“Inglizçani biladigan kadrlar çiqyapti, lekin dars berişni bilmaydi” – IELTS’dan 12 yildan beri dars berayotgan pedagog bilan suhbat
|03:00 / 21.05.202325 03614 min
“Ingliz tilini örganiş men uçun emas ekan”. “Har doim yangidan boşlayman va yana taşlab qöyaman”. “Işdan ortib til örganişga kuçim qolmayapti”. “Bu ketişda IELTS imtihonini qanday topşiraman?” Kun.uz til örganuvçilarda uçraydigan şu kabi savollar va ular duç keladigan muammolar haqida tajribali pedagog, IELTS instruktori Barno Muqimova bilan suhbatlaşdi.
“Ingliz tilidan yomon öqiganman”
— 7-sinf paytimda örganişni boşlaganman. Onam radioda öquv markazi reklamasini eşitib qolgan va meni öşa markazga öqişga bergan. Onam biroz öz ustida işlasin degan bölsalar kerak. Çunki maktabda faqatgina ingliz tilidan 4 baho olganman va bir hafta kayfiyatsiz yurganman. Bu hayotimdagi yagona 4 baho edi. Boşlanğiç sinflarni rus maktabida öqiganman. U maktabda ingliz tili ötilmasdi, 5-sinfdan özbek maktabiga ötganman. U yerda boşlağiç sinflarda ham ingliz tili ötilgani uçun men boşqalardanortda qolganman. Va men uçun eng qadrli va bu tilni özlaştirişimga turtki bölgan 4 bahoni olganman. Öşa paytda yomon bölgan men uçun, lekin hozir yaxşiyam şu iş bölgan ekan deyman.Öqituvçilarim doim talaffuzing bölmaydi, senda öxşamaydi derdi. Lekin Özbekistonda birinçilardan bölib “speaking”dan kam sonli 9 ball olganlardan bölganman.
“Til örganişda maqsadni töğri qöyiş kerak”
— Nega insoningliz tilini örganişni boşlaydi, ammo keyin taşlab qöyadi? Sodda narsalarda ma’no köp baribir. Mening birinçi boşlaşimga sabab — inglizça qöşiqlar, kinolarning ma’nosini tuşunişni istaganman. IELTS oliş, kimgadir isbotlaş degan narsalar bölmagan. Çin dildan şu qöşiqlarni tuşunişni istaganman. Örgana boşlagandan keyin ham hali töliq tuşuna olmayapman degan fikr bilan töxtamay harakat qilaverganman.
Inson heç qaçon bir joyda töxtab turmaydi, yo ortga ketadi, yo oldinga. Ingliz tilini örganişdan maqsad IELTS’dan 6 ball oliş va öqişga kiriş bölsa natijaga erişgaç köpçilik örganişniyiğiştirib qöyadi. Agar boşqa narsalarni maqsad qilib olsa, u inson töxtamaydi. Şuning uçun maqsadni katta qöyiş kerak, iloji bölsa, öşa maqsadga erişiş imkonsiz bölsin bir umr. Toğday tilasang, qirdek beradi, degan gapga töğri keladi.
Bolalari köp til bilişini istayotgan ota-onalarga tavsiya...
— Farzandi ingliz tilini tez örganişini istagan odam taşqaridan bosim ötkazişi kerak. Lekin buning hayotiy davomiyligi kam. Agar rostdan butun umrlik bilimga ega bölişni istaşsa, bolaning özida xohiş uyğotişga harakat qiliş lozim. Buning uçun esa bolaning qiziqişlariga ahamiyat berib, öşa qiziqişga boğlaş kerak tilni. Uç yoşgaça bolangizni nimaga qiziqişini kuzatib bilsangiz böladi. Masalan, dizaynerlikka qiziqadigan bolaga sen ingliz tilini örgansang, Parijga körgazmalarga borasan, desangiz unda maqsad paydo böladi. Bolaning içida xohiş — olov uyğondimi, uni töxtatiş qiyin böladi. Faqat öşa uyğotuvçi nuqtani topa biliş kerak. Va eng yaxşi tarbiya — örnak böliş.
