10 noyabr kuni jahon yetakchilari Braziliyadagi 30-global iqlim sammiti — COP30’ga yig‘ilar ekan, olimlar global isishdagi har bir ulush darajasi hamon katta ahamiyatga ega ekani haqida ogohlantirmoqda. Shu omil millionlab odamlar xavfsizlikda yashaydi yoki aziyat chekadimi — shunga bevosita bog‘liq.
O‘n yil muqaddam iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashda burilish nuqtasi bo‘lgan Parij kelishuvi imzolangan edi. Ilk bor deyarli 200 davlat global isishni 2°C dan pastda cheklash, asr oxirigacha o‘sishni 1,5°C atrofida ushlab turishga intilish to‘g‘risida majburiy bitim qabul qildi. Olimlar bu oshish iqlim o‘zgarishida jiddiy va qaytmas zarar keltirishini ta’kidlab kelgan.
Biroq BMTning Atrof-muhit bo‘yicha dasturining 2025 yilgi “Tashlamalar oraliq to‘sig‘i to‘g‘risidagi hisoboti”da bu oshish “muqarrar”, “keyingi o‘n yil ichida ro‘y beradi” va dunyo uchun “vayronkor oqibatlar”ga olib keladi, deya qayd etilgan. Ushbu hisobot har yili BMT iqlim konferensiyasi oldidan e’lon qilinadi.
Yangi ma’lumotlarga ko‘ra, agar mamlakatlar o‘zi BMTga taqdim etgan iqlim maqsadlarini to‘liq amalga oshirsa, 2100 yilga borib global harorat 2,3–2,5°C ga oshadi. Bu o‘tgan yilgi hisobotda keltirilgan 2,6–2,8°C prognozidan biroz yaxshiroq, ammo hozirgi siyosat o‘zgarmay qolsa, shu diapazonda amalga oshishi mumkin. O‘n yil avvalgi bashoratlar esa asr oxirigacha harorat 3,5°C gacha o‘sishini ko‘rsatgan edi.
So‘nggi 10 yilda iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashda ayrim ko‘zga ko‘rinadigan siljishlar bo‘lganiga qaramay, mutaxassislar dunyoni tanlov chegarasida turibdi, deya ogohlantirish bermoqda. Mamlakatlar neft, gaz va ko‘mirdan foydalanishda davom etar ekan, harorat ko‘tarilishi odamlar o‘limiga olib keluvchi dovullar, toshqinlar va issiqlik to‘lqinlarini kuchaytirmoqda. Oxirgi o‘n yillik kuzatuvlar tarixida eng issiq davr bo‘ldi, o‘tgan yil esa ular orasida eng issig‘i sifatida qayd etildi.
Haroratning o‘sishi taxminan har daqiqada bir inson hayotini olmoqda, iskanjaga soluvchi parnik gazlar manbai bo‘lgan qazilma yonilg‘ini yoqishdan kelib chiqqan havo ifloslanishi har yili 2,5 million odamning umriga zomin bo‘lyapti, deb baholanadi. Bu ulkan iqtisodiy zarar ham yetkazmoqda: o‘tgan yil global yo‘qotishlar 304 mlrd dollarni tashkil etdi.
Shu orada hayotiy ahamiyatga ega ekotizimlar imkoniyatlari chekkasiga borib qoldi. Joriy yilda dunyo o‘zining ilk iqlimiy “qaytish nuqtasi”dan o‘tdi — dengizlar isishi marjonlar ommaviy yo‘qolishiga sabab bo‘lmoqda. Marjon riflari dunyodagi eng bioxilma-xil ekotizimlardan biri bo‘lib, dengiz hayotining to‘rtdan bir qismini qo‘llab-quvvatlaydi. Olimlar Amazonka tropik o‘rmonlarining yo‘qolishi va muhim okean oqimlarining to‘xtashi kabi boshqa xavfli burilish nuqtalariga ham xavfli darajada yaqinlashib qolingani to‘g‘risida ogohlantirmoqda.
