Inqiroz manzaralari: nurab yotgan issiqxonalar – har bir hududda
|21:10 / 01.07.202531 78425 min
Özbek issiqxonaçilari nafaqat an’anaviy taşqi bozorlarni, hatto içki bozorni ham Turkmanistonga boy bermoqda. Bozorlarimizda Xitoy pomidorlari paydo böla boşlagani ham – sohaning jar yoqasiga qarab ketayotganidan darak. Kun.uz muxbiri Şokir Şaripov Meva-sabzavotçilar assotsiatsiyasi raisi Abdurahim Abduvaliyev bilan Buxoro, Qaşqadaryo, Sirdaryo va Toşkent viloyatlarida bölib, milliardlab mablağ sarflangan, hozir esa barbod ahvolda yotgan issiqxonalarga guvoh böldi.
Tasavvur qiling, iqlim özgardi, jazirama issiqlar köpayib, yomğirlar kamayib ketdi. Suv kamligidan yaşil yerlar çölga aylana boşladi va yegulik yetiştiriş qiyinlaşib ketdi.
Mana şunday paytda bizlarga issiqxonalar yordamga keladi. Zamonaviy issiqxonalar suv va boşqa aşyolarni kam sarflab, köp mahsulot yetiştiradigan, taşqarida qumböron bölib yotsa ham içkarida muhiti özgarmaydigan bir mega-binolardir. Istaymizmi, yöqmi biz şunday istiqbolga qarab ketyapmiz va yaqin kelajakda qaysi mamlakatda zör issiqxonalar köp bölsa, boşqalardan ustun böladi, boşqalar ularga qaram böladi. Qaram bölmaslik uçun esa issiqxonaçilikni rivojlantiriş kerak – ularni rivojlantiriş uçun tadbirkorlarga imkon beriş kerak – davlat yomon menejer, buni qilolmaydi.
Xatarlarga töla bunaqa istibolga tayyorgarlik köryapmizmi? Körsatuvimizni körib, bu haqda bilib olasiz – ma’lumotlangan odam – qurollangan odam.
Issiqxonaçilik sohasi holatini örganiş uçun avval Buxoroga bordik – juda köplab issiqxonalar mujassam bölgan hududga. Bu issiqxonalardan biri, ahvolini körib turibsiz.
Öylaman, izlab-izlab şunaqa abgor issiqxonani topib olişibdi deb. Yöq, köplab issiqxonalar mana şu ahvolda va nega bu holga kelib qolgani biliş uçun Özbekiston issiqxonaçilar uyuşmasini savolga tutdik.
- Abdurahim, biz tavakkaliga mana şu issiqxonani tanladik. Endi sizga savol, qay sababdan mana şu holga keldi bu issiqxona?
- Körib turganlaringiz, Janubiy Koreyaning zamonaviy ikki gektarlik, 20 ming kvadrat metrlik issiqxonasi. Nima sababdan bunaqa holatga kelib qoldi? Sabablardan biri – kreditlar. 2018 yilda tadbirkor 5 milliard söm kredit olgan bölsa, bugungi kunga kelib, ana şu 5 milliard söm 8,5 milliard sömga aylangan.
Mavzuga oid
- Men bir narsaga tuşunmayapman, birgina valuta oşişi bilan kreditlar şunaqa qimmatlaşi mumkinmi?
- 2018, 2019 yillarda kreditlar olingan. Öşa davrda dollarning kursi 8300-8400 söm atrofida bölgan, 1 dollarga. Hozirgi kunga kelib, 12900, 12800 söm atrofida. 50% ga yaqin ösiş. Ikkinçi sabab, özgaruvçan kursda – LIBORʼda olingan kreditlar. London birjasidagi özgaruvçan kursga boğlangan. Kurs farqining özi 50% ga oşgan bölsa, özgaruvçan kurs ikki baravarga oşgan.
- Ikkinçi sabab?
