Korrupsiyaga qarshi yangi qonun va tanqidlar ostidagi hokimlar - hafta dayjesti

Ortda qolgan haftaning O‘zbekiston hayotiga oid ayrim yangiliklari - Kun.uz dayjestida.

Banklar soliq organiga avtomatik ma’lumot uzatishi taklif etildi

206 mln so‘m. Agar sizning kartangizga odamlar oyiga shuncha miqdordan ko‘p pul o‘tkazsa, soliqchilarning so‘roq-savoliga tayyor turishingizga to‘g‘ri kelishi mumkin. Soliq qo‘mitasi kartadan kartaga o‘tkazmalarni monitoring qilishga oid navbatdagi hujjat loyihasini jamoatchilik muhokamasiga qo‘ydi.

Loyihaga ko‘ra, jismoniy shaxsning bank kartasiga boshqa jismoniy shaxslardan bir oy davomida BHMning 500 baravari, ya’ni 206 mln so‘mga teng miqdorda mablag‘ kelib tushsa, banklar bu haqda avtomatik ravishda soliq organiga xabar berishi taklif etilyapti. Bunda P2P-tushumlarning jami miqdorini hisoblashda yaqin qarindoshlarning o‘tkazmalari hisobga olinmaydi.

Soliq qo‘mitasi jismoniy shaxslarning pul o‘tkazmalarini yashirin tadbirkorlik faoliyati gumoni bilan nazorat ostiga olishga bir necha yildan beri urinib keladi. Bundan avval, turli yillarda kuzatilgan kamida uchta shunga o‘xshash urinish bank siri bilan bog‘liq tanqidlar va Senat, Markaziy bank kabi idoralarning qarshiligi bilan amalga oshmay qolgandi. Oxirgi marta 2023 yilda jamoatchilik muhokamasi va huquqiy ekspertizasiz bir farmonga qo‘shib yuborilgan norma Konstitutsiya yangilanganidan keyin bekor qilingan edi.

Oyiga 206 mln so‘m – yetarlicha baland chegara bo‘lib ko‘rinadi, lekin asosiy masala – mexanizmning yaratilayotgani. Boz ustiga, 500 BHM deb belgilangan miqdor keyinchalik pasaytirilmaydi, deb hech kim kafolat berayotgani yo‘q. Qolaversa, bu galgi loyiha avvalgilaridan ancha kengroq qamrovga ega ekani bilan ham ajralib turadi. Chunki endi nafaqat jismoniy shaxslar, balki yuridik shaxslarning ham bank sirlari haqida gap ketyapti.

Qaror loyihasida yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlarning yirik miqdordagi moliyaviy operatsiyalari haqida banklar tomonidan soliq organiga ma’lumot uzatib turilishi ko‘zda tutilyapti. Bundan tashqari, ularning hisobiga naqd pul va to‘lov terminallari orqali bo‘ladigan barcha tushumlar haqidagi ma’lumotlar ham Soliq qo‘mitasi ixtiyorida jamlanishi taklif etilgan.

Hujjat loyihasiga Markaziy bank hozircha munosabat bildirmadi. Jamoatchilik muhokamasi regulation.adliya.uz saytida 8 iyulgacha davom etadi.

Fermerlarni so‘kkan hokim hayfsan oldi

Hokim fermerlarni so‘kadi, uning audiosi tarqaladi, jamoatchilik fermerlarni hokimning zulmidan qutqarish kerakligini aytadi, farmon-u qonunlar talablari eslatiladi, tarmoqlarda “teskarisi bo‘lganda-chi, fermer hokimni so‘kib qo‘yganida nima bo‘lardi?” degan savollar ko‘zga tashlanadi... Oxir-oqibat, hokimto‘raga nisbatan hayfsan jazosi qo‘llanib, masalaga go‘yoki mantiqiy nuqta qo‘yiladi.

Klassikaga aylanib ketgan bu ssenariyga bu safar Surxondaryoning Muzrabot tumani hokimi ijrosida guvoh bo‘ldik. Abdulla Mamatqulov o‘tgan hafta davlatga g‘alla topshirish rejasini bajarmayotgan fermerlarni o‘z xonasiga to‘plab, ularni birma-bir so‘kkan, rejani sanoqli soatlar ichida bajarmasa, “tiqib yuborish” bilan tahdid qilgan edi. 23 iyun kuni Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi Mamatqulovga hayfsan jazosi berilganini ma’lum qildi.

