Korrupsiyaga qarşi yangi qonun va tanqidlar ostidagi hokimlar - hafta dayjesti
|14:00 / 28.06.202647 70513 min
Korrupsionerlar reyestri haqidagi qonun imzolandi: reyestrdagi şaxslar davlat işiga kira olmaydi. Fermerlar yana sökiş tagida qolmoqda: bir tuman hokimi hayfsan oldi, ikkinçisi böyiça tekşiruv ketyapti. Viloyat hokimlari ham tanqidlar nişonida: biri öquvçilarga, ikkinçisi öqituvçilarga “osiliş”da ayblanmoqda.
Ortda qolgan haftaning Özbekiston hayotiga oid ayrim yangiliklari - Kun.uz dayjestida.
Banklar soliq organiga avtomatik ma’lumot uzatişi taklif etildi
206 mln söm. Agar sizning kartangizga odamlar oyiga şunça miqdordan köp pul ötkazsa, soliqçilarning söroq-savoliga tayyor turişingizga töğri kelişi mumkin. Soliq qömitasi kartadan kartaga ötkazmalarni monitoring qilişga oid navbatdagi hujjat loyihasini jamoatçilik muhokamasiga qöydi.
Loyihaga köra, jismoniy şaxsning bank kartasiga boşqa jismoniy şaxslardan bir oy davomida BHMning 500 baravari, ya’ni 206 mln sömga teng miqdorda mablağ kelib tuşsa, banklar bu haqda avtomatik ravişda soliq organiga xabar berişi taklif etilyapti. Bunda P2P-tuşumlarning jami miqdorini hisoblaşda yaqin qarindoşlarning ötkazmalari hisobga olinmaydi.
Soliq qömitasi jismoniy şaxslarning pul ötkazmalarini yaşirin tadbirkorlik faoliyati gumoni bilan nazorat ostiga olişga bir neça yildan beri urinib keladi. Bundan avval, turli yillarda kuzatilgan kamida uçta şunga öxşaş uriniş bank siri bilan boğliq tanqidlar va Senat, Markaziy bank kabi idoralarning qarşiligi bilan amalga oşmay qolgandi. Oxirgi marta 2023 yilda jamoatçilik muhokamasi va huquqiy ekspertizasiz bir farmonga qöşib yuborilgan norma Konstitutsiya yangilanganidan keyin bekor qilingan edi.
Oyiga 206 mln söm – yetarliça baland çegara bölib körinadi, lekin asosiy masala – mexanizmning yaratilayotgani. Boz ustiga, 500 BHM deb belgilangan miqdor keyinçalik pasaytirilmaydi, deb heç kim kafolat berayotgani yöq. Qolaversa, bu galgi loyiha avvalgilaridan ança kengroq qamrovga ega ekani bilan ham ajralib turadi. Çunki endi nafaqat jismoniy şaxslar, balki yuridik şaxslarning ham bank sirlari haqida gap ketyapti.
Qaror loyihasida yuridik şaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlarning yirik miqdordagi moliyaviy operatsiyalari haqida banklar tomonidan soliq organiga ma’lumot uzatib turilişi közda tutilyapti. Bundan taşqari, ularning hisobiga naqd pul va tölov terminallari orqali böladigan barça tuşumlar haqidagi ma’lumotlar ham Soliq qömitasi ixtiyorida jamlanişi taklif etilgan.
Hujjat loyihasiga Markaziy bank hozirça munosabat bildirmadi. Jamoatçilik muhokamasi regulation.adliya.uz saytida 8 iyulgaça davom etadi.
Mavzuga oid
Fermerlarni sökkan hokim hayfsan oldi
Hokim fermerlarni sökadi, uning audiosi tarqaladi, jamoatçilik fermerlarni hokimning zulmidan qutqariş kerakligini aytadi, farmon-u qonunlar talablari eslatiladi, tarmoqlarda “teskarisi bölganda-çi, fermer hokimni sökib qöyganida nima bölardi?” degan savollar közga taşlanadi... Oxir-oqibat, hokimtöraga nisbatan hayfsan jazosi qöllanib, masalaga göyoki mantiqiy nuqta qöyiladi.