- Esingizda bölsa, uç kun mobaynida butun Markaziy Osiyo davlatlarida svet bölmadi. Zamonaviy issiqxonalar bu, albatta, energetikaga juda ham boğliq bölgan issiqxonalar. Juda ham katta miqdorda yöqotişlar bölgan. Undan keyingi omil bu – COVID. Ikki yil mobaynida...
- Mahsulotni eksport qilib bölmadi öşa vaqtda.
- Ha, içki bozorda sotdik. Bu – zamonaviy issiqxonalar valutada olingandan keyin eksport qilmasa, özini-özi qoplaşi qiyin böladi. Uçinçi omil: esingizda bölsa, 28 gradus sovuq böldi. Stress holatiga tuşgandan keyin ösimlik umuman işlaşdan töxtaydi, gullagan gullari yoki boşqa narsasini – hammasini tökib yuboradi, boşqatdan tiklanişni boşlaydi. Omillar töplanib-töplanib, yakunda, 2025 yilga kelib, issiqxonaçilar öta qiyin ahvolga kelib qoldi.
- Lekin kreditni tölaşi kerak... Ehtimol, mana şu issiqxona ham bankning hisobiga ötgan bölişi mumkin.
- Albatta, bölişi mumkin. Bunaqa qarovsiz holatdagi issiqxona bank balansiga ötgan yoki ötiş jarayonidagi issiqxonalardan bittasi. Mendagi bor ma’lumotlarga qaraganda (2025 yil may holatida) 120 gektardan oşiqroq issiqxona banklar balansiga ötgan. Bu taxminan 1200 ta, 1500 ta doimiy işçi degani. Hozir ular işsiz.
- Biz e’tibor qildik, ba’zi temir quvurlar yerning içida qolib, zanglab yotibdi. Bu ham ham isrof-da.
- Men sizga aytsam, misol uçun, mana şu issiqxonani hozirgi holatidan tiklaşga, töliq işçi holatga keltiraman deydigan bölsak, qurilişida ketgan xarajatning kamida 40% xarajati kerak böladi. Siz körib turgan isitiş tizimlari töliq örganib çiqiladi. Yuqoridagi parda – quyoşdan saqlaydigan ikki qavatli pardalar, bular hammasi yaroqsiz holatga kelgan. Plyonka yaroqsiz holatga kelgan töliq. Plastik materiallar, iplar, bular ham hammasi töliq yaroqsiz holga kelgan.
- Va davom etyapti yaroqsiz holatga kelişi.
- Uzoği ikki yildan keyin qayta tiklab bölmaydigan holatga keladi.
- Lekin bular falon pulga qilingan. Özbekistonning yelkasiga tuşgan pullar bular hammasi, buni tölaş kerak.
- Taxminan 350,000-450,000 dollar atrofida har bir gektari uçun, örtaça öşa paytdagi narx şunaqa bölgan. Demak, bu yerda taxminan 700,000-750,000 dollar faqat konstruksiyaning öziga ketgan, qurilişiga, boşqa narsalarni hisoblamaganda.
- Endi sizga savol: holat mana şu açinarli holga kelmasligi uçun nima qilsa bölar edi öz vaqtida, öz örnida, öşa paytda?
- Savolingizni ozgina özgartiraman, “nima qilsa bölardi”ni “nima qilsa böladi”ga. Hozirgi kunda juda katta miqdorda – minglab gektar issiqxonalar mana şu holatga keliş arafasida turibdi va savolingizga ana şularga ham yordam beriş ma’nosida javob berişga töğri keladi. Öşa paytda qilmagan işimizni hozir qilib, minglab gektar issiqxonalarni qutqarişimiz kerak. Ba’zi şartlarni bajarmasak, mana şu holatga kelamiz.
Birinçi örinda, sohani davlat tomonidan kerakli mutaxassislar örgangan holda, barça tölovlarni, kredit tölovlari böladimi, hammasini töxtatib turişimiz kerak, ma’lum bir muddatga.
- Birinçi qadamimiz şu bölişi kerak.
