AES narxi ochiqlandi, yirik pudrat sxemasi fosh bo‘ldi - hafta dayjesti

Jizzaxda AES qurilishi asosiy bosqichda: jahonda o‘xshashi yo‘q loyihaning narxi ochiqlandi. Toshkent energotizimi yana sinov qarshisida: yozning dastlabki to‘rt kunida ikkita avariya kuzatildi. 50 mln dollarlik talon-toroj: mojaroli gaz-kimyo loyihasida korrupsion sxema oshkor bo‘ldi. Ortda qolgan haftaning O‘zbekiston hayotiga oid muhim yangiliklari – Kun.uz dayjestida.

AESning maksimal narxi – 9,5 mlrd dollar

Jizzaxda dunyodagi birinchi integratsiyalashgan atom elektr stansiyasi loyihasining navbatdagi bosqichiga o‘tildi. O‘tgan yili oktyabrda kotlovan ishlari, joriy yil mart oyida esa poydevor uchun beton quyish bosqichi boshlangan bo‘lsa, endi birinchi energoblokni barpo etishga kirishildi. Shu munosabat bilan 4 iyun kuni bo‘lib o‘tgan marosimda O‘zbekiston va Rossiya prezidentlari Sankt-Peterburgdan turib ishtirok etdi va ularning ruxsati bilan qurilishning asosiy bosqichiga start berildi.

Shavkat Mirziyoyev tadbirdagi nutqida AES loyihasidagi ilgarilashni “tarixiy voqea”, mamlakatning texnologik, sanoat va ilmiy taraqqiyotida “yangi bosqichning boshlanishi” deb atadi. Prezident zamonaviy atom energetikasining asoslarini o‘zlashtirish orqali, O‘zbekiston kelajakka strategik nazar bilan qarayotganini qayd etdi.

“Vladimir Vladimirovich aytib o‘tganidek, bu loyihaning jahonda muqobili yo‘q. Loyiha kichik modulli atom energetikasi va yirik bazaviy energetika sohalaridagi oxirgi yutuqlarni o‘zida mujassam qiladi. Shu bilan birga, ta’kidlab aytamanki, xavfsizlik – biz uchun mutlaq va so‘zsiz ustuvor vazifa”, – dedi davlat rahbari.

Shavkat Mirziyoyev stansiyani qurish va ekspluatatsiyaga tayyorlash ishlari Atom energetikasi xalqaro agentligining doimiy nazorati ostida bo‘lishini aytdi. Marosimda teleko‘prik orqali qatnashgan agentlik bosh direktori Rafael Grossi buni tasdiqladi va u ham o‘z nutqida AESning kichik va katta energobloklarni bir maydonda uyg‘unlashtirgan noyob konfiguratsiyasini alohida urg‘uladi.

Vladimir Putinning so‘zlariga ko‘ra, Rossiya tomoni AES qurib berishdan tashqari, buning uchun O‘zbekistonga imtiyozli kredit ham ajratadi va reaktor yoqilg‘isini yetkazib berish, servis xizmatlarini ko‘rsatish hamda ishlatib bo‘lingan yadro materiali bilan bog‘liq masalalarda majburiyatlar oladi. “Rosatom” beradigan tinchlik maqsadlaridagi yadroviy texnologiyalardan nafaqat energetikada, balki qishloq xo‘jaligi, tibbiyot va boshqa sohalarda ham foydalanish mumkin bo‘ladi, dedi Rossiya prezidenti.

“O‘zatom” bosh direktori Azim Ahmadxo‘jayev shu kuni jurnalistlar bilan suhbatda AESning narxini ochiqladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, “Rosatom” bilan imzolangan shartnomaga asosan, integratsiyalashgan stansiyaning bazaviy maksimal qiymati 9,5 mlrd dollarni tashkil etadi. Mahalliylashtirish hisobiga, bu narxni pasaytirish ko‘zda tutilgan. Ahmadxo‘jayevga ko‘ra, zarur mablag‘ning 85-90 foizi kreditlar hisobidan moliyalashtiriladi. Xususan, BRIKS Yangi banki, Rossiya va boshqa mamlakatlar bilan muzokaralar o‘tkazilishi kutilmoqda.

