20-21 may kunlari Vengriya poytaxti Budapeshtda Turkiy Davlatlar Tashkilotining (TDT) norasmiy sammiti bo‘lib o‘tdi. Xo‘sh, Yevropaning qoq o‘rtasidagi o‘lka nega turkiy dunyoning ajralmas qismi hisoblanadi? Sammit yakuni bo‘yicha qabul qilingan 71 ta banddan iborat deklaratsiyada nimalar haqida so‘z boradi?
Vengriya – 2018 yildan buyon Turkiy Davlatlar Tashkilotida kuzatuvchi maqomida. Bu tashkilotda Turkmaniston ham kuzatuvchi. Vengriyada TDTning norasmiy sammiti birinchi marta o‘tkazildi. Venger tili – turkiy emas, lekin vengerlarning tarixiy kelib chiqishi turkiylarga borib taqaladi.
Milodiy 5-asrda hozirgi Markaziy Osiyo hududlaridan bo‘lgan hunlar Atilla boshchiligida Yevropaga borib, Konstantinopolni zabt etishadi, Vizantiya imperatorlari hunlarga katta miqdorda o‘lpon to‘lab turishga majbur bo‘lishadi. Shundan keyin Atilla Galliyada (Fransiya) G‘arbiy Rim imperiyasi armiyasi bilan to‘qnashadi. Ko‘p o‘tmay ular Italiyaga ham kiradi, Atilla Rim papasi bilan uchrashgach, Rimga yurishini to‘xtatadi. Katta sonli hunlar armiyasi Italiyadan qaytayotib, Markaziy Yevropada to‘xtaydi va shu yerda o‘troqlashadi.
“Vengriya” davlati nomi lotinchada “Hungaria” (jumladan, inglizchada ham “Hungary”) bo‘lib, uning o‘zagi aynan hun millatining nomidan olingan.
Vengriya ilmiy va siyosiy doiralari asrlar davomida o‘zining turkiy ildizlarini unutmadi, turkiylarga intilib yashadi. Lekin geografik masofaning uzoqligi – o‘zaro yaqinlik va hamkorlikni qiyinlashtirib keldi. Qolaversa, bir vaqtlar Rimga tahdid solgan, asli kelib chiqishi Sharqdan bo‘lgan hunlarning avlodlarini qolgan yevropaliklar begonasirash bilan qabul qildi.
Budapesht norasmiy sammitida jami 71 punktdan iborat deklaratsiya qabul qilindi. Garchi bu sammit norasmiy bo‘lsa-da, turkiy davlatlar va xalqlarning real yaqinlashuviga, jipslashuviga katta qadamlar tashlandi, loyihalar hozirlandi, muhokama qilindi, birlamchi kelishuvlarga erishildi.
Jumladan, tashkilot a’zolari va kuzatuvchilari Shimoliy Kipr turkiy dunyoning ajralmas qismi ekanini urg‘ulashdi. Ya’ni Shimoliy Kipr de-fakto turkiy davlatlar tomonidan yarim rasmiy darajada tan olindi. Bu qadam – turkiy davlatlar tomonidan bosqichma-bosqich Shimoliy Kiprni rasman, diplomatik darajada tan olishga olib boradigan qadamlarning birinchisi bo‘lishi mumkin.