- Birinçi qadam — töxtatiş kerak.
- Yanada tanazzulga uçramaslik uçun.
- Ha. Ikkinçi qilinadigan iş – olingan kreditlarning hammasini sömga ötkazişimiz. Sömda olingan kreditga ta’sir qiluvçi omillar davlatning içkarisida, valutada olinadigan kreditlarga taşqi omillar ham ta’sir qiladi. Sömga ötkazgan holatda ham, qişloq xöjaligi sohasiga biznes közi bilan qaramaslik kerak...
Qişloq xöjaligiga butun dunyoda tadbirkorlikka qaraganday qaralmaydi. Bu yordamga muhtoj soha. Unga davlat va jamiyat doim yordam qilib turadi. Yordam bermasa, u ölib qolişi heç gap emas. Uni tiriltiriş esa juda qiyin. Tabiiyki, baland foizli kreditlar emas, sohaga imkon qadar foizsiz pul beriladi. Bizdagidek fermerlarning işiga aralaşiş, çeki-çegarasi yöq huquqsizliklarni aytsa ham böladi.
- Xöp, yana nima qiliş kerak?
- Sohani rivojlantiriş rejasini tuzib çiqişimiz kerak, rivojlangan davlatlar, Gollandiya böladimi, Ispaniya, Italiya davlatlarining tajribalarini örgangan holda. Ma’lumotlarda bizda 6 ming gektardan oşiqroq issiqxona qurilgan deyotgan bölsak, bugungi kunga kelib 4 ming gektardan sal ozroq issiqxona işlayapti.
Bozorlarni yöqotdik
Biz Markaziy Osiyo uçun ham, MDX davlatlari uçun ham asosiy qişloq xöjaligi mahsulotlari yetkazuvçi davlat hisoblanganmiz. Hozir biz bozordan çiqib ketdik. Biz tannarxda raqobatlaşa olmayapmiz.
- Bozorni boşqalar töldirdi, şunaqami? Kim töldirdi?
- Turkmaniston. Vaholanki, Turkmanistonda hozirgi kunda 1000 gektardan sal oşiqroq issiqxona bor. Va 1000 gektarlik issiqxona bilan ular bizni bozorlardan siqib çiqardi, xususan Rossiya bozoridan.
- Turkmaniston issiqxonaçilari qanday qilib erişdi bunga?
- Bizning xatolarimizni örgangan holatda, tizimli yondaşuv bilan, ilmiy yondaşuv bilan. Bu birinçisi. Ikkinçisi, ularga berilayotgan kreditlar, hozirgi kunda bizning issiqxonaçilarimizga oğir yuk bölayotgan kreditlar masalasi u yerda deyarli yöq. Va eng asosiy ta’sir qiluvçi omil bu energetika, juda ham arzon. Ya’ni gaz ularda juda ham arzon. Ular arzon tannarxdagi mahsulot işlab çiqarişni boşladi va bizga ham import qilib olib kelyapti.
- Bizning issiqxonaçilar ular bilan umuman raqobatçi emas.
- Yöq.
- Özimizning issiqxonaçilarimizni biz himoya qilmayapmiz, şunaqa bölyaptimi?
- Bilasizmi, hozir biz nafaqat taşqi bozorni, biz uni yöqotib böldik, biz öz bozorimizdan çiqib ketyapmiz, sotişda qiynalyapmiz. Xitoydan ham kelyapti, Erondan ham kelyapti pomidorlar. Bozorimizda bu mahsulot sotilyapti.
- Xitoydan pomidor kelyapti deyapsiz, bu qonuniy kirib kelyaptimi yo noqonuniy?
- Yaxşi savol böldi. Biz bu savolni respublika karantin taşkilotiga bergan edik: “Nega Turkmanistondan kelayotgan importdan taşqari, Xitoydan, Erondan import qilyapmiz?” degan savolimizga karantin taşkilotining mas’ul vakillari “heç qanday Erondan yoki Xitoydan kirişga yöl yöq, ruxsat berilmagan”, degan gapni aytişdi.