Hokim so‘kish aralash gaplari orasida: “Nega men sen uchun gap eshitishim kerak?” degani – bu shunchaki tuman darajasidagi masala emasligini ko‘rsatib turibdi. Shunga qaramay, yuqoridan kim bosim qilayotgani masalasi doimgidek ochiq qoldi. Eslatib o‘tamiz, o‘zi aslida 2021 yildan boshlab davlatga g‘alla sotish rejasi to‘liq bekor qilinishi aytilgan edi.

Hafta davomida audiosi tarqalgan yana bir hokim – Farg‘ona viloyati Quva tumanidan Halimjon Umarov ekani aytilyapti. Audioda bir fermer bir necha marta haqoratlanib, undan yerni olib qo‘yishga ko‘rsatma berilganini eshitish mumkin. Farg‘ona viloyati hokimligi holat yuzasidan xizmat tekshiruvi o‘tkazilishini ma’lum qildi.

Hokimlar va ta’lim sohasi

Samarqandda ko‘chalar qarovsiz yotgani uchun kelib-kelib yana o‘qituvchilar balogardon bo‘lishi mumkin. Kuni kecha viloyat hokimi Adiz Boboyev Samarqand shahridagi ko‘chalarni piyoda aylanib, muammolarni o‘z ko‘zi bilan ko‘rdi va mas’ullarga dashnom berdi. Ko‘p o‘tmay, u oliy ta’lim muassasalari rektorlari bilan majlis o‘tkazib, ko‘chalarni obod saqlash uchun professor-o‘qituvchilar va talabalar zimmasiga mas’uliyat yuklashni buyurdi:

“Hamma OTMga bittadan, ikkitadan, uchtadan (kilometriga, katta-kichikligiga qarab, sohasiga qarab) ko‘cha beramiz. Mana shu ko‘cha falon institutniki bo‘ladi. [...] Har kuni ertalab bitta o‘qituvchi bunday aylanib keladi o‘sha ko‘chani. Piyoda yuradi – foydasi ham bor sog‘liqqa. Qani, [ko‘chaning] tozaligi qanaqa, odamlar nimada qiynalyapti, qayerda trotuar sinib ketgan, qayerda qaysi ko‘chat quriyapti, qaysi ko‘chat gurkirab rivojlanmayapti, qaysidir ko‘chat kasallangan. Yo qayergadir buta ekishimiz kerak. Yo qayerdadir sug‘orish tizimi ishlamaydi. Qayerdadir nogironlar uchun imkoniyat yo‘q...”

Adiz Boboyevning so‘zlariga ko‘ra, oliygoh o‘qituvchilari o‘zlariga biriktirilgan ko‘chadagi muammolarni aniqlab, bu haqda obodonlashtirish xizmatini xabardor qilib turishi kerak. Vaholanki, pedagoglarga kasbiy faoliyatidan tashqari vazifalar yuklash – qonunan taqiqlangan. Holat keng muhokamalarni keltirib chiqargach, Mehnat inspeksiyasi Boboyevga: “Bu g‘oyangizni amalga oshirsangiz, jazolanasiz” degan ma’noda ogohlantirish yubordi.

So‘nggi kunlarda tanqidlar nishoniga aylangan yana bir viloyat hokimi – Shuhrat Abdurahmonov. Uning boshchiligida “Andijon polkasi”ni Ginnesning “Rekordlar” kitobiga kiritish uchun 20 ming kishi safarbar qilinib, viloyat markaziy stadionida shuncha odam bir vaqtda raqsga tushadigan tadbir o‘tkazildi. Tabiiyki, ta’lim sohasini jalb etmasdan, rekord miqdorda odam to‘plash imkonsiz. Amalda ham shunday bo‘lgan va bu, ming afsuski, fojiaga yetaklagan.

