AQŞ Eronda uruş boşlaganiga 6 oy töldi. Mojaro keltirgan olti oqibat
|11:19 / 29.08.202632 8208 min
28-fevral kuni AQŞ va Isroil Eronga zarbalar berişni boşlaganidan beri 6 oy ötdi. Bugunga kelib prezident Donald Tramp «kiçik sayr» deb atagan uruş – uning prezidentligiga putur yetkaziş xavfini tuğdiruvçi, xalqqa umuman manzur bölmagan boşi berk köçaga aylandi.
Foto: New York TimesFoto: New York Times
Eron taslim bölmadi, Hörmuz böğozida kemalar qatnovida hamon jiddiy uzilişlar bor. Tramp bir vaqtlar tört haftada yakunlanişini başorat qilgan uşbu mojaroni tugatişning aniq yöli esa yöq.
Keyingi harbiy zarbalar Eronni yon berişga majbur qila olmasligini tan olgan AQŞ Tehron hokimiyatini zaiflaştiriş umidida iqtisodiy bosim kampaniyasiga qaytmoqda. Davlat kotibi Marko Rubio ittifoqçilarga AQŞ «hozirça» yangi hujumlar uyuştirişi dargumon ekanligini aytdi. Keyin nima bölişi noaniq. Biroq uruşning ehtimoliy uzoq muddatli köplab oqibatlari - Qöşma Ştatlar, Eron va jahon iqtisodiyoti uçun allaqaçon namoyon bölmoqda.
Reuters naşri yarim yillik uruşning oltita oqibatini jamladi.
Tramp siyosiy tovon tölayapti
Uruş boşidanoq ommabop emas edi va borib-borib yanada noxuş tus oldi. «Reuters/Ipsos» sörovnomasiga köra, mojaro boşlanganidan beri Trampning reytingi 40 foizdan 33 foizga tuşib ketgan. Çunki yoqilği narxining oşişi – u saylovoldi kampaniyasida amerikaliklar uçun xarajatlarni kamaytiriş haqida bergan vaʼdani yöqqa çiqardi.
Bundan taşqari, Tramp amerikalik askarlarni xorijdagi uruşlarga jalb qilmaslik, mavjud uruşlarni tugatiş vaʼdasi bilan saylovoldi taşviqotini olib borgandi. Lekin, Netanyahuning gapiga kirgan Tramp Eronning raketalar köpaytirişi va yadroviy ambitsiyalari çora körişni talab qilganini taʼkidlab, uruş boşladi. Biroq u köpçilik saylovçilarni bunga işontira olmadi.
Foto: Reuters
Sörovnomaga köra, mamlakatning bor-yöği 31 foizi mojaroni qöllab-quvvatlaydi. Bu AQŞning Afğonistondagi uruşiga nisbatan ham pastroq körsatkiç.
Saylovçilarning yuqori narxlardan ğazablanişi noyabr oyidagi oraliq saylovlar oldidan Trampning Respublikaçilar partiyasi uçun ham muammo tuğdiradi. Uşbu saylovlarda ular Kongressning ikkala palatasidagi kiçik ustunligini saqlab qolişi kerak. Uşbu mojaro, şuningdek, tezroq yakunlanişini körişni istaydigan yakkalaniş (izolyatsiya) tarafdori bölgan respublikaçilar va Tramp Tehronga harbiy bosimni davom ettirişi kerak deb hisoblaydigan respublikaçi qonunçilar örtasidagi ziddiyatni yanada çuqurlaştirdi.
Mavzuga oid
Uruş jahon iqtisodiyotini larzaga keltirdi - lekin xavflar kutilganidan kamroq
AQŞ va Isroilning hujumlari iqtisodçilarda darhol xavotir uyğotgandi. Çunki Eron va Ömon örtasida kengligi 34 kmgaça torayadigan Hörmuz böğozi orqali uruşgaça dunyo energiya taʼminotining taxminan beşdan bir qismi ötib kelgan. Uzilişlar neft narxining keskin oşişiga olib keldi va global pasayiş qörquvini keltirib çiqardi.
