Energetikada savollar, paxtachilikda ijobiy o‘zgarish va artistlarga subsidiya - hafta dayjesti

Ortda qolayotgan hafta davomida O‘zbekistonda ro‘y bergan muhim voqea-hodisalarning qisqacha tafsilotlari – Kun.uz dayjestida.

Fermerlar ilk marta o‘zlari yetishtirgan paxtani o‘zlari birjada sota oladi

“Fermerlar paxta yetishtirishda bir viloyat hududidagi istalgan klasterni erkin tanlash huquqiga ega”. Yuridik jihatdan ikki yil avval tasdiqlab qo‘yilgan bu huquq amalda nihoyat mana endi ishlay boshlashi mumkin. “Fermerlar bir viloyat ichidagi xohlagan klasteri bilan fyuchers shartnomasi tuzishi mumkin bo‘ladi. Ular fyuchers shartnomasidan ortgan hosilni birja orqali sotishiga ham imkoniyat yaratiladi”, deya e’lon qildi Shavkat Mirziyoyev 9 noyabr kungi selektorda.

Prezidentning so‘zlariga ko‘ra, kelgusi yil hosili uchun paxta yetishtirishga 60 foizlik avans klasterlar emas, to‘g‘ridan to‘g‘ri fermerlarning o‘zlariga ajratiladi. Shuningdek, yangi klaster tashkil etish uchun talablar kuchaytirilib, davlat tomonidan klaster va fermerlarni moliyalashtirishning yangi tartibi yo‘lga qo‘yiladi.

Ayni paytda, fermerlarning klasterlar bilan emas, ixtiyoriy kooperativlarga birlashgan holda paxta yetishtirishi mavzusi hamon kun tartibida emas. O‘z qonuniy huquqlaridan foydalanayotgan kooperativlar shu paytgacha hokimliklar va ichki ishlar organlari qarshiligiga uchrab kelayotgan bo‘lsa, endi ular qatoriga agroinspeksiya va sudlar ham qo‘shilgani achinarli. Sentyabr oyi oxirida Namanganning Mingbuloq tumanida 17 ta fermer xo‘jaligi tomonidan tashkil qilingan kooperativning paxta xomashyosini qabul qilish va qayta ishlash faoliyati agroinspeksiyaning arizasi asosida, sud qarori bilan tugatildi. Kuni kecha apellyatsiya sudi bu qarorni o‘zgarishsiz qoldirdi. Afsuski, qonunchilikdagi jumla “klaster tashkil etilgan hududlarda kooperatsiyaga ruxsat berilmaydi” qabilida noqonuniy talqin qilinmoqda.

Payshanba kungi yig‘ilishda qishloq xo‘jaligining boshqa tarmoqlari, xususan sut ishlab chiqarish borasida ham yangiliklar aytib o‘tildi. Unga ko‘ra, sariyog‘ eksportiga cheklov bekor qilinadi, sut yetishtiruvchi va qayta ishlovchi korxonalarga davlat yordami beriladi. Supermarketlarda, xuddi xorijdagidek, quruq va tabiiy sutdan ishlab chiqarilgan mahsulotlarni alohida belgilab qo‘yish talabi kiritiladi. Prezident aynan yirik savdo tarmoqlarida mahalliy ishlab chiqaruvchilarga teng sharoit yaratilmagani va boshqa sabablar tufayli Raqobat qo‘mitasi raisi Shoxruh Shorahmedovning lavozimga loyiqligi masalasini ko‘rib chiqishni topshirdi.

Energetikada nima gaplar?

O‘zbekistonning yerosti gaz omborlari 98 foizga to‘ldi. “O‘ztransgaz” ma’lumotiga ko‘ra, 6 noyabr holatiga “Gazli” va “Xo‘jaobod” gaz omborlariga kuz-qish mavsumi uchun umumiy 3,4 mlrd kubometr gaz haydalgan. Ob-havo qulay bo‘lgani uchun omborlardan gaz olish boshlanmagani, aksincha, ularni to‘ldirish davom etayotgani ma’lum qilindi. Darhaqiqat, o‘tgan oyda dunyo bo‘yicha oktyabr oyi uchun issiq harorat rekordi yangilandi. Umuman, butun 2023 yil tarixdagi eng issig‘i bo‘lishi kutilyapti.