Öşa kunning özidayoq işçi guruh tuzildi va Toşkent viloyatida joylaşgan FoodCity bozoriga bordik. Borganimizda Xitoydan kelgan pomidorlar sotilayotganini kördik. Öşa sotuvçilar bilan gaplaşganimizda, ular Xitoydan mahsulotlar uzoq vaqtdan beri kirib kelayotganini, ba’zi holatlarda Erondan ham mahsulot kirib kelayotganini aytişdi. Işçi guruh xodimlari yonimizda edi, Qişloq xöjaligi vazirligi xodimlari ham, karantin xodimlari ham.
- Bu yerda biz kontrabandaga guvoh bölyapmizmi?
- Ruxsat berilmagan bölsa, bu faqat kontrabanda bölişi mumkin. Demak, heç qanday tekşiruvdan ötmagan bu mahsulot, tarkibi nimadan iboratligi umuman noma’lum.
- Bunaqa pretsedent bormi, demak, hozir ham bu sodir bölayotgan bölişi mumkin.
- Şunday. Xitoydan kelgan mahsulotlarning alohida upakovkasi bor, har bitta mahsulotga ustiga yopiştirilgan, pomidor rasmi bilan xitoyça yozilgan emblemalari bor edi. Şu nakleykalarni yeçib, yoğoç yaşiklarga qayta taxlanayotganini kördik. Bu degani, hozirgi kunda ham agar bu mahsulot bizga kirayotgan bölişi, biz esa qayerdan çiqqanini, tarkibi qandayligini bilmay, olib yeyapmiz.
- Tegişli idoralar e’tiboriga...
ŞUNDAY DAVOM ETSA...
- Jön, oddiy savol. Mana şu holda ketsa, nima böladi?
- Katta miqdordagi issiqxonalarimiz mana şu holatga keladi. Qayta tiklanmaydigan issiqxonalar bor, tiklab bölmaydi. Buzib, metallolomga topşiriş kerak.
- Holbuki, pul sarflangan u yerga ham.
- Millionlab pul sarflangan. Davlat pullari sarflangan.
- Neçta odam band bu sohada?
- Doimiy va mavsumiy işçilarimiz bor, doimiy işçilar issiqxonada yil böyi yuradi. Mavsumiy işçilar hosil çiqişni boşlaganidan keyin uni tozalaşga, terişga...
- Raqamlarda aytavering.
- 150 ming atrofida. 90 foizi – ayollar. Bu raqam – faqat öşa issiqxonaning içidagilar. Bundan taşqari, öğit yetkazuvçilar, bozordagi sotuvçilar, yaşiklarni işlab çiqaruvçilar, plyonkani yopadigan ustalar bor. Bularni ham hisobga oladigan bölsak, bu raqam kamida ikki-uç baravarga oşadi.
- Endi sizga yana bitta savol: holat şu holgaça kelgunça nega bong urilmadi, nega jamiyat bilmaydi bu vaziyat haqida?
- Jamiyat eşitmayotgani sabablaridan biri – notöğri ma’lumot berilayotgani. Misol uçun, qiş paytida gaz öçirilgan paytlari böldi. Gaz öçirilganda biz murojaat qildik, “mahsulotimiz ölyapti", deganimizda, "sizlarga bergandan köra aholiga beramiz" degan vajlar keltirildi. Albatta, bu aholining könglidagi gap. Ammo...
- Özi gazimizning qançasini işlatadi issiqxonalar?
- Öşa – faqat gazda işlaydigan issiqxonalarning hammasi gaz bilan töliq ta’minlansa, 2022 yil ma’lumotiga köra, 0,8% dan 1% gaça bölgan miqdorni işlatadi. Bizga bersa, aholi gazsiz qoladigan darajadagi raqamlar emas.
- Şartli ravişda, mana şu issiqxonani oldik, ramz sifatida. Uning egasini ham oldik, ramz sifatida. Buning egasi xonavayron böldi desak ham böladimi?