Klassikaga aylanib ketgan bu ssenariyga bu safar Surxondaryoning Muzrabot tumani hokimi ijrosida guvoh böldik. Abdulla Mamatqulov ötgan hafta davlatga ğalla topşiriş rejasini bajarmayotgan fermerlarni öz xonasiga töplab, ularni birma-bir sökkan, rejani sanoqli soatlar içida bajarmasa, “tiqib yuboriş” bilan tahdid qilgan edi. 23 iyun kuni Korrupsiyaga qarşi kuraşiş agentligi Mamatqulovga hayfsan jazosi berilganini ma’lum qildi.
Hokim sökiş aralaş gaplari orasida: “Nega men sen uçun gap eşitişim kerak?” degani – bu şunçaki tuman darajasidagi masala emasligini körsatib turibdi. Şunga qaramay, yuqoridan kim bosim qilayotgani masalasi doimgidek oçiq qoldi. Eslatib ötamiz, özi aslida 2021 yildan boşlab davlatga ğalla sotiş rejasi töliq bekor qilinişi aytilgan edi.
Hafta davomida audiosi tarqalgan yana bir hokim – Farğona viloyati Quva tumanidan Halimjon Umarov ekani aytilyapti. Audioda bir fermer bir neça marta haqoratlanib, undan yerni olib qöyişga körsatma berilganini eşitiş mumkin. Farğona viloyati hokimligi holat yuzasidan xizmat tekşiruvi ötkazilişini ma’lum qildi.
Hokimlar va ta’lim sohasi
Samarqandda köçalar qarovsiz yotgani uçun kelib-kelib yana öqituvçilar balogardon bölişi mumkin. Kuni keça viloyat hokimi Adiz Boboyev Samarqand şahridagi köçalarni piyoda aylanib, muammolarni öz közi bilan kördi va mas’ullarga daşnom berdi. Köp ötmay, u oliy ta’lim muassasalari rektorlari bilan majlis ötkazib, köçalarni obod saqlaş uçun professor-öqituvçilar va talabalar zimmasiga mas’uliyat yuklaşni buyurdi:
“Hamma OTMga bittadan, ikkitadan, uçtadan (kilometriga, katta-kiçikligiga qarab, sohasiga qarab) köça beramiz. Mana şu köça falon institutniki böladi. [...] Har kuni ertalab bitta öqituvçi bunday aylanib keladi öşa köçani. Piyoda yuradi – foydasi ham bor soğliqqa. Qani, [köçaning] tozaligi qanaqa, odamlar nimada qiynalyapti, qayerda trotuar sinib ketgan, qayerda qaysi köçat quriyapti, qaysi köçat gurkirab rivojlanmayapti, qaysidir köçat kasallangan. Yo qayergadir buta ekişimiz kerak. Yo qayerdadir suğoriş tizimi işlamaydi. Qayerdadir nogironlar uçun imkoniyat yöq...”
Adiz Boboyevning sözlariga köra, oliygoh öqituvçilari özlariga biriktirilgan köçadagi muammolarni aniqlab, bu haqda obodonlaştiriş xizmatini xabardor qilib turişi kerak. Vaholanki, pedagoglarga kasbiy faoliyatidan taşqari vazifalar yuklaş – qonunan taqiqlangan. Holat keng muhokamalarni keltirib çiqargaç, Mehnat inspeksiyasi Boboyevga: “Bu ğoyangizni amalga oşirsangiz, jazolanasiz” degan ma’noda ogohlantiriş yubordi.
Sönggi kunlarda tanqidlar nişoniga aylangan yana bir viloyat hokimi – Şuhrat Abdurahmonov. Uning boşçiligida “Andijon polkasi”ni Ginnesning “Rekordlar” kitobiga kiritiş uçun 20 ming kişi safarbar qilinib, viloyat markaziy stadionida şunça odam bir vaqtda raqsga tuşadigan tadbir ötkazildi. Tabiiyki, ta’lim sohasini jalb etmasdan, rekord miqdorda odam töplaş imkonsiz. Amalda ham şunday bölgan va bu, ming afsuski, fojiaga yetaklagan.