Asaka tumanidagi 14-maktabning bir guruh o‘quvchilari Damas avtomobilida tadbirdan qaytayotib, avtohalokatga uchragan. “ZIL” yuk mashinasi bilan to‘qnashuv oqibatida o‘quvchilar jonlantirish bo‘limiga yotqizilgan, ko‘rsatilgan tibbiy yordamga qaramay, ulardan biri vafot etgan. Viloyat YHXB bolalarning o‘zini aybdorga chiqarib, ular uchun avtobus ajratilgani, lekin o‘quvchilar o‘zboshimchalik bilan Damas'ga o‘tirib ketganini aytmoqda. To‘liqroq tafsilotlar bilan Kun.uz reportajida tanishishingiz mumkin.

Korrupsionerlar reyestri ishga tushadi

O‘zbekistonda nihoyat korrupsionerlarning rasmiy ro‘yxati tuzilib, ularning davlat xizmatiga qaytishi cheklanadigan bo‘ldi. Nihoyat deyotganimiz sababi – bunday vazifa 2021 yil iyun oyidagi prezident farmonida belgilangan edi. Ya’ni topshiriqning ijrosi uchun roppa-rosa 5 yil vaqt kerak bo‘ldi. Bu orada, masalan birgina 2023 yilning o‘zida, 566 nafar korrupsioner davlat xizmatiga qaytadan ishga kirib, takroran korrupsiyaga qo‘l urishga ham ulgurdi. Uzoq kutilgan qonun ana shu holatlarga chek qo‘yishi kerak.

22 iyun kuni imzolanib, 23 iyundan kuchga kirgan qonunga ko‘ra, korrupsiyaga oid jinoyatlarni sodir etgan shaxslarning elektron reyestri tuziladi. Ularning nomi sud hukmi qonuniy kuchga kirgan paytdan boshlab, to sudlanganlik muddati o‘tgunga qadar reyestrda turadi. Reyestrdagi shaxslar davlat xizmatiga qabul qilinmaydi, davlat mukofotlari bilan taqdirlanmaydi; 50 foizdan ortiq ulushi ularga tegishli kompaniyalar davlat xaridlari va davlat-xususiy sheriklik bitimlarida ishtirok eta olmaydi. Ular davlat kompaniyalari va davlatga qarashli ta’lim muassasalarida ishlash huquqini saqlab qoladi, ammo bu tashkilotlarda rahbarlik lavozimini egallay olmaydi.

E’tiborlisi, 5 yil oldingi prezident farmonida korrupsionerlar reyestri jamoatchilik uchun ochiq bo‘lishi belgilangan edi. Lekin kuni kecha qabul qilingan qonunda reyestrning ochiq bo‘lishi haqidagi norma aniq mustahkamlab qo‘yilmagan. “Elektron reyestrdan ma’lumot olish qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiriladi”, deyilgan xolos. Albatta, huquqiy tomondan, prezident farmoni ham qonunchilikning bir qismi, demak, reyestr ochiq bo‘lishi kerak.

Katta miqdorda pora olgan oxirigacha “o‘tiradi”

Qonunning yana bir muhim tomoni – poraxo‘rlarni jazodan muddatidan ilgari shartli ozod qilish tartibiga oid. Ma’lumki, aksariyat jinoyatchilarda tayinlangan jazoning uchdan bir qismini o‘tab bo‘lganidan keyin, agar bu davr mobaynida jiddiy qoidabuzarlik qilib qo‘ymasa, muddatidan ilgari shartli ozodlikka chiqish uchun iltimosnoma kiritish huquqi yuzaga keladi. 22 iyun kungi qonun bilan, ana shunday huquqqa ega shaxslar doirasi torayadigan bo‘ldi.

Endilikda juda ko‘p miqdorda pora olgan, takroran pora olgan yoki xavfli retsidivist bo‘la turib pora olgan shaxslar muddatidan ilgari shartli ozod qilinmaydi. “Juda ko‘p miqdor” deganda BHMning 500 baravari, ya’ni hozirgi kunda 206 mln so‘m tushuniladi. Demak, bundan buyon 206 mln so‘m yoki taqriban 17 ming dollardan ortiq miqdorda pora olgan shaxslar sud hukmida yozilgan muddatni to‘liq o‘tashiga to‘g‘ri keladi. Kamida besh yil “o‘tirganidan” keyin avfga tushmasa, albatta.