AES qurilishi jarayonlarida yadroviy va radiatsiyaviy xavfsizlik ta’minlanishi ustidan nazorat Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qo‘mitasiga yuklatilgan. Qo‘mita 4 iyun kungi marosimdan bir necha soat oldin yig‘ilish o‘tkazib, Jizzaxdagi tanlangan maydonda RITM-200N reaktorini o‘rnatishga litsenziya berdi. Bu texnologiyaning to‘laqonli referent emasligi, ya’ni hali amaliyotga to‘liq joriy etilmagani masalasiga litsenziyalovchi organ bayonotida to‘xtalinmagan.

Ma’lumot uchun, RITM-200N suv-suvli yadro reaktorlari – muzyorar kemalarda foydalanib kelinayotgan RITM-200 reaktorining quruqlik uchun moslashtirilgan versiyasi bo‘lib, “Rosatom” uni birinchi bo‘lib Yoqutistondagi AESda qo‘llashni reja qilgan, ammo bu stansiyani ishga tushirish avvaliga 2028 yildan 2030 yilga kechiktirilgan, keyinroq 2031 yilgacha surilgan. Forishdagi AESning ilk bloki esa undan avvalroq – 2029 yilda foydalanishga topshirilishi kutilyapti.

Eslatib o‘tamiz, umumiy quvvati 2,1 gigavattlik integratsiyalashgan AES – har biri 55 MW quvvat beruvchi ikkita RITM-200N va har biri 1 GW'dan ikkita VVER-1000 reaktorlaridan iborat bo‘ladi. Bu esa O‘zbekistonni ham kichik, ham an’anaviy yadro modullarini bitta maydonda joylashtirgan dunyodagi birinchi davlatga aylantiradi. Stansiyaning to‘rtta bloki bosqichma-bosqich 2029–2035 yillarda ishga tushirilishi reja qilingan.

Toshkentda yoz boshlandi: TPlarda avariyalar

Hali yozning haqiqiy issig‘i boshlanmasidan turib, transformatorlar yonib ketaversa, unda chillada nima bo‘larkin? Iyun oyining ilk kunlarida poytaxt Toshkentda kuzatilgan avariyalar ko‘pchilikda shu savolni uyg‘otgan bo‘lsa ajab emas.

Avvaliga, 1 iyun kuni Olmazor tumanidagi “Vistavochnaya” podstansiyasida yong‘in chiqib, 6 mingdan ortiq xonadon va 800 ga yaqin yuridik shaxslar bir muddat elektr ta’minotidan uzilib qoldi. 4 iyun kungi uzilishlar ko‘lami esa bundan ancha kattaroq: “Toshkent” IESdagi transformatorda nosozlik chiqishi oqibatida Mirobod, Yunusobod, Mirzo Ulug‘bek va Olmazor tumanlarining qator hududlarida bir vaqtda svet o‘chdi. Oqibatda ayrim chorrahalarda svetoforlar ishlamay tirbandliklar yuzaga keldi; issiq va sovuq suv ta’minotida ham uzilishlar kuzatildi. Hatto metropolitenning uchta liniyasidagi bekatlar chiroqsiz qolib, qisqa vaqtga bo‘lsa-da poyezdlarning qatnov grafigi ham izdan chiqdi.

Bu kabi holatlar ayniqsa 1 iyundan kuchga kirgan elektr energiyasi tariflarining ko‘tarilishi foniga to‘g‘ri kelgani iste’molchilardagi savollarni ko‘paytirdi. Chunki mas’ullar tariflar oshishini aynan ta’minot barqarorligini saqlash xarajatlari bilan izohlagan edi. Iyunning ilk kunlarida, shuningdek, tabiiy gaz, metan va propan narxlarida ham o‘zgarish kuzatildi.

Elektrdagi uzilishlarga shahar rahbarlarining munosabatiga kelsak, ular yildan yilga vaziyat ijobiy tomonga o‘zgarib borayotganini aytadi. 4 iyun kuni Kun.uz'ga intervyu bergan poytaxt hokimi Shavkat Umrzoqov “svet o‘chmasligiga kafolat bormi?” degan savolga javoban, qancha kerak bo‘lsa bo‘lsa, shuncha yuklamani ko‘tara oladigan tizim yaratilganini ta’kidladi.

