«Jadidlar orzusi ötmişda qolgan edi, endi kelajak masalasiga aylandi» – ekspert
|23:04 / 27.12.202315 26613 min
Jadidlar faqat yozuvçilik yoki matbaa bilan şuğulanmagan. 100 yil oldin, kerak bölsa, yoşlarni Germaniyaga öqişga yuborişgan. Ular tuzgan Turkiston muxtoriyati ilk demokratik davlatlardan bölgan. Konstitutsiyasi ham juda yaxşi işlab çiqilgan. Kun.uzʼning yozuvçi Javlon Jovliyev bilan suhbatida jadidlar faoliyatiga umuman boşqaça rakursdan nazar solamiz.
— Nima uçun ma’naviyat va ma’rifatga bu qadar e’tibor qaratilyapti va aynan prezidentning şaxsan özi tomonidan?
— Biz endi anglab yetyapmizki, mamlakatdagi taraqqiyotning asosi ilm-ma’rifatda. Şu sababli hukumat darajasida alohida e’tibor berilyapti. Prezidentimizning özi alohida töxtaldi bunga. Rivojlangan davlatlarning asosida ilm-fan rivoji yotadi. U yerlarda töğri yölga qöyilgan tizimlar, institutlar öz işini bajaradi, bizga ham şular kerak. Yoşlarga, ziyolilarga, umuman millatga, kelajakka işonç ruhi kerak. Bizda pessimistik qaraşlar, ketiş istaklari köp, köp yoşlar şunçaki ketişni öylaydi. Bu narsani töğri yölga qöyilgan ta’lim, ma’rifat bilan töldiriş mumkin, şu narsani anglab yetişyapti ham.
Prezidentimiz ming kitob tarjimasi haqida gapirdilar, bu böyiça qaror ham çiqqan edi. Özbekiston kitob tarjimasi böyiça orqada qolib ketyapti, bizda butun dunyo tan olgan klassik asarlar ham tarjima qilinmagan, faqat ma’lum bir qismigina bölgan.
Yana bir yaxşi loyiha «Mutolaa» ilovasi yaratilmoqda Yoşlar işlari agentligi va Xalq banki kömagi bilan. Bu ilovada kitoblarning elektron va audio variantlarini topiş mumkin böladi. Bir paytlar jadid bobomiz ham xuddi şunday mutolaaxona oçgan edi, bu ham şuning zamonaviy körinişi.
Endi eskiça qaraşlar bilan yaşab bölmaydi. Prezidentimiz ham kiçkina bolalarimiz nimani öylayotganini bilişimiz kerak, dedilar. Yangi avlod nima haqida öylayotganini biliş kerak. Yoşlarimiz internet tarmoğida ekan, biz ham şunga kirib borişimiz, zamonaviy şaklda yaxşi kontentlar olişimiz, internetni şular bilan töldirişimiz lozim.
— Jadidlar yölidan yuriş, ularning tutumlarini tutişga çaqiriqlar bölyapti. Nega aynan jadid bobolarimiz yöli tanlanyapti?
— Çunki bizning vaziyatimiz öşa jadidlarning vaziyatidek. Ya’ni yangi hayotni da’vo qilyapmiz, Özbekistonni yangilamoqçimiz. Jadidlar şunday qilmoqçi edi. Ular faqat yozuvçilik yoki matbaa bilan şuğullanmadi, millat-xalq uçun nima qiliş kerak bölsa, hammasi uçun harakat qilişdi va oxirida jon ham berişdi.
Mavzuga oid
Masalan, hozir bizda ayrim sohalarda kadrlar muammosi bölyapti, 100 yil oldin ham şunday bölgandi, şuning uçun Germaniyaga öqişga yuborişdi yoşlarni. Hozir ham şunday jarayon. Mamlakatni yangilaş uçun birinçi navbatda xalqning tafakkurini, ongini östiriş kerak, busiz iloji yöq. Xalq qanday taraqqiy etişni bilişi lozim.