Qayd etish kerak, “muddatidan ilgari shartli ozod qilish taqiqlanadi” degan qoida faqat pora olgan shaxslarga emas, juda ko‘p miqdorda yoki takroran pora bergan hamda pora oldi-berdisida vositachilik qilgan shaxslarga ham taalluqli. Shu bilan birga, bu taqiq pora bilan bog‘liq bo‘lmagan boshqa aksariyat korrupsion jinoyatlarga taalluqli emas.

Qonundagi yangiliklardan yana biri – o‘zlashtirish, rastrata va firibgarlik jinoyatlariga oid. Endilikda bu jinoyatlarni sodir etgan shaxslar, yetkazilgan zararni to‘liq qoplamay turib, muddatidan ilgari shartli ozodlikka chiqa olmaydi. Shu tariqa, davlat mulkini “yeb yuborgan” korrupsionerlar va yuzlab odamlarni chuv tushirgan firibgarlar falon yilga qamalib, hech qancha vaqt o‘tmasdan ozodlikka chiqib kelishi holatlari kamayadigan bo‘ldi. Chunki endi bunday shaxslar erta ozodlikka chiqish uchun davlatga yoki jabrlanuvchilarga yetkazgan zararlarini oxirgi tiyinigacha qoplashi kerak bo‘ladi.

Ayni paytda, ular uchun boshqa bir imtiyoz saqlab qolindi. Unga ko‘ra, bundan keyin ham o‘zlashtirish, rastrata va firibgarlik jinoyatini sodir etganlar tergov yoki sud paytidayoq zararni qoplab qo‘ysa, ularga qamoq yoki ozodlikni cheklash jazolari qo‘llanilmaydi.

Bu hafta yana nimalar ro‘y berdi?

Oyliklar va pensiyalarni oshirish haqida prezident farmoni imzolandi. Unga ko‘ra, 2026 yil 1 iyuldan pensiya va nafaqalar 7 foizga ko‘tariladi. Xususan, yoshga doir eng kam pensiya miqdori oyiga 983 000 so‘mga yetadi. 1 sentabrdan e’tiboran esa budjet tashkilotlaridagi oyliklar va stipendiyalar ham 7 foizga oshadi. Shuningdek, 1 sentabrdan jarimalar va boshqa to‘lovlarni hisoblashda ishlatiladigan bazaviy hisoblash miqdori 6,8 foizga ko‘tarilib, 440 000 so‘mga teng bo‘ladi.

O‘zbekiston va Qirg‘iziston chegara hududlarni o‘zaro almashdi. Qirg‘iz prezidentining matbuot xizmatiga ko‘ra, avval O‘zbekiston hududiga kirgan Cho‘ng‘ara va Tosh-Tobo qishloqlari Qirg‘iziston tarkibiga o‘tkazilgan. Ushbu qishloqlarda 2,5 mingga yaqin aholi yashaydi va ularning aksariyati etnik qirg‘izlar ekani aytilyapti. O‘z navbatida, Qirg‘iziston tomoni O‘zbekistonga chegara hududidan teng miqdorda yer uchastkalarini bermoqda. Aynan qaysi hududlar nazarda tutilayotgani ochiqlanmagan. O‘zbekiston tomonidan hozircha bu borada rasmiy ma’lumot bo‘lmadi.

Respublika bo‘ylab 464 ta yonilg‘i quyish shoxobchasi faoliyati vaqtincha to‘xtatildi. Bu ma’lumot shoxobchalardagi ko‘plab portlashlardan keyin qabul qilingan hukumat qarorida keltirib o‘tilgan. Qarorda yozilishicha, xatlov yakunlariga ko‘ra yonilg‘i quyish shoxobchalarida 46,7 mingta qoidabuzarlik va kamchiliklar aniqlangan, shundan teng yarmi – sanoat va texnika xavfsizligi talablarining buzilishi bilan bog‘liq. Joylashuvi jihatidan potensial xavfli deb topilgan yonilg‘i va gaz to‘ldirish shoxobchalari bosqichma-bosqich xavfsiz hududlarga ko‘chirilishi kutilmoqda.