Biznesni bezdirayotgan QQS va markirovka muammolari. Ekspertlar sharhi

Nega ko‘p tadbirkorlar QQS to‘lovchisi bo‘lib qolishdan shunchalik qo‘rqadi? Markirovka bo‘yicha talablar biznesda bunchalik katta e’tiroz uyg‘otayotganiga sabab nima? Soliq qonunchiligi va amaliyoti qanday qilib biznesni bo‘laklarga bo‘lishga rag‘bat yaratyapti? Shu kabi savollarga Kun.uz studiyasidagi suhbatda soliq maslahatchilari Murod Muhammadjonov va Nodirbek Xo‘jabekov javob berdi.

Soliq qo‘mitasi raisi Farrux Po‘latov umumiy ovqatlanish sohasida ayrim tadbirkorlar QQS to‘lamaslik uchun mijozlarga yakka tartibdagi tadbirkor sifatida chek berayotganini aytdi.

“Buni ko‘rib-bilib turibmiz. Ertaga tekshirish borsa, xafa bo‘lasizlar. Iltimos, qonuniy ishlanglar”, dedi u 21 aprel kuni tadbirkorlar bilan ochiq muloqotda.

Kun.uz studiyasidagi suhbatda soliq maslahatchilari tadbirkorlarni QQSdan qochishga undayotgan omillar haqida so‘z yuritdi.

Murod Muhammadjonov: “Faqat jazoning o‘zi yechim bo‘lolmaydi”

— Jarima solish bilan natijaga erishib bo‘lmaydi. Ya’ni soliq to‘lash uchun tadbirkorlarga qulay zona yaratilmasa, jarima bilan qo‘rqitib, faqatgina yo korrupsiyani rivojlantirib yuborish mumkin, yoki tadbirkorlikni odamlar uchun diskomfort bir zonaga aylantirib qo‘yiladi. Ya’ni tadbirkorlik qilish qiyin joyga aylanib qolishi mumkin xolos. Shuning uchun, menimcha, “Qo‘shilgan qiymat solig‘iga o‘tmaslik sabablari nima?” degan savol bizni ko‘proq qiziqtirishi kerak.

Juda ko‘p holatlarda tovarlar naqd oldi-berdi qilinishi, kirim qilish imkoniyati yo‘qligi, QQSda ishlash tadbirkorlarga diskomfort bo‘layotgani asosiy sabablardan deb bilaman.

Hamma uchun emas, muayyan qatlamdagi tadbirkorlar borki, ularda QQSga o‘tish imkoniyati yo‘q. Oddiy aytganda, QQS va foyda solig‘i to‘lash sharoitida ularning biznesi yashab qololmaydi, tirikchiligi o‘tmaydi. Aylanmadan 4 foiz soliq to‘lab kelgan tadbirkor uchun soliq yuki birdaniga karrasiga oshib ketadi (12 foiz QQS + 15-20 foiz foyda solig‘i). Shuning uchun 1 milliardlik chegaraga yaqinlashganda, biznesni bo‘lib tashlashga majbur bo‘lyapti.

Faqatgina jarima degan narsa bilan qo‘rqitilsa, kimlardir QQSga o‘ta oladi, kimlardir o‘ta olmaydi. O‘ta olmaganlar yechim sifatida korrupsiyaga murojaat qiladi. Ko‘p holatlarda aylanmadan qo‘shilgan qiymat solig‘iga o‘tmaslik uchun tushumni kamaytirib ko‘rsatish kerak bo‘ladi. Kamaytirib ko‘rsatish esa, tabiiyki, kassaga urmaslikka, tushumni yashirishga olib keladi. Tushumni yashirish holatlari bu tekshiruvlarda aniqlanadi va jarima qo‘llanadi. Ya’ni agar yirik soliq to‘lovchisi, ya’ni qo‘shilgan qiymat solig‘i to‘lovchisi bo‘lib o‘tmasang, jazolayman, lekin o‘tsang ko‘proq soliq to‘laysan – oldiga yursang ham, orqaga yursang ham jazolayman, degani bu. Hamma joy jazo mexanizmi bo‘lib qolyapti.