Turkiston muxtoriyati ilk demokratik davlatlardan bölgan, ularning konstitutsiyasi ham juda yaxşi işlab çiqilgan, xalqçil bölgan, na irqçilik, na diniy bosimlar bölmagan. Jadidlardan birinçi örinda nimani oliş kerak, deyilsa, yurakni oliş kerak, deyman. Ularda vatan işqida yoniş, vatanni seviş birinçi örinda turgan. Heç qanday manfaatlarsiz sevişgan. Mana şu tuyğularni xalqimizga singdirolsak, barça kasb egalari vijdonan, burç bilan işlaydi, şunda mamlakatimiz yangilanadi, albatta.
— Ma’naviy, ma’rifiy tomonlama raqobatga tayyormizmi?
— Tajovuzlarga, ta’sirlarga nisbatan tayyor emasmiz deb öylayman. Bizda ilgaridan bölgan narsalar bor: ommaning gapiga işoniş, qaysi ma’lumot birinçi kelsa tarqatiş kabilar. Axborot filtrimiz şakllanmagan, oddiygina Telegram tarmoğida hakerlar jönatadigan virusli havolalarga ham kirib qöyamiz. Bu-ku oddiy narsa, ma’naviyatga, özlikka ta’sir qiluvçi narsa emas, lekin şungayam aldanib qolyapmiz.
Tayyor böliş uçun nima qilişimiz kerak? Birinçi navbatda davlat xalqqa ma’lumotlarni öz vaqtida yetkazişi, OAV juda faol va oçiq bölişi kerak. OAV, bloger, yozuvçi-şoirlarni qançalik böğsak, ular töldirişi kerak bölgan böşliq örniga boşqalar kirib keladi. Jurnalistikaga qaçonki erkinlik berilsa, şunda kuçli jurnalistlar paydo böladi. Böğib qöyilgan jurnalist ösolmaydi. Şuning uçun ma’naviy xuruj va tahdidlarga tayyor emasmiz deb bilaman.
Toşkent davlat özbek tili va adabiyot universitetida ham dars beraman. Talabalarimga doim maktablarda ona tili va adabiyot öqituvçisi eng lideri bölişi kerak, unda köproq millatparvarlik bölişi kerak, deyman. Jamiyatda johiliyat kuçayib ketişi tuyğular tarbiyalanmaganidan, tinglanmaganidan yuzaga keladi, bu esa adabiyot, san’at orqali böladi, tuyğularni tarbiyalaydi.
Ona tili va adabiyot öqituvçilarining ham maoşi oşirilişi juda yaxşi yangilik böldi. Çunki ona tili va adabiyot öqituvçisi maktabda boşqa til öqituvçisidan kam oylik olib, bundan afsuslanmasligi kerak, juda yomon narsa bu. Özbek tili va adabiyoti asosan Özbekistonda örganiladi, aynan bizga kerak. Şuning uçun bunga e’tibor katta bölişi lozim, bizning zimmamizda bu.
— Özbek, özbekistonlik, Özbekiston kabi tuşunçalarni saqlab qoliş uçun nimalarga e’tibor berişimiz kerak?
— Bu masala muhim va oğriqli. Çunki özbek degan tuşunça çet elda ham, boşqa joylarda ham qanaqadir ezilgan xalq degan tuşunça bilan ölçanib qoldi. Ma’lum vaqt çet eldagi özbeklar ahvoli, Özbekistonga kelib ketiş muammolari, qiyinçiliklari şuni şakllantirdi, hatto özbekligini aytişdan uyaladiganlarni ham kördik. Lekin bu öşa odamlarning aybi ham emas. Özbek xalqi qaçonki öz qaddini tiklasa, odamlarimiz özbek degan nomdan faxrlana boşlaydi. Xalq — özbek yaxşi yaşaşi kerak.
Özbekni özbekka sevdiriş uçun özbekning kimligini körsatib beriş kerak. Bu muammo boşqa Markaziy Osiyo davlatlarida ham bor. Ijtimoiy tarmoqlarda, internetda ham haqiqiy özbek kimligini bildiruvçi kiçik-kiçik materiallar bölişi kerak.