Gaz masalasida haftaning muhim yangiliklaridan biri Turkmanistonga oid bo‘ldi. 8 noyabr kuni “Turkmangaz” rahbari va Iroq energetika vaziri Turkmanistondan Iroqqa gaz yetkazib berishning asosiy shartlari to‘g‘risidagi hujjatni imzoladi. Unga ko‘ra, janubdagi qo‘shnimiz 5 yil davomida Eron hududi orqali Iroqqa 9 mlrd kubometr hajmda tabiiy gaz yetkazib beradi. Bu esa o‘zbekistonliklarda tabiiy bir savolni uyg‘otyapti: shundoqqina yon qo‘shnimizda tayyor ortiqcha gaz bor ekan, nega biz gazni bir necha barobar uzoq masofadan, energoresurslarni siyosiy shantaj quroli deb biladigan Rossiyadan sotib olyapmiz? Rus gazi Qozog‘iston hududidan tranzit bo‘lishi hisobga olinsa, narxi ham qimmatroq ekanini taxmin qilish mumkin.

Albatta, O‘zbekistonning Turkmanistondan gaz xaridi bo‘yicha kelishuvi ham yo‘q emas. Avgusti oyida rasmiy Toshkent va Ashxobod yiliga 2 mlrd kubometrgacha gaz yetkazib berish bo‘yicha qisqa muddatli bitim imzoladi. “Bu boshlanishi. Kelishuv uzoq muddatli shartnoma ishlab chiqishni ham o‘z ichiga oladi”, degan energetika vaziri Jo‘rabek Mirzamahmudov.

Bu borada uzoq muddatli shartnoma imzolashni Rossiya ham kutyapti va muzokaralar allaqachon boshlangan. Amaldagi kelishuv muddati – 2 yillik. “Gazprom” raisi Aleksey Miller shu hafta bergan intervyusida Rossiyaning O‘zbekistonga gaz yetkazish borasida “yanada ulkan maqsadlari” borligini aytib, 2025 yil noyabrdan e’tiboran kattaroq hajmdagi ta’minot boshlanishi, ungacha infratuzilmani shunga moslab, tayyor qilib qo‘yish kerakligiga urg‘u berdi.

Shu kunlarda O‘zbekiston tabiiy gaz bilan birga, neft importini ham sezilarli oshirishi ma’lum bo‘ldi. 3 noyabr kuni Moskvada imzolangan uch tomonlama hujjatga asosan, 2024 yilda Rossiyadan Qozog‘iston orqali O‘zbekistonga neft xomashyosi yetkazib berish hajmini 1 million tonnaga yetkazish rejalashtirilmoqda. Taqqoslash uchun, 2023 yil uchun tuzilgan kelishuvda Rossiyadan 300 ming tonna neft sotib olish ko‘zda tutilgan edi. O‘zbekiston Energetika vazirligiga ko‘ra, yangi shartnoma benzin ishlab chiqarishni ko‘paytirish imkonini beradi.

Madaniyat va san’at sohasi vakillariga uy-joy olish uchun subsidiya to‘lanadi

O‘zbekistonda madaniyat va san’at sohasi xodimlariga uy-joy xarid qilishi yoki qurishi uchun 245 mln so‘mgacha subsidiya to‘lash tartibi tasdiqlanishi mumkin. Vazirlar Mahkamasining tegishli qarori loyihasi muhokamaga qo‘yildi.

Loyihaga ko‘ra, madaniyat va san’at sohasida kamida 2 yillik ish stajiga ega shaxslar ipoteka asosida uy-joy sotib olish yoki qurish uchun Toshkentda davlatdan 245 mln so‘m, viloyatlarda 192 mln so‘mgacha subsidiya olishi mumkin bo‘ladi. Subsidiya kimlarga berilishini hududiy komissiyalar hal qiladi. Uni qo‘lga kiritganlar yangi uy narxining faqat 5 foizini boshlang‘ich to‘lov sifatida to‘lasa bo‘lgani.

Tabiiyki, loyiha jamoatchilik e’tirozlariga sabab bo‘ldi. Ularni umumlashtirib aytganda, “madaniyat va san’at sohasi vakillarining shoxi bormi?” degan savol qo‘yilyapti. Madaniyat vazirligi tanqidlarga bildirgan munosabatida bu savolga javob bermagan. Vazirlikning izohlashicha, xalqaro miqyosdagi tanlov va festivallarda o‘rin olgan san’atkorlarning “aksariyati uzoq yillardan beri oilaviy yotoqxonalarda yashayapti”. Bu masala bo‘yicha regulation.gov.uz portalidagi jamoatchilik muhokamasi 22 noyabrgacha davom etadi.