- Albatta. Menimça, bu odam issiqxonasini qayta tiklaş uçun na moliyaviy, na ma’nan imkoniyati qolmagan. Xohlamaydi ham bu sohaga qaytişni, bu sohaga umuman endi yaqinlaşmaydi.
- Köngli bezib ketgan...
- Juda ham köp issiqxonaçilarimiz bu sohadan töygan. Bölayotgan muammolar, bölayotgan kamçiliklar yildan yilga töplanişi hisobiga juda köp issiqxonaçilar sohaga kirgani uçun afsus ham qilgan. Juda köplari sohadan çiqib ketişga tayyor, lekin majburiyat olgan, qarz olgan, tölaşi kerak.
- Biz hozir Toşkentdan kelyapmiz. Umid qilgan edikki, heç bölmasa bir 30 ta, 40 ta issiqxonaçilarni uçratamiz bu yerda. Aytilgan ediki, ular bir joyga yiğiladi-da, biz bilan uçraşadi. Kelişmadi. Eşitişimiz böyiça, qörquv bor, katta qörquv. Genezisi nima u qörquvning? Qayerdan kelib çiqyapti u qörquv?
- Köp hududlarimizda, bilasiz, muammoni hal qilişdan köra, uni yopişga harakat qilişadi. Muammolar ommaga çiqmasligini istaşadi. Şuning uçun ba’zi holatlarda haqiqatan hokimiyat tarafidan, boşqa bir taşkilotlar tarafidan ba’zi issiqxonaçilarga bosimlar ham bölyapti, "Nega buni muammo sifatida kötarding?" deb. Vaholanki, u masalani yeçiş öşa hududdagi hokimiyat yoki boşqa taşkilotlar qölida emas.
- Bu holda, agar yondaşuv şunaqa böladigan bölsa, men şaxsan xulosaga kelyapmanki, inqiroz aniq.
- Inqiroz boşlandi. Kimdadir agar “bu nimaga olib keladi” degan savol tuğiladigan bölsa, şu kunlarda ijtimoiy tarmoqlarda juda ham köp tilga olinayotgan göşt masalasi – şu inqiroz bizni ham kutyapti.
Sohani oladigan bölsak, qişloq xöjaligi oxirgi paytdagi ekologik özgarişlar, suv tanqisligi, çöllaşiş kabi juda ham köp muammolarning yeçimi – issiqxona.
- Barça manbalarni iqtisod qiliş-da bu.
- Ha. Issiqxonaning maqsadi – ösimlikka kerakli bölgan iqlimni yaratiş, öğitni ham, suvni ham “adresli” beriş. Masalan, issiqxonaçiga heç qaçon "tomçilatib suğorişga öt" deyiş şart emas. Çunki sarflanayotgan öğitlarni iqtisod qiliş maqsadida ham özi birinçi örinda tomçilatib suğorişga ötadi. Bir. Ikkinçidan, biz qiş paytida mahsulot yetiştiramiz. Qiş mavsumida suğorişga ketadigan suvlar kam işlatiladi. Deyarli işlatilmaydi. Undan taşqari, işçilar. Biz işlatayotgan işçilar aynan qiş paytida işlaydi. Qiş mavsumida, bilasiz, qişloq joylaridagi dehqonlarning yoki işçilarning böş payti. Öşa paytda biz iş bilan ta’minlaymiz. Qiş mavsumida biz oziq-ovqat yetiştiramiz. Kimdir "qişda pomidor yemasin, yozda yesin" deydi. Bu hozirgi kunda töğrisi, juda ham bir mantiqsizlik.