Bola savodini özbek tilida çiqarsin, özbekça öqimas, özbekça yozmas ekan, u heç qaçon özligini anglamaydi. Bizda esa yoş bolani birdan rusça boğçaga beradi, rus maktabga beradi, u bola na rus tilini, na özbek tilini biladi. Har bir ota-ona özbek ekanini anglatişi kerak bolasiga.
— Hozir ham jamiyatda jadidlarni dinsizlikda, kofirlikda, ğarbga xizmat qilişlikda ayblaşlar uçrab turibdi. Jadidlar va qadimçilarni murosaga keltiriş yöli bormi? Çunki bu narsa bizga pand berişi mumkin, bunga tarix guvoh.
— Yozuvçi sifatida odamlarni, jamiyatni köp kuzataman, öqituvçi sifatida talabalarni ham kuzataman. Talabalar gohida ikkiga bölinib qoladi, biri taraqqiyotni rad etadi, biri dunyoga oçiliş kerakligini aytadi — xuddi 100 yil oldingiday. Bundan taşqari, soqol, kiyim muammolari böladi. Qaçon bu narsalar insonning şaxsiy işi, şaxsiy çegarasi ekanini anglaşadi, degan savol qiynaydi. Köp narsalarga mutaassiblik bilan qaraş bor. Natijada ikkita qutb paydo bölyapti: biri ğarb taraqqiyotiga talpinadi, biri mutaassib. Biz bunday qarama-qarşi bölmasligimiz kerak. Töğri, jamiyatda fikrlar turli böladi, lekin bu millat manfaatlariga ziyon keltirmasligi kerak. Kimdir aytayotgan fikrlar millat bolalarini çalğitib, boşqa tomonga burmasligi lozim. Biz iymon-e’tiqodimizni va özligimizni saqlagan holda dunyoga çiqişimiz kerak. Özligimizdan össak, dunyoga oçilsak, yangiliklarni qabul qilolsak, biz şunda taraqqiy etamiz.
100 yil oldin qadimçilar da’vo qilgan narsalar juda dahşatli edi. Öylab köraylik, dunyoviy maktablar oçilmaganda, qay ahvolda bölardik? Samarqandlik şoir, jadid Siddiq Aziziy uyida dunyoviy maktab oçgani uçun qadimçilar uning uyini şaytonning uyi deb e’lon qilib, bolalarni yubormaslikka buyuradi. Siddiq Aziziyning onasi vafot etganda janozasiga odamlar bormaydi, öquvçilari bilan özi kömadi. Mana şundan ham jadidlarga qançalik qiyin bölganini biliş mumkin. Bugun ham ijtimoiy tarmoqlarda odamlarni bemalol dinsizga, xudosizga çiqarib qöyişadi. Öşa hukm qiluvçilarning özining iymonida muammo bor deb öylayman. Iymonimizni yöqotsak ham, dunyoga oçilmay qolib ketsak ham, biz xarob bölamiz.
Tarix bizga katta ustoz. Nima xato qilganimizni, nimani töğri qilganimizni körsatib turadi. Tarixda mudhiş xatolar qildik. Vatanini, millatini sevgan insonlar şu xatolarga yöl qöymaslikka harakat qiladi. Xonliklar davrida dunyoga yopilib, oqibatda nima böldi? Oxirda qullikdan çiqib, battarroq qullikka tuşdik. Bu bor haqiqat. Bugun ta’lim, ijtimoiy hayot özgarmasa, ertaga kelajagimiz juda xavotirli böladi. Şuning uçun ham bu masala davlat darajasida kötarilyapti.
Mustaqillikning boşidan ta’limni yaxşi uşlaşimiz kerak edi. Kuçli kadrlar va mutaxassislarni şakllantirişimiz va qadrlaşimiz lozim edi. Avval iqtisod, keyin siyosat, degan tamoyil ham özini u qadar oqlamadi.