Naşrning yozişiça, zarar - sezilarli böldi, ammo köplab iqtisodçilar dastlab qörqqanidan köra yengilroq keçdi. Xalqaro valyuta fondi uruş boşlanganidan beri özining global iqtisodiy ösiş prognozini ikki marta pasaytirdi va endilikda yanvar oyidagi 3,3 foizlik prognozga qaraganda, joriy yilda jahon iqtisodiyoti 3,0 foizga ösişini kutmoqda.
Şunga qaramay, jahon iqtisodiyoti 1970-yillardagi neft inqirozlariga qaraganda ança çidamliroq ekanini isbotladi. Yirik iqtisodiyotlar öşa vaqtdagidan köra kamroq energiya talab qiladigan holatda. Kuçli xarajatlar va investitsiyalar esa zarba taʼsirini yumşatişga yordam berdi.
Eron yaralangan, ammo mağlub emas
Eron armiyasi va iqtisodiyoti jiddiy zarar kördi, ammo Tehron hamon hujumlar uyuştirişi va Hörmuz böğozini yopiq saqlab qolişi mumkin.
May oyida AQŞning Yaqin Şarqdagi boş harbiy qömondoni admiral Bred Kuper Kongressga ular Eronning 161 ta harbiy-dengiz kemasini yöq qilgani va uning havo hujumidan mudofaa tizimlarining 82 foizini işdan çiqarganini aytdi. Uning sözlariga köra, avvalroq kuniga 100 tagaça parvozni amalga oşirgan Eron havo kuçlari endi bunday jangovar missiyalarni bajarmayapti.
Şunday bölsa ham, Eron dronlar va raketalarni özida saqlab qolgan. U mintaqa böylab yuk taşiş kemalariga, Isroilga va AQŞning harbiy obyektlariga muvaffaqiyatli hujum qila oladi.
Hörmuz böyidagi ramziy haykal / Foto: Reuters
Uruş minglab odamlarning yostiğini quritdi. Şu bilan birga Eronda iqtisodiy inqiroz çuqurlaşdi. Natijada inflyatsiya yanada yomonlaşgan, savdo ham izdan çiqa boşladi.
Eron Statistika markazi maʼlumotlariga köra, iyul oyida oziq-ovqat inflyatsiyasi yillik kesimda 128 foizni taşkil etdi. Bu esa Eron içidagi muxolif fikrlilar va qözğolonlarga yana turtki berişi mumkin.
Yaqin Şarq beqarorlaşdi va bu AQŞ ittifoqçilarini xavf ostida qoldirdi
AQŞ-Isroil boşlagan uruş Eronni Yaqin Şarq uçun xavf sifatida yöq qilişga qaratilgan edi. Tahlilçilarning taʼkidlaşiça, buning örniga uruş Tehronni dadillaştirdi va mintaqani xavfsizlik darajasi pastroq holatga tuşirib qöydi.
Eronning Fors körfazidagi arab davlatlariga raketa va dron hujumlari AQŞning harbiy hamda diplomatik obyektlariga zarba berdi va havo qatnovlarini izdan çiqardi. Eronning dengiz kemalariga hujumlari va husiylarning Qizil dengizda harakatlari butun mintaqa böylab suğurta va transport xarajatlarini oşirib yubordi.
BAAda Eron hujumi oqibati / Foto: Reuters
Buning taʼsiri taʼminot zanjirlarini izdan çiqa boşladi va Fors körfazi iqtisodiyotlari uçun noaniqlikni yanada oşirdi.
