soylarning tuprog‘ini yuvish orqali samorodka, ya’ni tabiiy mayda sochma oltin bo‘laklarini izlasa, boshqasi tarkibida oltin zarralari bo‘lgan ruda – jila qazib oladi.
Sochma oltin bo‘lakchalarini izlab topish uchun kerka, ketmon va qo‘lbola usulda yasalgan kichik yuvish texnologiyasi kifoya. Ammo jila qazib olish uchun cho‘l yoki tog‘ hududlarida yura oladigan mashina, dvijok, elektron bolg‘a, keli va boshqa uskunalar kerak bo‘ladi. Namuna uchun chuqurdan olib chiqilgan jila bo‘lagi kichik kelida tuyilib, suvda yuvib ko‘riladi. Agar oltin zarralari ko‘rinsa, jilani qazib olish ishlari boshlanadi.
“Dastavval qirning ustidan maxsus chuqur (kanob) qaziladi. Shu chuqurdan rudaning toshi chiqa boshlaydi. Jila bo‘sh yoki tilla zarralari bilan bo‘lishi mumkin. Kovlab kirganda tosh namunalari tuyulib, yuvib ko‘riladi. Qachonki tilla zarralari ko‘rinsa, keyin o‘sha joyda ish boshlanadi. Chuqurlik har xil bo‘ladi, 50 metrgacha ham qazib kiraverish mumkin. To tilla zarralari bo‘lgan ruda topilmaguncha, bir-ikki oylab ham izlanaveradi. Birdaniga chiqib qoladigan narsa emas bu. Mehnati og‘ir.