Mavzuga oid
Foto: Kun.uz
Men uçun onam juda yaxşi örnak bölgan. Doim menga birinçi bölişim kerakligini uqtirgan. Bu narsa psixologik tomondan sal notöğri yondaşuv, lekin şu gaplari menga ta’sir qilgan. Onam musahhih bölgani uçun juda köp kitob öqirdi. Har bir mavzuga birorta kitobdan misol keltira olardi. Men uçun ideal har doim onam bölgan.
Til va hissiyot…
— Tilni endi örganişga kirişganimda, qiyin emas, 3 oy içida örgansa böladi deb öylaganman. Ya’ni ma’lum bir muddatda til örganib bölinadi deb bilganman. Lekinbu butun umr davom etadigan jarayon ekan. Yana bir narsa bor, ya’ni kişida ona tilisi qay darajada bölsa, keyingi örganadigan tili undan ortiq bölolmaydi. Özbek tilida yaxşi gapirolmasa, ingliz tilida ham şunday böladi.
Til örganayotgan öquvçida eng köp eşitadigan şikoyatlarimdan biri bilgan sözlarini gapirganda, inşo yozganda işlatolmasligi. Bir narsani tuşunişlari kerak: ingliz tilidan tarjima şartli böladi. Ya’ni şartli tarjima sifatida yodlangan sözni qayerda qanday qöllanişini bilmaydi. Şuning uçun ham eng töğri yöli kontekst içidan örganiş. Şu bilan birga emotsiyalar qözğalgan holatda örganiş katta foyda beradi, deylik, qöşiqlar, öziga yoqqan sahnalardagi kontekstlar içidan. Yoki bölmasa jahli çiqqanda, şahd bilan kirişsa.
“IELTS — ingliz tilini bilişda aniq ölçov emas”
—8 marta IELTS topşirgan inson sifatida aytişim mumkinki, bu til biliş darajangizni ölçaşda oxirgi töxtam emas. Imtihonga qay holatda borişimiz yoki bizdan imtihon oluvçining öşa kungi emotsional holati ham imtihon natijasiga ta’sir qiladi. Ba’zida imtihonning saviyasi odatdagidan köra yuqori bölişi mumkin. 18 yoşli bolaga hayotiy tajriba talab etiladigan savollar beriladi, lekin unda bunday tajriba yöq. Buyam bir ta’sir qiluvçi omil. Şuning uçun “mening ingliz tilim şunçalik yomonki, men 6 oldim” degan xulosa juda notöğri böladi.
IELTS imtihoni natijasiga ta’sir qiluvçi omillar...
— Ingliz tili örganişda asosiy 5 ta bosqiç bor (aslida umumiy 6 ta), şu bosqiçlarning 4 tasidan ötgan böliş kerak birinçi navbatda. Keyin 20 ta keng tarqalgan mavzular bor, öşa mavzularda tuşunça va könikmalar bölişi kerak. Bir-ikki urinişda öxşamasa, taslim böliş kerak emas. “Yöq, men eplolmas ekanman” deb ongingizni qopqonga tuşirişingiz kerakmas. Ön marta öxşamasa, siz ön marta qilinişi kerak bölmagan xatolarni qildingiz va ularni takrorlamaslik kerakligini örgandingiz. Öxşamagan vaziyatlardan xulosa çiqariş kerak.
Ba’zi öquvçilarim kutganimdan yuqori natija oladi, ba’zilari esa aksi. Psixologiya, falsafa muhim örin tutadi, bu narsalarning boğliq tomoni köp. Bolani urişiş, qörqitiş natija bermaydi. Tuşuntiriş kerak bolaga. Bola tuşunsin unga nima uçun bu natija kerak.
Imtihonga bir-ikki hafta qolgaç, bolalar qörqa boşlaydi, çözsammi deb öylab qoladi. Vaqt heç qaçon yetmaydi. Qörqiş — inson instinkti. Çözsa ham, yana şunaqa qörquv paydo bölaveradi imtihon oldi. Öqituvçi esa bu qörquvlar tabiiy holat ekanini tuşuntirişi lozim. Agar imtihondan past ball olsa, siqilib qoladi köpçilik. Bu notöğri— siqiliş, depressiya orqali hali heç kim muammosini yeçgani yöq.
