«Yaşaş va sevgi san’atini örgansa böladi» - yozuvçi Abdulla Qahhor va Kibriyo Qahhorova uyidan fotoreportaj
|21:39 / 18.12.20249 91410 min
Yakkasaroy tumanidagi Yunus Rajabiy köçasida ötgan asrda qurilgan 2 qavatli uylar bor. Ular orasida özbek hikoyaçiligining yirik vakili Abdulla Qahhor va rafiqasi Kibriyo Qahhorova uyi ham körinib turadi. Qahhor vafotidan keyin muzeyga aylantirilgan bu uyda yozuvçining bolalik fotosuratlaridan tortib, umri oxirida işlatgan kundaligigaça köriş mumkin.
Toşkent şahri Yakkasaroy tumani Yunus Rajabiy köçasi birinçi muyulişida usti qizil, uçburçak tomli bir-biriga öxşaş 2 qavatli uylar körinadi. Ular 20-asrning örtalarida özbek adiblari, san’atkorlariga tegişli bölgan. Hozir uylarning aksarida adiblarning oila a’zolari yaşasa, ayrimlari sotib yuborilgan. Yana bir neçtasi esa uy-muzeyiga aylantirilgan. Şu qatordagi 26-uyda özbek adabiyotida hikoya janrining otasi sifatida e’tirof etiladigan Abdulla Qahhor va rafiqasi Kibriyo Qahhorova 1958-1968 yillarda yaşagan. Bu joy 1987 yilda Qahhorova taşabbusi bilan uy-muzeyiga aylantirilgan. «Kibriyo Qahhorova 1996 yilga qadar muzeyda ilmiy-xodim sifatida faoliyat yuritgan. Beş mingdan ziyod buyumlarni, nodir asarlarni Kibriyo opa şu qadar asrab-avaylaganki, körganingizdek, bugungi kunga kelib, eksponatlar unçalik darajada ta’mirga muhtoj emas », — deydi muzey xodimi Sanobar Matlubova.
Abdulla Qahhor uy muzeyi. Yunus Rajabiy 26/1
Uy-muzeyiga qarab turganda öng qölda Abdulla Qahhorning byusti turibdi. Taşqariga oçiladigan jigarrangli yaltiroq eşikdan muzeyga kiriladi. Bu eşik doim oçiq turadi. Undan keyingi panjarali eşik esa içkaridan yopilgan. Taşrif buyuruvçi kelganidan keyin muzey xodimi eşikni oçadi. Uyga kirişingiz bilan eski buyumlar hidi dimoğga uriladi. Eksponatlarni körmasdan hidning öziyoq taşrif buyuruvçini ötgan asrga olib boradi.
Abdulla Qahhor 1907 yil 17 sentabrda Farğona viloyatining Qöqon şahrida tuğilgan. Uning otasi Abduqahhor temirçi bölgan. Oila tirikçilik uçun bir joyda muqim yaşay olmay, turli qişloqlarda yaşaşga majbur bölgan. Abdullaning bolaligi Yaypan, Nursuh, Kudaş, Buvayda, Tolliq, Olqor, Yulğunzor, Oqqörğon kabi Qöqon atrofidagi qişloqlarda ötgan.
Dahlizdan öng qöldagi birinçi xonada Abdulla Qahhorning bolaligi, ota-onasi va Qöqon şahrini eslatuvçi fotosuratlar joylangan. 20-asrda temirçilar foydalangan «dam» deb nomlangan asbob muzey eksponatlari orasidan joy olgan. «Bir kun dadam meni dökonga olib ketdi va «dam»ga soldi. Men har kuni dadamga öxşab saharda borib, xuftonda qaytmasam ham, kun yorişganda borib, qoronği tuşmasdan qaytar edim. Kun böyi «dam»ning arqonini tortaman, qöyvoraman, tortaman, tortaman, qöyvoraman
Mavzuga oid
», – deb yozgan Abdulla Qahhor «Ötmişdan ertaklar» avtobiografik romanida.