— Jadidlarimiz e’tibor bergan narsalarga biz bugun ham e’tibor beryapmiz, ya’ni turkiy davlatlar bilan yaqinlik, dunyo ilm-fan yangiliklarini oliş, rivojlanişni özligimiz atrofiga quriş kabilar. Şu borada ham fikrlaringiz?
— Prezident Şavkat Mirziyoyev hokimiyatga kelgaç, turkiy davlatlar bilan yaqinlaşiş boşlandi. Busiz iloj yöq edi, çunki atrofimizda gigant davlatlar turibdi, ularga tenglaşiş uçun turkiy davlatlar birlaşişi kerak edi. Turkistonni ayro tasavvur qiliş faqat duşmanlarga xos. Ostonada bölganimda ham ular prezidentimiz turkiy dunyo birligi uçun harakat qilayotganini alohida ta’kidlaşdi.
Birlaşiş madaniy iplar bilan boğlanişi kerak, şu tomon biroz oqsayapti. Masalan, bizda qozoq, qirğiz adabiyotidan tarjimalar kam, filmlari tarğiboti kam. Siyosiy birlaşuvdan ham köra madaniy birlaşuv juda qalin böladi. Siyosiy birlaşuv ma’lum bir siyosiy tuzum özgarişi bilan uzilib qolişi mumkin, lekin madaniy birlaşuv juda katta kuç. Markaziy Osiyoni birlaştiriş uçun uning madaniyatini birlaştiriş lozim.
100 jildlik turkiy adabiyot durdonalari çop etildi yaqinda, juda katta loyiha bu, Turkiyada ham bölgani yöq bu iş. Mana şunday madaniyat boğlanaversa, birlik mustahkamlanaveradi.
Alifbo birligi masalasi kötarilyapti, bu ham muhim. Bir vaqtlar ruslar ataylab alifbolarimizni turliça qilib taşlagan, tuşuniş qiyin. Qozoğistonda ham nega qozoq dramaturglari asarlarini sahnalaştirmaysizlar, degan savol berişdi, xuddi şunday, ular ham bizning asarlarni sahnalaştirişmagan. Qöşni mamlakatlar adabiyotiga unçalik e’tibor bermaganmiz.
Oilam bilan yoki talabalarim bilan muzeylarga borganimda, u yerda köproq çet elliklar yoki rusiyzabon yurtdoşlarimiz böladi. Nega biz bolalarimizni olib bormaymiz, özi bolalarga tekin bölsa? Katta-katta muzeylarimiz bor, qimmatli eksponatlar bor. Bu narsalar bolalarning tasavvurini özgartiradi. Odamlar bolam telefonga örganib qoldi, deb noliydi, lekin şundan qutuliş uçun nima qilyapti, teatrga, muzeyga olib boriş kerak-ku. Şaharda yaşovçi ota-onalarga tegişli bu gap, qişloqda-ku bularning iloji yöq, boşqa yöllarni qiliş kerak.
Sovet propagandasi zör işlagan, har bir qişloqda kutubxona, klublar bölgan. Biz ham mana şunday madaniyat maskanlarini qaytarişimiz kerak. Sovet davrida qurilgan bölsa ham, xalqimiz puliga qurilgandi şular, biz esa buzib taşladik. Madaniy markaz, kutubxonalar har bir qişloqda bölişi kerak.
— Teatr borasida ham gap ketdi, har oyda bir marta taşkilotlarda teatr kuni bölişi aytildi. Teatr haqida ham ikki oğiz?
— Juda bir oğriqli nuqta edi teatr. Teatrda işlovçilarning oyligi ham juda kam, arzimagan maoşga işlab yurganlar köp edi. Madaniyat uylaridagi maoş ham şunday edi. Yaqinda ijtimoiy tarmoqlarda san’atkorlarga uy oliş böyiça subsidiyani muhokama qilişdi, san’atkor deganda xonandalarni tuşunişadi, lekin teatrlarda parda ortida mehnat qiladiganlar ham san’at vakili, ular arzimagan oylikka işlaydi. Kutubxonaçilar ham xuddi şunday juda kam oylik olar edi, özim ham işlab körganman.