“Biz pul ajratib, transformator punktlarini to‘g‘rilab oldik. Yil oxirigacha adashmasam yana 800 MW qo‘shimcha quvvat oshirib olamiz. Endi bizda keyingi muammo – ko‘p qavatli uylarning pod’yezdlaridagi shchitlar. Bu yildan unga ham mablag‘ ajratib, to‘g‘rilab olamiz. Shu bilan [uzilishlar] keskin kamayishiga erishamiz. Buni tizimli reja qilib oldik: endi har yili shaharning xarajat manbasida albatta 200 MW quvvat yaratish ko‘zda tutiladi.

Biz tizimni shunga qaratyapmizki, isrofgarchilikning oldini olib, quvvatni ko‘paytirish, ya’ni samaradorlikni oshirish. Unga ham shahar tayyor. Men suvda ham, svetda ham, gazda ham umuman muammo ko‘rmayapman. Ta’minlay olamiz. [Yuklama] qancha bo‘lsa, shuncha ko‘tara oladigan tizim yaratib olganmiz”, – dedi Umrzoqov.

Sho‘rtan–2 loyihasida yirik talon-toroj

O‘zbekistonda gaz-kimyo sohasining yangi flagmani bo‘lishi aytilgan loyiha – mega-korrupsiya o‘chog‘iga aylanib qolgani ma’lum bo‘ldi. Gap – Sho‘rtan gaz-kimyo majmuasini kengaytirish loyihasi haqida ketyapti. Bosh prokuratura huzuridagi Departament va Soliq qo‘mitasi komplayens xizmati birgalikda fosh qilgan jinoyat tafsilotlariga ko‘ra, bu yirik loyiha doirasida 640 mlrd so‘mdan ortiq budjet mablag‘lari talon-toroj bo‘lib ketgan. Bu – hozirgi kursda qariyb 54 mln dollarga teng.

Rasmiy xabarga ko‘ra, Soliq qo‘mitasi, Buxoro viloyati soliq boshqarmasi, “O‘zbekneftgaz” aksiyadorlik jamiyati va yana to‘rtta MChJning mas’ul shaxslari o‘zaro til biriktirib, Sho‘rtan gaz-kimyo majmuasining ishlab chiqarish quvvatini kengaytirish doirasidagi 5,3 trln so‘mlik xizmatlar QQSdan ozod etilgan bo‘lsa-da, QQS summasini elektron hisob-fakturalarga noqonuniy kiritib, budjetda asossiz ravishda QQS mablag‘ini hosil qilgan. Keyin bu mablag‘lar bitta kompaniya hisobraqamiga qaytarilib, ikkinchi kompaniyaning davlat oldidagi kredit qarzi yopilishiga erishilgan. Shu tariqa, 643 mlrd so‘mdan ortiq budjet mablag‘lari o‘marilgan.

Soliq qo‘mitasidan tortib, jami 7 ta tashkilotni o‘z ichiga olgan bu korrupsion sxema bo‘yicha jinoyat ishi qo‘zg‘atilib, tergov boshlangan. Rasmiy bayonotda to‘rtta MChJning nomlari to‘liq ochiqlanmay, initsiallar bilan keltirib o‘tilgan. Bu initsiallar Sho‘rtan–2 loyihasi atrofidagi asosiy o‘yinchilar nomiga mos keladi: “Sho‘rtan gaz-kimyo kompleksi” MChJ – loyihaning G‘uzordagi egasi; Saneg Enera – loyihaning Qorako‘ldagi asosiy egasi; ArkChemical – G‘uzordan Qorako‘lga ko‘chirilgan loyiha operatori; Enter Engineering esa – loyiha bosh pudratchisi.

Ma’lumot uchun, 2021 yilda G‘uzordagi GTL zavodi rasman ochilganida, uning yonida Sho‘rtan gaz-kimyo majmuasi quvvatlarini uch barobarga oshirish maqsadida 1,8 mlrd dollarlik yangi zavod qurilishi boshlangan edi. 2023 yil yanvar oyiga kelib, Kun.uz mazkur loyiha atrofida intriga yuzaga kelgani haqida surishtiruv e’lon qilgandi. Surishtiruvda O‘zbekistonning gaz-kimyo flagmani bo‘lishi kutilayotgan zavod uchun “O‘zbekneftgaz” Germaniya banklaridan 1,1 mlrd yevro qarz olib, allaqachon 478 mln dollarni sarflab qo‘ygan bir vaqtda, Saneg zavodni Buxoro viloyatining Qo‘rako‘l tumaniga ko‘chirib, o‘zi asosiy hissadorga aylanish taklifi bilan chiqqani haqida so‘z yuritilgan. Sho‘rtan – bu Qashqadaryodagi zavod bo‘lishiga qaramay, yuqoridagi jinoyat ishida Buxorodagi soliqchilar gumonlanayotgani ham shu bilan bog‘liq.