Asaka tumanidagi 14-maktabning bir guruh öquvçilari Damas avtomobilida tadbirdan qaytayotib, avtohalokatga uçragan. “ZIL” yuk maşinasi bilan töqnaşuv oqibatida öquvçilar jonlantiriş bölimiga yotqizilgan, körsatilgan tibbiy yordamga qaramay, ulardan biri vafot etgan. Viloyat YHXB bolalarning özini aybdorga çiqarib, ular uçun avtobus ajratilgani, lekin öquvçilar özboşimçalik bilan Damas'ga ötirib ketganini aytmoqda. Töliqroq tafsilotlar bilan Kun.uz reportajida tanişişingiz mumkin.
Korrupsionerlar reyestri işga tuşadi
Özbekistonda nihoyat korrupsionerlarning rasmiy röyxati tuzilib, ularning davlat xizmatiga qaytişi çeklanadigan böldi. Nihoyat deyotganimiz sababi – bunday vazifa 2021 yil iyun oyidagi prezident farmonida belgilangan edi. Ya’ni topşiriqning ijrosi uçun roppa-rosa 5 yil vaqt kerak böldi. Bu orada, masalan birgina 2023 yilning özida, 566 nafar korrupsioner davlat xizmatiga qaytadan işga kirib, takroran korrupsiyaga qöl urişga ham ulgurdi. Uzoq kutilgan qonun ana şu holatlarga çek qöyişi kerak.
22 iyun kuni imzolanib, 23 iyundan kuçga kirgan qonunga köra, korrupsiyaga oid jinoyatlarni sodir etgan şaxslarning elektron reyestri tuziladi. Ularning nomi sud hukmi qonuniy kuçga kirgan paytdan boşlab, to sudlanganlik muddati ötgunga qadar reyestrda turadi. Reyestrdagi şaxslar davlat xizmatiga qabul qilinmaydi, davlat mukofotlari bilan taqdirlanmaydi; 50 foizdan ortiq uluşi ularga tegişli kompaniyalar davlat xaridlari va davlat-xususiy şeriklik bitimlarida iştirok eta olmaydi. Ular davlat kompaniyalari va davlatga qaraşli ta’lim muassasalarida işlaş huquqini saqlab qoladi, ammo bu taşkilotlarda rahbarlik lavozimini egallay olmaydi.
E’tiborlisi, 5 yil oldingi prezident farmonida korrupsionerlar reyestri jamoatçilik uçun oçiq bölişi belgilangan edi. Lekin kuni keça qabul qilingan qonunda reyestrning oçiq bölişi haqidagi norma aniq mustahkamlab qöyilmagan. “Elektron reyestrdan ma’lumot oliş qonunçilikda belgilangan tartibda amalga oşiriladi”, deyilgan xolos. Albatta, huquqiy tomondan, prezident farmoni ham qonunçilikning bir qismi, demak, reyestr oçiq bölişi kerak.
Katta miqdorda pora olgan oxirigaça “ötiradi”
Qonunning yana bir muhim tomoni – poraxörlarni jazodan muddatidan ilgari şartli ozod qiliş tartibiga oid. Ma’lumki, aksariyat jinoyatçilarda tayinlangan jazoning uçdan bir qismini ötab bölganidan keyin, agar bu davr mobaynida jiddiy qoidabuzarlik qilib qöymasa, muddatidan ilgari şartli ozodlikka çiqiş uçun iltimosnoma kiritiş huquqi yuzaga keladi. 22 iyun kungi qonun bilan, ana şunday huquqqa ega şaxslar doirasi torayadigan böldi.
Endilikda juda köp miqdorda pora olgan, takroran pora olgan yoki xavfli retsidivist böla turib pora olgan şaxslar muddatidan ilgari şartli ozod qilinmaydi. “Juda köp miqdor” deganda BHMning 500 baravari, ya’ni hozirgi kunda 206 mln söm tuşuniladi. Demak, bundan buyon 206 mln söm yoki taqriban 17 ming dollardan ortiq miqdorda pora olgan şaxslar sud hukmida yozilgan muddatni töliq ötaşiga töğri keladi. Kamida beş yil “ötirganidan” keyin avfga tuşmasa, albatta.