Til örganişga qayta-qayta urinib, örgana olmaslik...
— Örganiş uçun insonning içida katta sababi, maqsadi bölişi kerak. IELTS yoki boşqa narsa bilan emas, öşa ingliz tilida gaplaşuvçi çet elliklar bilan gaplaşa oladimi, yöqmi, şu bilan ölçaş kerak. Öşalar darajasida gapira boşlasa, haqiqiy natija şu böladi.
Işdan böş vaqtda ingliz tilini örganyapman degan bosim bilan emas, öyinlar, köngiloçartarzda örganiş kerak. Masalan, Duolingo kabi dasturlar orqali. Sekin-sekin örganib boradi. Boşida kuniga bitta sözni örganişni maqsad qiling va şuni bajaring. Özingiz uçun qaysi usulda örganiş qiziq bölsa, şundan foydalaning davomiyligi böladi.
“Ma’nosiz bölsa ham ingliz tilida şunçaki gapiring”
— Men ingliz tilini örganişning 5-bosqiçida ham gapirolmaganman, darslarda ham özbekça gapirardim. Keyin ustozim, atrofingdagi narsalarga qarab, xuddi rep öqigandek ingliz tilida gapiraver, degan maslahat bergan. Şunçaki gapiraveriş kerak ekan, farqi yöq, ma’nosiz bölsa ham. Şu narsa iş bergan. Men gapiradigan gapimni köp öylayverişni töxtatdim bu orqali. Notöğri gapirib qöyaman degan hadikni unutiş foyda beradi. Yana bir iş bergan narsa — özim bilan ham ingliz tilida gaplaşiş bölgan. Xayoldan ötkazayotgan, öylayotgan narsalarni ham ingliz tilida qiliş kerak.
Öylaşimça, hammada örganiş qobiliyati bor. Lekin örganiş, qabul qiliş texnikasi har xil böladi. Bir talabam darslarda bahs qilaverardi. Ğaşimga tegardi, menga işonmayapti deb öylardim. Qarasam döstlari bilan ham xuddi şunday. Keyin bilsam, u hamma narsani mana şu usulda eslab qolib özlaştirar ekan. Örganiş mexanizmini topa biliş kerak. Avvalo inson özini tahlil qilib köriş kerak, ya’ni nimaga kerak buni örganiş, nimaga qiziqaman, qanday örganuvçiman kabi savollarni berişi kerak öziga.
Tilni mustaqil örganiş...
— Xorijiy tilni mustaqil örgansa böladi. Masalan, çaqaloqqa grammatikani heç kim örgatmaydi, özi sekin-sekinlik bilan gapirişni örganadi. Tasavvur yaxşi işlaşi kerak. Atrofdagi narsalar, hodisalarga assotsiatsiya sifatida örganib boriş lozim. Yoş bola birinçi sözlarni, keyin buyruq gaplarni va boşqalarni örganadi, mustaqil örganuvçilar ham xuddi şunday qilişi kerak. Töğri, darslarda maxsus tizim böyiça ötiladib.Bu muhim, ammo dunyoda bitta inson mustaqil til örgana olgan bölsa, demak, siz ham örgana olasiz. Buning uçun şaxsiy intizom bölişi lozim. Çunki biz tepamizda kimdir turib buyruq bermasa qilmaslikka örganganmiz. Eng qiyin iş inson özini-özi boşqarişi. Şuni eplay olsangiz, mustaqil örgana olasiz.
Bolaning maktabda ingliz tilini özlaştirolmasligi...
— Bunga sabablar köp bölişi mumkin. Ulardan biriga töxtalmoqçiman. Bizda pedagogikaOTMlarida bölajak ingliz tili öqituvçilariga ingliz tili ötiladi. Şu xato. Biz ularga ingliz tilidan qanday dars berişni örgatişimiz kerak. Darsga qiziqmayotgan, söz yodlolmayotgan, darsni özlaştirişga qiynalayotgan bolalar bilan işlaş böyiça ularda baza şakllanişi kerak.