Dam. Abdulla Qahhor otasi davrida foydalanilgan temirçilik uskunasi
Qahhorning onasi işlatgan «Zinger» tikuv maşinasi muzeyning yana bir öziga xos eksponatlaridan biri. Yozuvçi bu haqda ham özining avtobiografik romanida gapirib bergan. «Temirçi ustaning «Zinger» olgani darrov dovruğ bölib ketdi. Öşa zamoniyoq şu atrofdagi xotin-xalaj uyimizga yopirilib kirişdi… Sal kunda dadam oğizga tuşib ketdi. Dadam mahallada «Zingerli boy» deb nom çiqardi, men buni bolalardan ham eşitdim», – deb yozgan Qahhor.
«Zinger» tikuv maşinasi. Abdulla Qahhorning onasi işlatgan
Xuddi şu xonada yozuvçining maktab va dorilfununda öqigan yillari, yaqin döstlari, zamondoşlari bilan tuşgan fotosuratlari yiğib, galereya qilingan.
Yozuvçi boşlanğiç ta’limni otasi Abduqahhor Jalilov va onasi Rohat ayadan olgan. 10 yoşida Buvaydadagi eski maktabda, keyin Oqqörğon maktabida qöqonlik Muhammadjon qorining usuli savtiya maktabida öqigan. «Mening toleyimga Mamajon qori degan oçiq fikrli bir odam yangi usuldagi maktab oçgan ekan. Maktab katta masjidning taşlandiq bir hujrasida bölib, bolalar domlaning özi yasagan uzun-uzun partalarda ötirişar edi. Muhammadjon qori qoğoz-qalam va kerakli kitoblarni şahardan keltirib, bizga öz narxida sotar, bolalardan heç narsa talab qilmas, qişloqda yagona xat-savodli odam bölgani uçun mirzolik qilib kun körar edi. Men şu maktabda xat-savodimni çiqardim, husnixat maşq qildim», - deb yozgan yozuvçi.
1922-1924 yillarda u Qöqon pedtexnikumida öqigan va ilk marta Puşkin, Gogol, Turgenev, Tolstoy asarlari bilan tanişgan. «Bilim yurtida kollektiv deb ataladigan bolalar taşkiloti bölib, buning soğliqni saqlaş, sud, kutubxona va klub işlari, naşriyot bölimlari bor edi. Şu bölimlarni boşqargan bolalarning hammasi katta bölganida öşa yöldan ketadi. Men faqat naşriyot bölimiga saylanib, devoriy gazeta çiqarar edim», - deb yozadi u.
Abdulla Qahhor 1926 yilda işçilar fakultetiga öqişga kiradi va uni tugatib, yana jurnalistik faoliyat bilan şuğullanadi. U 1934 yilda Örta Osiyo davlat universitetining pedagogika fakultetida tahsil oladi.
«Işçilar fakultetida birinçi marotaba adabiyot nazariyasi bilan tanişdim. Ilgari böy baravar kitob yozgan jahon adabiyoti klassikalari nomini eşitgan edim xolos. Işçilar fakultetida esa ularning asarlari bilan tanişdim. Men bulardan ayniqsa Gogol, Turgenev va Çexovga ergaşib, asar yozişga juda köp urinib kördim. Lekin bularga ergaşib asar yozişga hali erta bölganidan yozganlarim faqat maşq bölib qolib ketdi. Lekin bu maşqlar keyinçalik menga katta foyda berdi. Işçilar fakulteti meni har jihatdan katta yölga çiqarib qöydi», - degan adib.
Yozuvçining bolalikdagi boş kiyimi
Yozuvçi fotosurat olişga juda qiziqqan. U barça sayohatlarida, hatto çet el safarlarida ham özi bilan doimo fotoapparat olib yurgan. Muzeydagi 50 foiz suratlar Qahhorning özi tomonidan olingan.
Yozuvçining fotoapparati
Şuningdek, xonada Qahhorning rafiqasi Kibriyo Qahhorova uçun alohida burçak ajratilgan. Unda ayolning buyumlari, römol, bilaguzuk va qöl sumkasi kabilar saqlanadi.
