20-21 may kunlari Vengriya poytaxti Budapeştda Turkiy Davlatlar Taşkilotining (TDT) norasmiy sammiti bölib ötdi. Xöş, Yevropaning qoq örtasidagi ölka nega turkiy dunyoning ajralmas qismi hisoblanadi? Sammit yakuni böyiça qabul qilingan 71 ta banddan iborat deklaratsiyada nimalar haqida söz boradi?
Vengriya – 2018 yildan buyon Turkiy Davlatlar Taşkilotida kuzatuvçi maqomida. Bu taşkilotda Turkmaniston ham kuzatuvçi. Vengriyada TDTning norasmiy sammiti birinçi marta ötkazildi. Venger tili – turkiy emas, lekin vengerlarning tarixiy kelib çiqişi turkiylarga borib taqaladi.
Milodiy 5-asrda hozirgi Markaziy Osiyo hududlaridan bölgan hunlar Atilla boşçiligida Yevropaga borib, Konstantinopolni zabt etişadi, Vizantiya imperatorlari hunlarga katta miqdorda ölpon tölab turişga majbur bölişadi. Şundan keyin Atilla Galliyada (Fransiya) Ğarbiy Rim imperiyasi armiyasi bilan töqnaşadi. Köp ötmay ular Italiyaga ham kiradi, Atilla Rim papasi bilan uçraşgaç, Rimga yurişini töxtatadi. Katta sonli hunlar armiyasi Italiyadan qaytayotib, Markaziy Yevropada töxtaydi va şu yerda ötroqlaşadi.
“Vengriya” davlati nomi lotinçada “Hungaria” (jumladan, inglizçada ham “Hungary”) bölib, uning özagi aynan hun millatining nomidan olingan.
Vengriya ilmiy va siyosiy doiralari asrlar davomida özining turkiy ildizlarini unutmadi, turkiylarga intilib yaşadi. Lekin geografik masofaning uzoqligi – özaro yaqinlik va hamkorlikni qiyinlaştirib keldi. Qolaversa, bir vaqtlar Rimga tahdid solgan, asli kelib çiqişi Şarqdan bölgan hunlarning avlodlarini qolgan yevropaliklar begonasiraş bilan qabul qildi.
Budapeşt norasmiy sammitida jami 71 punktdan iborat deklaratsiya qabul qilindi. Garçi bu sammit norasmiy bölsa-da, turkiy davlatlar va xalqlarning real yaqinlaşuviga, jipslaşuviga katta qadamlar taşlandi, loyihalar hozirlandi, muhokama qilindi, birlamçi kelişuvlarga erişildi.
Jumladan, taşkilot a’zolari va kuzatuvçilari Şimoliy Kipr turkiy dunyoning ajralmas qismi ekanini urğulaşdi. Ya’ni Şimoliy Kipr de-fakto turkiy davlatlar tomonidan yarim rasmiy darajada tan olindi. Bu qadam – turkiy davlatlar tomonidan bosqiçma-bosqiç Şimoliy Kiprni rasman, diplomatik darajada tan olişga olib boradigan qadamlarning birinçisi bölişi mumkin.
Qolaversa, Budapeştda Falastin davlati qöllab-quvvatlandi. Millionlab turkiylar (özbeklar va turkmanlar) yaşayotgan Afğoniston böyiça doimiy işçi guruh tuzildi. Turkiyaning mintaqadagi, xalqaro taşkilotlardagi faoliyati qöllab-quvvatlandi. Navröz bayrami barça taşkilotga a’zo va kuzatuvçi davlatlarda 21-martda umummilliy bayram sifatida nişonlanadigan böldi.