Qayd etiş kerak, “muddatidan ilgari şartli ozod qiliş taqiqlanadi” degan qoida faqat pora olgan şaxslarga emas, juda köp miqdorda yoki takroran pora bergan hamda pora oldi-berdisida vositaçilik qilgan şaxslarga ham taalluqli. Şu bilan birga, bu taqiq pora bilan boğliq bölmagan boşqa aksariyat korrupsion jinoyatlarga taalluqli emas.
Qonundagi yangiliklardan yana biri – özlaştiriş, rastrata va firibgarlik jinoyatlariga oid. Endilikda bu jinoyatlarni sodir etgan şaxslar, yetkazilgan zararni töliq qoplamay turib, muddatidan ilgari şartli ozodlikka çiqa olmaydi. Şu tariqa, davlat mulkini “yeb yuborgan” korrupsionerlar va yuzlab odamlarni çuv tuşirgan firibgarlar falon yilga qamalib, heç qança vaqt ötmasdan ozodlikka çiqib kelişi holatlari kamayadigan böldi. Çunki endi bunday şaxslar erta ozodlikka çiqiş uçun davlatga yoki jabrlanuvçilarga yetkazgan zararlarini oxirgi tiyinigaça qoplaşi kerak böladi.
Ayni paytda, ular uçun boşqa bir imtiyoz saqlab qolindi. Unga köra, bundan keyin ham özlaştiriş, rastrata va firibgarlik jinoyatini sodir etganlar tergov yoki sud paytidayoq zararni qoplab qöysa, ularga qamoq yoki ozodlikni çeklaş jazolari qöllanilmaydi.
Bu hafta yana nimalar röy berdi?
Oyliklar va pensiyalarni oşiriş haqida prezident farmoni imzolandi. Unga köra, 2026 yil 1 iyuldan pensiya va nafaqalar 7 foizga kötariladi. Xususan, yoşga doir eng kam pensiya miqdori oyiga 983 000 sömga yetadi. 1 sentabrdan e’tiboran esa budjet taşkilotlaridagi oyliklar va stipendiyalar ham 7 foizga oşadi. Şuningdek, 1 sentabrdan jarimalar va boşqa tölovlarni hisoblaşda işlatiladigan bazaviy hisoblaş miqdori 6,8 foizga kötarilib, 440 000 sömga teng böladi.
Özbekiston va Qirğiziston çegara hududlarni özaro almaşdi. Qirğiz prezidentining matbuot xizmatiga köra, avval Özbekiston hududiga kirgan Çönğara va Toş-Tobo qişloqlari Qirğiziston tarkibiga ötkazilgan. Uşbu qişloqlarda 2,5 mingga yaqin aholi yaşaydi va ularning aksariyati etnik qirğizlar ekani aytilyapti. Öz navbatida, Qirğiziston tomoni Özbekistonga çegara hududidan teng miqdorda yer uçastkalarini bermoqda. Aynan qaysi hududlar nazarda tutilayotgani oçiqlanmagan. Özbekiston tomonidan hozirça bu borada rasmiy ma’lumot bölmadi.
Respublika böylab 464 ta yonilği quyiş şoxobçasi faoliyati vaqtinça töxtatildi. Bu ma’lumot şoxobçalardagi köplab portlaşlardan keyin qabul qilingan hukumat qarorida keltirib ötilgan. Qarorda yozilişiça, xatlov yakunlariga köra yonilği quyiş şoxobçalarida 46,7 mingta qoidabuzarlik va kamçiliklar aniqlangan, şundan teng yarmi – sanoat va texnika xavfsizligi talablarining buzilişi bilan boğliq. Joylaşuvi jihatidan potensial xavfli deb topilgan yonilği va gaz töldiriş şoxobçalari bosqiçma-bosqiç xavfsiz hududlarga köçirilişi kutilmoqda.