Bu yerda aynan nima uchun biznesni bo‘lib ishlashyapti, degan savol muhim. Haqiqatda qorabozor yo‘q emas, bor va ko‘p tovarlarni kirim qilish imkoniyati yo‘q. Odamlar haligacha qonuniy ishlash formatlariga to‘liq moslashmagan va qonuniy ishlash qanaqa deganda umuman “perechisleniye”ga sotib olish kerakligini bilmaydi. “Perechisleniye”ga sotib olaman deydigan bo‘lsa, qimmatroqqa aylanadi va hokazo. Har bir holatda raqobat hisobiga ham maksimal darajada aylanmadan olinadigan soliqda qolishga harakat qilaveradi. Menimcha, bu narsaga jazodan ko‘ra yechimini topish kerak. Jazo bu yechim emas, jazo bu – chora.

Agar hamma QQSga o‘tsin deydigan bo‘lsa, unda aylanmadan olinadigan soliqni to‘xtatish kerak. Aylanmadan olinadigan soliqqa sharoit yaratildimi, demak unda ishlay oladigan odamlar kategoriyasi bor. O‘zi biznesning shunaqa doirasi borki, o‘sha aylanmadan olinadigan soliqqa moslashgan. O‘sha 4 foizlik soliqda qolib yashashga ko‘nikkan. Qo‘shilgan qiymat solig‘iga o‘tsa, yashab qola olmaydi.

Keyingi holat bor: bir nechta savdo nuqtalarini qilib, brend darajasi yoki tizimli rivojlanishga qarab ketganlar bor. Ya’ni keyingi bosqichga o‘tgan, o‘z mijozlariga, obro‘siga ega bo‘lgan va keyingi bosqichga o‘tgan kategoriya haqida gapiryapman. Ularning bir nechta savdo nuqtalari bo‘lgani uchun biznesni bo‘lishdan ko‘ra, “100 so‘m emas, 50 so‘m qolsa ham, endi qonuniy o‘tganim yaxshi”, deb hisoblaydi. Lekin u darajaga bora olmaydiganlar-chi?

Qo‘shningiz aylanmadan olinadigan soliqda bitta porsiya ovqatni 30 ming so‘mga sotayotgan bo‘lsa, xuddi shu porsiya ovqatni siz 36 ming so‘m deydigan bo‘lsangiz, bo‘ldi, sizning biznesingiz to‘xtadi. O‘sha narsaga bormaslik uchun, tabiiyki, kichik korxonalar aylanmadan olinadigan soliqda qolishga maksimal darajada harakat qiladi. Shuning uchun biznesni bo‘lmasin deydigan bo‘lsak, unda QQSga o‘tish mezonini oshirib beraylik, 1 milliardni 5 milliard qilib beraylik. Chunki 1 milliardlik chegara hozirgi kunda bir tirikchilikdek narsa-da, bu biznes darajasida baholab bo‘ladigan summa emas.

Endi jarimalar masalasiga keladigan bo‘lsak, QQSga o‘tgandan keyin u davlat soliq boshqarmalari nazoratiga o‘tadi va u yerda aylanmadan olinadigan soliqlardan ko‘ra QQS to‘lovchiga nisbatan tekshiruvlar, uning nazorat tartiblari juda ko‘p. Sen uni kalkulyatsiyasini qilding-qilmadingdan boshlab, QQS bilan olding, kontragenting obnalchi ekan va hokazo – tekshiruv va nazorat juda ham ko‘p.

Hozirgi kunda obnalchi bo‘lishi ham shart emas, umuman kontragentni boshqa sabablar bilan QQS guvohnomasi nofaol holatga keltirib qo‘yadigan bo‘lsa, farqi yo‘q, shunchaki sizni boshqa bir tovaringiz uchun QQS guvohnomangiz nofaol bo‘lib qoladigan bo‘lsa, hamma kontragentingizdan sizni to‘lab qo‘ygan QQSingizni ham undiryapti.

Birinchidan, biznesga QQSda ishlashda soliq yuki 300 foizgacha oshadi. Ikkinchidan, endi nafaqat o‘zi uchun, birov uchun ham javob berishi kerak, yetmaganiga jarimasini ham to‘lash kerak va jinoyatchiga ham aylanib ketishi kerak.