Eronning yadro qurolini masalasi noaniq qolmoqda
2025-yildagi «12 kunlik uruş» va joriy uruşning boşlanğiç bosqiçida AQŞ-Isroil hujumlari Eronning uçta gumon qilingan uranni boyitiş zavodlariga jiddiy zarar yetkazdi. Şuningdek, Isroil zarbalari oqibatida Tehrondagi yetakçi yadro fizikasi olimlari halok böldi.
May oyidagi AQŞ razvedkasi maʼlumotlariga köra, Eronning taxminiy yadroviy «yaratiş vaqti» (breakout time) – olti oylik muddatdan bir yilgaça uzaytirilgan. Bu davr – bomba yasaş uçun yetarli miqdorda parçalanuvçi modda işlab çiqariş uçun ketadigan vaqtni nazarda tutadi.
Eronning yadro quroliga ega bölişining oldini oliş – Trampning uruşdagi eng asosiy közlangan maqsadi edi. Ammo Eron yadro dasturining haqiqiy holati noaniq. Çunki BMT inspektorlari Eronning yadroviy obyektlariga qaytmagan. Xalqaro Atom energiyasi agentligi (MAGATE) Eronning 60 foizgaça boyitilgan qariyb 440 kg urani qayerda ekanligini tasdiqlay olmadi. Bu uran 2025-yil iyun oyidagi AQŞ zarbalaridan oldin yoki keyin yaşirib qöyilgan.
Uşbu zaxira maxfiy inşootda qurol darajasigaça yana boyitilişi mumkin. Ammo, Eronning özi yadro bombasini yaratişga intilayotganini uzoq vaqtdan beri inkor etib keladi.
AQŞ harbiy şayligi susaydi
Uruş boşlanganidan beri AQŞning 18 nafar harbiy xizmatçisi halok böldi va 750 dan ortiği jarohat oldi.
Şuningdek, AQŞ armiyasi Eron öqqa tutişi hamda baxtsiz hodisalar tufayli dron va samolyotlarini yöqotdi. May oyidagi Kongress tadqiqot xizmati hisobotiga köra, özi boşlagan uruşda AQŞning 42 ta harbiy samolyoti yöq qilingan.
Öq-dorilar - asosiy xavotirli muammodir. Naşrning avvalgi hisobotlariga köra, AQŞ armiyasi aniq möljalga oluvçi va uzoq masofaga uçuvçi ATACMS raketalarining global zaxirasidan «deyarli töliq» foydalanib bölgan.
Foto: Reuters
Strategik tadqiqotlar markazining hisob-kitoblariga köra, iyul oyiga kelib Qöşma Ştatlar özining «Patriot» raketaga qarşi mudofaa tizimi – raketa tutuvçilarning qariyb 65 foizini işlatgan. THAAD tutqiçlarining zaxirasi esa kamida 38 foizga qisqarib ketgan.
Bundan taşqari, AQŞ özining qiruvçi samolyotlari, harbiy kemalari va boşqa texnikalarini Yevropadan, Osiyo-Tinç okeani mintaqasidan Yaqin Şarqqa köçirişga majbur böldi. Bu öz navbatida boşqa hududlardagi AQŞning mavjudligi va harbiy şayligi borasida savollarni tuğdirmoqda.
Uruş tufayli «USS Gerald R. Ford» kemasi bir yildan ortiq vaqt davomida xizmatda böldi. Bu Harbiy dengiz flotida Vyetnam uruşidan beri harbiy kemaning eng uzoq muddatli joylaştirilişidir.
Ayni paytda amerikalik siyosatçilar «USS Abraham Lincoln» kemasi dengizda ketma-ket 200 kun bölganidan söng, uning bortidagi şaroitlar yuzasidan xavotir bildirmoqda. Uşbu aviataşuvçi ötgan haftada Tinç okeanidagi boşqa aviataşuvçiga almaştirildi.
Bularning barçasi, Tramp va Netanyahu 6 oy avval boşlagan uruş – AQŞning resurslarini qançalik zöriqtirayotganini körsatmoqda.