Töğri, bizning narximizga nisbatan qöşni mamlakatlar arzon mahsulot olib kelayotgan bölişi mumkin. Lekin ertaga işlab çiqarişni töxtatadigan bölsa, xuddi mana göştga öxşab, bizga xohlagan narxda olib kirişadi, çunki bizda işlab çiqariş yöq. Biz ertaga heç qanaqa qarşilik körsata olmaymiz. Sohani qayta tiklaşga vaqt kerak böladi. Bu juda ham katta muddat. Şuning uçun bu soha, xohlaymizmi-xohlamaymizmi, butun dunyoda rivojlanayotgan, butun dunyo intilayotgan soha va biz uni tiklaşimiz kerak.
Buxorodan Qaşqadaryoga, Muborak tumaniga yöl oldik. Bu yerda gazni qayta işlaş zavodi bor ekan. Gazni qayta işlaş jarayonida kompressor va gaz turbinalari isib ketadi. Ular suv bilan sovitiladi. Natijada issiq suv hosil böladi. Odatda bu suvni tökib yuborib, sovuq suvga almaştiriş kerak. Ya’ni issiq suv bu yerda ortiqça yuk. Dehqonlar bir paytlar Muborakdagi issiq suv manbayi haqida bilib, zavodning atrofiga kelib issiqxonalar qurişgan, arzon issiqlikdan foydalaniş uçun.
Zavodga ham foyda: çiqit suvini pullaydi, dehqonlarga ham foyda, mamlakatga ham: mahsulot yetiştiriladi axir bu yerda. Natijada 84 gektar maydonda issiqxonalar paydo böldi. Pomidorlar eksportga ham keta boşladi. Ammo yaqinda vaziyat özgardi. Zavoddan çiqadigan suvning harorati tuşib ketdi va muntazam berilmay qoldi. Issiqxonalarda mahsulot yetiştiriş öta qiyinlaşdi. Dehqonlarning qarzlari esa oşib boryapti. Issiqxonaçilar birma-bir tanazzulga uçray boşladi. 84 gektar issiqxonalar yöq bölib ketişi mumkin.
Toştemir Eşqulov, issiqxonaçi
- Qarzdorlik, qarzdorlik deydi-da, öşa qarzdorlik qayerdan kelayotganini heç kim suriştirmaydi. Suv temperaturasining kamligi bizning qilgan xarajatimiz oşib ketişiga sabab bölyapti. Kerakli temperaturani yetkazib beriş böyiça şartnomaga qöl qöygan.
- Neça gradus öşa şartnomada?
- 80 gradusgaça.
- Ekstremal şaroitlar ekan-a, bu yerda?
- Ha. Oddiy normal issiqxonalarda plyonka 4-5 yilda almaştiriladi. Bu yerda havodagi oltingugurt miqdorining köpligi hisobiga har yili almaştiriladi. Bu yerlar issiqxona bölişidan oldin çöl bölgan. Dehqonlar özlari kelib, özlari qurib, özlari oçib, özlari şu mehnatni qilib, şu kungaça yetib kelişgan.
- Bular davlatdan gaz olmaydimi?
- Olmaydi. Bular kredit ham olmagan aksar. Özlarining hisobidan kelib issiqxonalar qurgan. Mingdan oşiqroq işçi töğridan töğri mana şu issiqxonalarda işlaydi. 2024 yilgaça jiddiy muammolarga uçramagan. Kamçiliklarni yengib-yengib, dehqonlarimiz şu paytgaça kelgan. Lekin 2024-25 yilga kelgandan keyin issiq suv bilan ta’minlaş muammosi yuzaga kelyapti. Uzluksiz berilgan issiq suv bu yilga kelib issiq suvdan uzilişlar köpaydi. Yuridik obektlarda alohida hisoblagiçlar qöyilişi, öşa hisoblagiçga qarab tölov qilinişi kerak. Bu yerda hisob-kitob issiqlik elektr stansiyasidan çiqqan hisoblagiç orqali bölinadi qolganlarga. Aynan bu böliniş nimaga qarab bölingan? Masalan, hududiga, gektariga qarabmi yo issiqxonasiga qarabmi? Savollarga javob ololmadik. Ikkinçisi, yil boşida bular bilan şartnoma tuzilgan. Har bir issiqxona bilan alohida-alohida şartnoma tuzilgan. Va şartnomalarni örganib çiqqanimizda, hamma şartnomalarning ustki qismida bitta hisoblagiç raqami yozilgan. Röyxatda bitta hisoblagiç raqami, ana şu issiqlik elektr stansiyasidan çiquvçi hisoblagiç röyxatga olingan. Qarzdorlik qayerdan kelib çiqqanini issiqlik elektr stansiyasi hisob-kitob qilib bera olmadi. Öz vaqtida bir gektardan 70-80 tonnagaça hosil olingan. Bu yilga kelib bu raqam 35 tonnaga ham çiqmadi. Keyingi yilga bu dehqonlar bu yerga ekin eka olmaydi.
