Tariximizning eng qora kunlari - 1937-1938 yillar, ya’ni qatag‘on davri ekani shubhasiz. Bu yillarda millatning eng ziyoli farzandlari yo‘q qilindi. O‘zlikni yo‘qotish uchun qanday tubanliklar bo‘lsa, barchasi amalga oshirildi. Xalqning eng sof insonlari «xalq dushmani» deb e’lon qilindi.
Ulug‘larimiz orasida o‘zbek adabiyotining yulduzi, jadidchilik harakatining yirik vakili Abdulla Qodiriy ham bor edi.
Bugun «5 daqiqa»da Nabijon Boqiyning hujjatli qissasi - «Qatlnoma» haqida so‘z boradi.
Qatag‘onning qora soyasi
«Qatlnoma» - oddiy hujjatli qissa emas. Unda bir paytlar barchani qo‘rqitgan Davlat xavfsizligi qo‘mitasi seyflarida «maxfiy» deb saqlangan jinoyat ishlari, shikoyat xatlari va guvohlik ko‘rsatmalari asosida voqealar qayta tiklanadi.
Abdulla Qodiriyning o‘g‘illari - Mas’ud va Habibullaning arizalari, ularning ko‘rsatmalari va zamondosh yozuvchilarning guvohliklari orqali Qodiriy qismati ochiladi.
Har bir hujjat orqali katta haqiqat yuzaga chiqadi: Qodiriyga qo‘yilgan «millatchi», «aksilinqilobchi» degan ayblovlar mutlaqo asossiz bo‘lgani isbotlanadi.
«Qatlnoma»ning asosiy g‘oyasi - adolat va haqiqat uchun kurash. Muallif hujjatlar orqali ko‘rsatadiki, totalitar tuzum inson taqdirini bir qog‘oz bilan hal qilgan, asossiz ayblovlar bilan minglab ziyolilarni yo‘q qilgan.
Qodiriyning «aybi» esa bitta edi: u haqiqatni yozdi, xalqni uyg‘otdi, millat g‘ururini asarlarida jonlantirdi. Shuning uchun ham uni «millatchi» deb ayblab, qamadilar va oxir-oqibat otdilar.
Siz oqlovchisiz yoki... qoralovchi
Nabijon Boqiyning maqsadi - faqat Qodiriy taqdirini ochish emas, balki butun bir avlod - o‘zbek ziyolilarining yo‘qotilishiga guvoh qilishdir.
Muallif o‘quvchiga murojaat qiladi: “Kamina hujjatlarga tilmoch bo‘ldim; haqiqiy oqlovchi esa - sizsiz, aziz o‘quvchi. Lekin, qilichini yalang‘ochlab turgan hakam misoli hukm chiqarishga shoshilmang: avval yetti marta o‘lchang, birni ko‘rib fikr qiling, birni ko‘rib - zikr…”
Bu murojaat o‘quvchini tomoshabin emas, balki tarixiy jarayonning ishtirokchisiga aylantiradi.