Nodirbek Xo‘jabekov: “AOS o‘rniga, “zachet” imkoniyatisiz 6 foizlik QQS joriy etilishi kerak”

— Ko‘p yillardan beri tadbirkorlar aynan shu 1 milliardlik pog‘onani 3 milliardga yo 5 milliardga ko‘tarib beringlar degan so‘rovga, “1 mlrd so‘mlik pog‘ona qo‘yilganda uni keyinchalik ko‘tarish maqsad qilinmagan”, degan javobni olishadi. Bundan maqsad – tezroq hammani aylanmadan olinadigan soliq to‘lovchisidan QQS to‘lovchisiga o‘tkazib yuborish bo‘lgan. Shu sababdan bu 1 milliardlik pog‘ona o‘zgarmaydi deb, doimiy ravishda aytib kelinadi.

O‘tgan yilgi majlisda men o‘zim shunaqa taklif bergan edim: agar 1 milliardlik pog‘ona o‘zgartirilmasa, hammani birato‘la qo‘shilgan qiymat solig‘iga o‘tkazish maqsad bo‘ladigan bo‘lsa, unda kelinglar, QQSni 6 foiz deylik va hamma o‘sha 6 foizlik QQSga o‘tsin. Ya’ni nomi qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘lsin, imtiyozli 6 foiz stavka qo‘llansin va 6 foizlik imtiyozli stavkani qo‘llaydiganlarda kiruvchi qo‘shilgan qiymat solig‘ini “zachet”ga olish imkoni bo‘lmasin. Bu o‘sha aylanmadan olinadigan 4 foiz bilan qo‘shilgan qiymat solig‘i 6 foiz o‘rtasida deyarli o‘zgarish yo‘q. Bu – soliq to‘lovchilarga ko‘nikma hosil qiladi, QQSga o‘tdim degan tushuncha bo‘ladi.

Ya’ni tadbirkorga bugungi to‘lab turgan solig‘i qulay bo‘ladigan bo‘lsa, unga birdaniga sezilarli farq bo‘lgan boshqa soliq turini belgilab berib hammani shunga o‘tishga majburlasak, tadbirkor osonroq yo‘lini qidirishni boshlaydi. Agar soliq to‘lash soliq to‘lovchiga qiyinlik qilsa, u, albatta, kamaytirib to‘lash yo‘llarini qidirishni boshlaydi

4 foizlik aylanmadan soliq o‘rniga 6 foizlik QQSga o‘tsak, o‘z-o‘zidan 1 milliardlik pog‘ona unutiladi. 10 milliard bo‘lsa ham, 100 milliard bo‘lsa ham o‘sha imtiyozli stavkada 6 foiz to‘layveradi. Uni hisobga olish imkoni bo‘lmaydi, lekin men 6 foiz stavkadan kimgadir realizatsiya qiladigan bo‘lsam, mendan xarid qilib olgan o‘sha 6 foizlik QQSning o‘zini hisobga olaveradi. Uyog‘i zanjir uzilmasdan ketaveradi. Sababi, menga kelib tushgan pul yoki men realizatsiya qilgan yoki chekimda ko‘rsatilgan summaning 6 foizini budjetga to‘lab yuboraman, bo‘ldi. Misol uchun menda 94 foiz qoladi, uni hech kim hisob-kitob qilmaydi.

Hozirgi holatda qanaqa? Men QQS to‘laganimda budjetga to‘lamayman-da, men xarid qilayotganda kontragentga to‘lab beraman. Endi men kontragentim u QQSni budjetga to‘lab beradimi-yo‘qmi, men nazorat qilishim kerak.

Bundan tashqari, QQSdan tashqari o‘sha sotib olgan xarajatimning endi foyda solig‘i bor. Bizda foyda solig‘ini hisoblaganda tushum bilan xarajat o‘rtasidagi farq – foyda solig‘i bazasini tashkil etadi. Men o‘sha qilgan xarajatim iqtisodiy oqlanganmi-yo‘qligini ham o‘zim nazorat qilishim kerak. Ya’ni ertaga foyda solig‘ini to‘layotganda hisobotda ko‘rsatgan xarajatimni iqtisodiy tarafdan oqlanganini isbotlab berishim kerak. Bu bir qator noqulayliklarni yuzaga keltiradi.

To‘liq suhbatni Kun.uz'ning YouTube kanalida tomosha qilishingiz mumkin.