Yirik xususiylashtirishlar

Yilning eng yirik xususiylashtirish jarayonlaridan biri yakuniga yetdi: Mobiuz aloqa operatori 351 mln dollarga sotildi. Davlat aktivlarini boshqarish agentligi xabariga ko‘ra, Mobiuz'ning 100 foiz ulushi – “McKim and Company” nomli AQSh kompaniyasi boshchiligidagi moliyaviy investorlardan iborat konsorsiumga 351 mln dollarga sotilgan. Qayd etilishicha, xaridorlar 500 mln dollargacha investitsiya kiritishi ham ko‘zda tutilgan. Taqqoslash uchun, 2024 yil oxirida Qozog‘iston hukumati Tele2 aloqa operatorini naq 1 mlrd dollarga sotishni uddalagan edi.

3 iyun kuni Fitch xalqaro reyting agentligi O‘zbekistonning suveren kredit reytingini “BB” darajasida o‘zgarishsiz qoldirib, prognozni “barqaror”dan “ijobiy”ga oshirdi. Kutilmaning yaxshilanishiga iqtisodiyotda davlat ishtirokining qisqarayotgani ham sabab bo‘lgan. Fitch bayonotida keltirilishicha, O‘zbekiston hukumati 2021-2025 yillarda 5,1 mlrd dollarlik xususiylashtirishni amalga oshirgan, shundan 1,6 mlrd dollari – 2025 yilga to‘g‘ri keladi.

1 iyun kuni yana bir yirik savdo jarayoni yakuniga yetdi: Roodell kompaniyasi avtomobil butlovchi qismlarini ishlab chiqaruvchi UzSungwoo qo‘shma korxonasidagi 50 foizlik davlat ulushini qariyb 586 mlrd so‘mga sotib oldi. Bu summa taqriban 49 mln dollarga teng. 34 daqiqa davom etgan auksion o‘nta qadamdan iborat bo‘lib, yakunda boshlang‘ich qiymatdan 50 foizga baland narx shakllandi.

Shu tariqa, oxirgi 1,5 yilda xususiylashtirilgan “Avtokomponent”, Avto Climate Control va UzChasys kabi avtosanoat korxonalari qatoriga UzSungwoo ham qo‘shildi. Sohadagi eng yirik zavodlar bo‘lmish UzAuto Motors va UzAuto Motors Powertrain'ni sotish esa belgilangan muddatlardan kechikyapti.

Ta’kidlash kerak, korxonalardan tashqari, davlatga tegishli ko‘chmas mulklar ham xususiylashtirish dasturining asosini tashkil etadi. Joriy haftada “Bunyodkor” stadioni ro‘parasidagi “Issiqlik elektr stansiyalari” AJning ma’muriy binosi va Amir Temur xiyoboni oldidagi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi binosi auksion savdolariga chiqarildi. Eslatib o‘tamiz, aksariyat davlat tashkilotlari bosqichma-bosqich Yangi Toshkentga ko‘chib o‘tishi ko‘zda tutilgan.

Bu hafta yana nimalar ro‘y berdi?

Shaxsiy ehtiyoj uchun xorijdan avtomobil olib kirishda “bir yilda faqat bitta” degan cheklov olib tashlandi. 4 iyun kungi prezident farmoni bilan, jismoniy va yuridik shaxslar bir kalendar yilida o‘z ehtiyoji uchun O‘zbekistonga olib kirgan faqat bitta transport vositasiga muvofiqlik sertifikati berilishi haqidagi qoida qonunchilikdan chiqarib tashlandi. Farmon bilan, shuningdek, qurilish sohasi uchun maxsus texnikalar va asbob-uskunalar importi 3 yil muddatga bojdan ozod qilindi. Bundan tashqari, shu hafta qabul qilingan boshqa bir qaror bilan, avtobuslar va elektrobuslar importidagi utilizatsiya yig‘imi vaqtincha bekor qilindi.