- Biz Buxoroda kuzatgan vaziyat bu yerda ham yuzaga kelar ekan-da?
- Xonavayron bölişadi. Bu yerdagi hamma issiqxonalar yopiladi. Mavjud bölgan yönaliş, mavjud bölgan joyni saqlab qoliş maqsadimiz.
- Odamlarning özining harakati bilan yuzaga kelgan bir resurs-da bu endi, şunaqami? 84 gektar issiqxona! Qaysi idora mas’ul şuni saqlab qolişga?
- Juda örinli savol berdingiz. Uyuşmamizning oçilişiga sabab bölgan muammolardan bittasi şu – şu savol. Biz hanuz unga javob topa olganimiz yöq.
- Ya’ni ma’lum emas...
- Yöq, ma’lum emas. Juda köp taşkilotlarga murojaat qildik, ba’zi taşkilotlar qöldan kelgança yordam berdi, ba’zi taşkilotlar umuman quloq solmadi, lekin aynan men mas’ulman, men sening şu işingni hal qilib beraman degan bir taşkilot hozirgaça aniqlangani yöq.
- Buxoroni mana kördik, qança-qança davlatning resurslari vositasida yuzaga kelgan issiqxonalar. Bu yerda esa öz-özidan vujudga kelyapti.
- Bular mehnat bilan bölgan. Çiqayotgan issiq suv ham – ikkilamçi issiq suv. Bularga beriladigan issiq suv uçun alohida bir sarf-xarajat qilib, gaz yoqib yoki biror bir boşqa energetik resurs yoqilmayapti. Texnologik çiqindi bu.
Qurbon Qöldoşov, issiqxonaçi
- 2018 yilda, prezidentimiz bu yerga kelganda bu taşkilot va’da bergandi, “issiqlikni yetkazib beramiz, yana 500 gektar qilamiz issiqxonalarni” deb. Yil sayin issiqlik past bölib ketaverdi.
Begali Toşmurodov, issiqxonaçi
- Bu yerdan eksport qilingan mollar, 2017, 18, 20 yilgaça. 2020 dan keyin bu yerdan çet elga çiqaradigan mahsulot çiqmadi. Issiqlik bölmagani hisobiga mahsulot buzilib, hamma bu yerni taşlab ketmoqçi.
- Qança sarflagansiz?
- Ikki milliarddan oşiq. Tselofanlarning ahvolini körib turibsizlar. Bir yilga yetadi. 400 km nariyoğdan kelib, mana şu yerda tirikçilik qilamiz. Kiçkina-kiçkina, özi arzimagan kulbalar qilingan. Işçilar uçun. Ayol, qizlar işlaydi-ku bu yerda. Ularning ham yeçinişi bor, kiyinişi bor, kiyim almaştirişi bor. Keyin bu uzoqdan kelganlar baribir bir joyga soyaga boşini tiqiş kerak-ku. “Noqonuniy qurgansan” deb 120 million, 110 million kadastr soliq qöyib taşlagan.
Bu yerdagilar hammasi “yetib kelgan”. Xarajat qiladigan pul ham, hafsala ham qolmadi bizlarda. Işçilardan ham qarz böldik.