O‘zbekistonning davlat qarziga oid yangi ma’lumotlarni aynan artistlarga subsidiya to‘lash haqidagi xabar fonida aytib o‘tamiz. Ma’lum bo‘lishicha, 2023 ĭil 1 iyul holatiga O‘zbekistonning davlat qarzi 31,5 mlrd dollarga yetib, yalpi ichki mahsulotning 37 foiziga teng bo‘lgan. Shundan, davlat tashqi qarzi salkam 26 mlrd dollar, ichki qarzi esa 5,5 mlrd dollarni tashkil etgan. Eslatib o‘tamiz, oktyabr oyida yevrobondlar chiqarish orqali yana 1 mlrd dollar qarz olingandi.

Hukumat 2024 yilda yana 5 mlrd dollar qarz olishni rejalashtiryapti. Qarzlarning sezilarli qismi budjet defitsitini yopish uchun sarflanadi. Xabaringiz bo‘lsa kerak, defitsit kritik darajada oshib ketib, YaIMga nisbatan 6 foizga yaqinlashib qolgan. Bu holatga oxirgi hisobotlaridan birida Markaziy bank ham e’tibor qaratdi. Regulyatorning tahlillariga ko‘ra, davlat budjeti defitsiti tashqi savdo balansidagi defitsitni ham kuchaytiryapti, ikki tomonlama defitsitning uzoq davom etishi esa salbiy oqibatlarga olib keladi. Markaziy bank hukumatni ogohlantirarkan, 2022 yilda Shri-Lankada ro‘y bergan defoltni eslatgan.

Xalqaro indekslar

Hafta davomida bir nechta xalqaro reytinglarda O‘zbekistonning yangi o‘rinlari ma’lum bo‘ldi.

Mobil internet tezligi bo‘yicha O‘zbekiston dunyoda 100-o‘rinni egalladi. Taqqoslash uchun, uch yil oldin 133-o‘rinda edik. Speedtest kuzatuvlariga ko‘ra, respublikada sentabr oyida mobil internet orqali o‘rtacha yuklab olish tezligi 24 Mbit/s, yuklash tezligi esa 13 Mbit/s ni tashkil qilgan. Simli internet tezligi bo‘yicha esa O‘zbekistonning o‘rni ikki pog‘onaga pasayib, 91-o‘ringa tushgan, shunday bo‘lsa-da Markaziy Osiyodagi yetakchilikni saqlab qolgan. Mobil internet tezligi bo‘yicha Qozog‘iston katta farq bilan oldinda boryapti.

Xavfsizlik borasidagi reytinglarda esa O‘zbekiston doimgidek yetakchilar qatorida. Amerikaning Gallup jamoatchilik fikri instituti o‘tkazgan so‘nggi tadqiqotga ko‘ra, O‘zbekiston dunyoning eng xavfsiz davlatlari reytingida bir nechta davlat birga 4-o‘rinni egalladi. E’tiborlisi, 1-o‘rin Tojikistonning yakka o‘ziga nasib qilgan. Reyting o‘tgan yili 141 ta mamlakatda 146 mingdan ortiq kishi, xususan har bitta mamlakatda kamida ming kishi o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rov natijalari asosida tuzilgan.

Butunjahon xayriya indeksida esa O‘zbekiston 36-o‘rinda boryapti. Gallup ko‘magida o‘tkazilgan tadqiqot xulosasiga ko‘ra, 2022 yilda O‘zbekistonning katta yoshdagi aholisining 59 foizi begonalarga yordam bergan, 58 foizi pul mablag‘ini xayriya qilgan, 18 foizi esa xayriya tadbirlarida ko‘ngilli sifatida ishtirok etgan. Xayriya indeksida Markaziy Osiyodan Tojikiston 24-o‘rinda, Qirg‘iziston 34-o‘rinda, Qozog‘iston 107-o‘rinda qayd etilgan. Rossiya va Qozog‘iston eng quyi o‘rinlarda qayd etilgan.