2018 yil keyin qurilgan noqonuniy uylarga kadastr berilmaydi. Davlat kadastrlari palatasi raisi Mohir Valiyevning aytishicha, o‘zboshimchalik bilan qurilgan turar joylarni rasmiylashtirish bo‘yicha qonunda 2018 yil 1 maygacha qurilgan uylar deyilgan, va bu muddatni qayta ko‘rib chiqish reja qilinmayapti. Bino-inshoot qachon qurilganiga kosmik suratlar orqali aniqlik kiritiladi. “Noqonuniy egallangan yerlar bo‘yicha bir necha marta aksiya berildi. Endi buni 2018 yildan keyingilarga ham qilsak va aniq muddatini belgilamasak, kecha qurilib loyi qotmagan uyni egallab olib, shunga ham huquq beringlar degan narsalar bo‘lishi mumkin. Aholimiz ko‘payishini hisobga olgan holda, biz yerni asrashimiz kerak”, dedi Valiyev.

Qashqadaryoda sud eshak go‘shti sotish bilan shug‘ullangan shaxsni jazoga tortdi. Ma’lum bo‘lishicha, 44 yoshli erkak Qarshi tumanidagi uyida eshak so‘yib, go‘shtini turli bozorlarda sotib kelgan. Uning uyidan 247 kg iste’molga yaroqsiz go‘sht va qariyb 100 ta eshak terisi topilgan. E’tiborlisi shundaki, bu shaxs bir necha oy oldin ham xuddi shunday qilmish uchun sudlanib, ozodligi cheklangan bo‘lgan. Huquqbuzar tayinlangan jazodan xulosa chiqarmaganiga qaramay, sud unga yana ozodlikni cheklash jazosi tayinlagan, ya’ni amaldagi jazo muddati uzaytirib qo‘yilgan. Bu eshak savdogarining mulkida Malibu rusumli shaxsiy avtomobili borligi ham e’tiborga molik. Eslatib o‘tamiz, avvalroq Toshkentda 5 ming so‘mlik kolbasalar shov-shuv keltirib chiqargan, shunga qaramay u mahsulot nimadan tayyorlangani noma’lum bo‘lib qolgandi.

Andijonda voyaga yetmagan qiz bilan jinsiy aloqa qilgan IIB xodimi qamoqqa olindi. Andijon viloyati Ichki ishlar boshqarmasining voyaga yetmaganlarga ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazi inspektori S.B. 15 yoshli o‘smir bilan jinsiy aloqa qilganlikda ayblanmoqda. Tergov ma’lumotlariga ko‘ra, u Qo‘rg‘ontepa tumanida yashovchi qizni Andijon shahridagi ko‘p qavatli uyga olib borgan. Xodim voyaga yetmaganlarni qo‘llab-quvvatlash majburiyati yuklangan lavozim egasi bo‘lgani uchun, aynan o‘zi g‘amxo‘rlik qilishi kerak bo‘lgan bolaga nisbatan shunday qilmishni sodir etganlik ayblovi bilan kamida 8 yilga qamalishi mumkin. Gumonlanuvchi 2004 yilgi Olimpiadada bronza medali olgan taniqli bokschi ekani aytilyapti.

Pora olishni rad etgan huquq organlari xodimlariga mukofot berish to‘g‘ri emas. Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi Navoiy viloyatidagi voqeaga shunday munosabat bildirdi. Gap shundaki, Karmana tumanida YPX xodimi mast haydovchining ming dollarlik pora taklifini rad etgani uchun xuddi shuncha summa – 12 mln 360 ming so‘m pul mukofoti bilan rag‘batlantirilgan edi. Aksilkorrupsiyaga agentligiga ko‘ra, huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlarini o‘z xizmat vazifalarini bajarish jarayonida pora olishdan voz kechgani uchun moddiy rag‘batlantirish – huquqiy jihatdan nomuvofiq. Agentlik bu amaliyotni bekor qilish bo‘yicha hukumat qarori loyihasi ishlab chiqilganini ma’lum qildi.