Çunki bölajak öqituvçi ingliz tilini bilgan holda OTMga kirişi kerak. 4 yil fanni öqitişni örganiş kerak. Amaliyot bölişi kerak. Hozir ingliz tilini biladigan kadrlar çiqarilyapti, dars beradiganlar emas. Şuning ustida işlaşimiz kerak.
“Ayol öqituvçini xohlaşmasdi”
— Hozir öquv markazlari köpaygani sari tajribasiz öqituvçilarni ham işga oliş holatlari kuzatiladi. Öquv markazidagi iş faoliyatimni yordamçi öqituvçilikdan boşlaganman. U paytlari avval tajribali öqituvçining darsiga kirib örganardik. Sekin-sekin 5-10 daqiqa dars ötib malakamizni oşirib, keyin töliq darsga kirganmiz. Boşida til örganuvçilar oldida qölim qaltirardi, hozir 500 kişilik auditoriya bilan ham bemalol işlay olaman. Çunki bu uçun tajriba orttirdim yillar davomida. Bir kuni ertalab uyğonib, “men endi IELTS’dan dars beraman”, demaganman, albatta. Sekin-sekin tajriba töplaganman.
Bir öquv markaziga işga kirganimda menga markaz rahbari “IELTS’dan sertifikatingni olib kel”, deb qoldi. Mening natijam öşa paytda öquv markazida IELTS’dan dars berayotgan öqituvçining ballidan yarim ball past bölgan. Lekin dars beriş iştiyoqim u öqituvçinikidan köp bölsa bor ediki, kam emasdi. Ammo öşa yarim ball hisobiga menga işonçsizlik bildirişgan. Çunki biz salohiyat, imkoniyatlarimizni raqamlar bilan ölçaşga örganib qolganmiz. Masalan internetda kimningdir videosi bir millionta körilgan bölsa, uni aqlli bölsa kerak deb öylaymiz. Aytaylik muşukning pianino çalayotgan videosi şunça körildi, bu muşuk aqlli deganimas-ku.
Bundan taşqari, faoliyatimni boşlagan paytlarim jamiyatda ayol kişi oila taşvişlari bilan darsni köp qoldiradi degan qaraş ham bor edi. Ayniqsa, ota-onalar ham bolasiga ayol öqituvçi dars berişini istaşmasdi, köpçiligi erkak öqituvçi söraşardi. Bu ham işimga ta’sir qilgan. Bu fikrga qöşilmayman. Aksinça, ayollarda onalik instinkti bölgani uçunmi, bolaning kayfiyatini, bölayotgan özgarişlarini biladi, öquvçisini köproq tuşunadi deb öylayman. Yaxşiyam hozir jamiyatda bunday qaraşlar ança özgargan.
Iş va raqobat
— Özimni yaxşi pedagog, lekin yomon biznesmen deb bilaman. Men uçun hozirda muhim masala — sifatli ta’lim bilan biznesni östiriş. Lekin sifatni izidan quvgan inson, doim ham daromadni ketidan quvib yetolmaydi. Men biznesda yangiman. Men uçun maqsad—öquvçilarimning yaxşi natija körsatişi, hayotda öz örnini topişi, ularning dunyoqaraşini yaxşi tomonga özgartiririşiga hissa qöşa olişim. Hozir mengaköproq şu narsalar muhim ölçov.
Baxt xotirjamlikda…
— Baxtimni xotirjamlikdan topyapman. Şoşilgan inson ertani kutib yaşaydi, siqilgan odam esa ötmişi bilan. Keça ham, erta ham yöq, bugun — bor. Bir faylasufning siz har daqiqa ölasiz degan gapi bor, ya’ni yaşalgan umr, vaqt qaytmaydi, yöq. 34 yoşga kirgan bölsam, men 34 yil öldim. Hozirgi kunda yaşaş, qiliş kerak bölgan işni bugun qiliş kerak. Ertaga degan narsa öz-özni aldaş, bahona. Heç qanday şartlarsiz, bugungi kunimda bor narsalarga şukr qilaman, xursand bölaman — şular meni baxtli qildi. Til örganmoqçimisiz hoziroq boşlang. Örningizdan turing va şunçaki boşlang.