Biz aytmoqchi bo‘lgan so‘nggi reytingdagi o‘rnimiz esa yoqimsiz va xavotirli. 7 noyabr kuni tongda Toshkent yana jahondagi havosi eng iflos shaharlar beshligiga kirdi. Bu vaqtda shahardagi 1 metr kub havodagi PM2,5 zararli changlari miqdori 174 mikrogramga yetgan. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotiga ko‘ra, havo ifloslanishi ko‘rsatkichlari orasida aynan PM2,5 dispers zarralari salomatlik uchun eng xavflisidir. Xayriyatki, hafta o‘rtalarida yog‘gan yomg‘ir shahar havosini birmuncha tiniqlashtirdi.

Bu hafta yana nimalar ro‘y berdi?

OpenAI kompaniyasi ChatGPT sun’iy intellektini o‘zbekistonliklar uchun ochib qo‘ydi. Bungacha dasturdan O‘zbekistondan turib foydalanish uchun VPN ishlatishga to‘g‘ri kelardi. Dunyoni o‘zgartirayotgan eng mashhur sun’iy intellektning imkoniyatlaridan to‘liqroq foydalanish uchun uning pulli versiyasiga obuna bo‘lish kerak. Sun’iy ong o‘zbekchani ham tushunadi, lekin xalqaro tillarda ancha yaxshiroq ishlaydi.

Rossiyada yuzdan ortiq o‘zbekistonlikning pasporti olib qo‘yilib, majburiy mehnatga jalb etilgani aniqlandi. Ular Sverdlovsk viloyatidagi tovuq fermasida ishlatilgan, ikki oy davomida oylik berilmagan. Vatandoshlarning konsulxonaga murojaatidan keyin ularning pasporti qaytarib berilgan, lekin ish haqlari olib berilgani yoki yo‘qligi ma’lum emas. Qo‘shimcha qilish o‘rinliki, oxirgi paytlarda Rossiyada hamma muammolarga migrantlarni balogardon qilish avjiga chiqyapti. Ularning pul o‘tkazmalariga 30 foizlik komissiya belgilash taklif etilyapti. So‘nggi kunlarda Chelyabinsk oblastida muhojirlarga jamoat transportini boshqarish taqiqlandi.

Toshkentda Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti sammiti bo‘lib o‘tdi. Unda O‘zbekiston, Turkmaniston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkiya, Ozarboyjon va Eron prezidentlari hamda Qozog‘iston va Pokiston bosh vazirlari ishtirok etdi. Shavkat Mirziyoyev sammitdagi nutqida tashkilot doirasida savdoni soddalashtirish to‘g‘risida bitim tuzishga va transport koridorlarini rivojlantirishga chaqirdi. Prezident o‘z nutqida G‘azo sektoridagi vaziyatga yana bir marta munosabat bildirib, o‘t ochish to‘xtatilishi kerakligi, Falastin xalqi o‘z davlatini barpo etishga haqli ekanini ta’kidladi.

Fransiya prezidentining tashrifidan bir hafta o‘tar-o‘tmay, O‘zbekistonga endi Italiya prezidenti Serjo Mattarella tashrif buyurdi. Toshkent va Rim o‘rtasida diplomatiya, fan va texnologiya, ta’lim va sport sohalariga oid kelishuvlar imzolandi. Eslatib o‘tamiz, Italiya shu yil yozda O‘zbekistonning G‘arbiy Yevropadagi birinchi strategik sherigiga aylangan edi. Makronning tashrifi vaqtida Fransiya bilan munosabatlar ham strategik sheriklik darajasiga ko‘tarilishi e’lon qilingan.

Toshkent shahri tarkibida Yangi Toshkent nomli tuman tashkil etiladi. Bu tuman Toshkent viloyatining Yuqori Chirchiq va O‘rta Chirchiq tumanlaridan Toshkent shahriga o‘tkaziladigan salkam 20 ming gektar hududni o‘z ichiga oladi. Uning yarmidan ko‘pi – qishloq xo‘jaligi yerlari. Shu tariqa, Toshkent shahri tarkibidagi tumanlar soni 13 taga yetadi. Oxirgi marta 2020 yilda poytaxt tarkibida Yangihayot tumani tashkil etilgan.

Muallif – Komron Chegaboyev
Doimiy boshlovchi – Bobur Akmalov
Surdotarjimon – E’zoza Ahmedova