Kibriyo Qahhorovaning bilaguzugi
Kibriyo Qahhorovaning buyumlari
Kibriyo Qahhorova Abdulla Qahhor bilan 1945 yilda oila quradi, ular 27 yil birga yaşagan. Bu haqda yozuvçi, publitsist Ozod Şarafiddinov şunday yozadi: «1945 yilning avji bahor faslida ikki ajoyib inson örtasida yangi oila paydo böldi va bu ikki inson örtasidagi muhabbat şu’lasi çorak asr davomida yangi oilaning hamma tomonlarini nurlantirib turdi. Bu oiladagi fayzboplik, şoyistalik, totuvlik nafaqat Abdulla aka bilan Kibriyo opa qalblarini bezab turardi, balki bu xonadonga keladigan har bir odam undan bahramand bölib, köngli nurga tölib, hayajonlanib çiqib ketar edi. Ularning muhabbati ham, çorak asr davom etgan ahil va inoq turmuşi ham köp jihatdan iboratki, yoşlar, albatta, bu ikki insondan yaşaş va seviş san’atini har qança örgansa oz», - deydi Ozod Şarafiddinov.
Asosiy eşikdan, dahlizga kirganda töğrida mehmonxona joylaşgan. U yerda e’tiborni tortadigan birinçi jihoz 7 kişilik dumaloq stol. Muzey xodimining tuşuntirişiça, Abdulla Qahhor stol atrofida hamma teng ötirişi, suhbatdoşlar bir-birini aniq körib turişi uçun aylana stolda ovqatlanişni xohlagan ekan.
Xonada öz davriga oid bölgan patefon, devor soat, televizor va bir qança suvinerlarni köriş mumkin. Xonaning çap burçagida turgan orom kursilar esa uy muzeyiga alohida körk berib turibdi.
Mehmonxonadan çiqqanda öng qölda içkari hovliga olib çiqadigan dahliz turadi. Dahlizda yozuvçining mukofotlari, xorij sayohatlari va unga atalgan sovğalar ekspozitsiyasi tizilgan.
Bu dahlizning bir tomoni ikkinçi qavatga olib çiqadi. Zinalardan kötarilar ekansiz, devorlar böylab Qahhor yozgan asarlar asosida tayyorlangan kino va sahna asarlaridan parçalar suratlarini tomoşa qilib borasiz.
Ikkinçi qavatda asosiy 2 xona eşigi bor. Çap qöldagi eşikda yozuvçining iş stoli va darsxonasi joylaşgan. Xonaga kiriboq ikki devorni tutgan kitoblar bilan liq töla javon e’tiboringizni tortadi. Muzey xodimining aytişiça, bu yerda 4 mingga yaqin kitob bölib, ularning har birini yozuvçi ikki martadan öqib çiqqan.
Xonaning örtasida Qahhorning iş stoli joylaştirilgan, undagi asosiy detal yozuvçi foydalangan yozuv maşinkasi. Uning röparasida yozuvçi dam olgan divanini körişingiz mumkin.
Kibriyo Qahhorova «Jomboy tongi» gazetasiga bergan intervyusida Qahhorning iş jarayonini şunday tasvirlaydi: “U har kuni muayan vaqt yozuv stolida ötirar, birov xalaqit bermasin, deb pastda yurardim. Ertalab soat sakkizdan, ön ikkigaça iş şu zayl davom etadi”, - degan Qahhorova
Zinadan çiqqanda töğridagi xonada esa yozuvçining özi yozgan asarlari va tarjimalarining ilk nusxalari saqlanadi. Şuningdek, xona çap burçagida Qahhorning iş stoli devoriy maketi ham joylaştirilgan.
Yozuvçining «Qöşçinor çiroqlari» (1951) romani va «Sinçalak» (1958), «Muhabbat» (1968), «Ötmişdan ertaklar» (1965) qissalari, «Boşsiz odam», «Anor», «Bemor», «Dahşat», «Öğri», «Millatçilar», «San’atkor», «Adabiyot muallimi», «Öjar» kabi hikoyalari özbek adabiyotida yangi nafas bölib tarixda qoldi.
Zinadan pastga tuşib, dahliz orqali içkari hovliga çiqiladi. Hovlida yozuvçi ekkan 1 asrlik xurmo daraxtini köriş bilan muzeyga taşrif tugaydi.