Muborakdan Buxoroga qaytdik. Keyin Toşkentga yöl oldik. Toşkentga kelib, Çinozga bordik. Bu yerda katta hududda issiqxona kompleksi qurilgan, dehqonlarga bölib beriş uçun. Ammo issiqxonalar mana bunaqa taşlandiq holatda. Biz bu yerda bir dehqon bilan tanişdik. Uning aytişiça, unga bu issiqxona 2 milliard söm kredit evaziga berilgan. Avvaliga barça şaroit yaratilişi va’da qilingan, ammo hatto suv ötkazib berilmagan. Suv manbasi esa uzoq emas, şundoq yonginada daryo oqadi. Dehqon issiqxonasini işlata olmayapti, kreditni esa tölaşi kerak böladi. U barça umidlarini şu issiqxona bilan boğlab, hatto öz uyidan ajragan ekan. Endi mana şunday şaroitda oilasi bilan yaşayapti. Issiqxonani yuritiş uçun şaroit yaratib berişsa, eplab ketişini aytdi u bizga.
- Tuşuntirib bering, nega issiqxonalar bu ahvolga kelib qolgan?
- Hozir turgan joyimizda 31 gektar issiqxona mavjud. 1 gektar-50 sotixdan qilib dehqonlarga berilgan. Dehqonga töliq işga tuşirilgan holatda, isitiş tizimi, suğoriş tizimi, ustidagi plyonkalar bilan berilişi kerak bölgan. Qurilgandan keyin qattiq qor yoğgan uç yil oldin. Öşanda qor bosib qolgandan, keyin qaytadan tiklangan. Öşandan keyin har bir dehqonga 50 sotixdan berilgan. Lekin öşa davrdan beri bank öziga olgan javobgarlikni, isitiş tizimi bilan, suğoriş tizimi bilan, ustini yopib berişni bajarmagan, oddiy plyonka bilan ham yopib bermagan. Körib turganingizdek, 90% joylar böş turibdi. Dehqonlar bunaqa şart bilan kelmagani uçun buni qila olmayapti. Bunga qöşimça xarajat kerak. Oddiy suv çiqarişda muammo bölyapti. Vaholanki, 50 metrdan keyin Sirdaryo oqib ötadi.
Sirdaryoga qarab yöl oldik. Şundoq yöl ustida katta territoriyada issiqxona qurilgan. Bu ham dehqonlarga bölib berilişi közda tutilgan. Ammo bu yer sahro örtasida taşlab ketilgan şaharga öxşab yotibdi.
- Qanaqa joy bu?
- Sirdaryodan Bökaga ketadigan yöl ustida. “Aholi issiqxonalar kooperatsiyasi”. Juda ham katta bir miqdorda issiqxonalar joylaşgan. Körib turibsiz ahvolini, birortasi işlamaydi. Heç narsa ekilmagan. Nima sababdan bunaqa holatga kelib qoldi va buning kelajagi nima, töğrisi, bu savollarga menda javob yöq. Lekin men aytişim mumkin bölgan faqat ikkita narsa bor: bu yerga ham katta davlat pullari sarflangan va tayyor yaratilgan iş örinlari nobud bölyapti. Qurilgan paytidagi narxini hozir yöq deganda yarmini menimça, yöqotgan.
Biz yölimizda faqat abgor issiqxonalarni emas, obod issiqxonalarni ham kördik. Ammo öşa – bankrot bölmay issiqxonasini hozirça eplab turgan tadbirkorlar ham zörğa turganini, sohaga kirganidan puşaymon ekanini, qimmat kreditlar olib endi boridan ayrilayotganini, davlat taşkilotlari ularni töydirib yuborganini aytişdi. Bir ovozdan. Ular aytib bergan absurd holatlardan esing oğadi.
Umid qilamanki jamiyat ölaroq issiqxonalar qay darajada bizga kerak degan savolga özimiz uçun javob beramiz. Hozir-ku import sotvolib yaşab yuraversak böladi, faqat erta bir kun... qiyin böladi.
