«Kungaboqar yog‘i tarkibida benzin va geksan mavjud emas», – Toshkent kimyo-texnologiya instituti professori Ahror Abdurahimov

Ijtimoiy tarmoqlarda «kungaboqar yog‘i saraton keltirib chiqaradi», «tarkibida zaharli moddalar bor» degan mazmundagi videolar tarqaldi. Bunday da’volar har bir xonadonda kundalik ehtiyoj bo‘lgan ushbu mahsulot atrofida turli xavotirlarni yuzaga keltirishi tabiiy. Xo‘sh, o‘zi kungaboqar yog‘ida qanday moddalar uchraydi? Qaysi hollarda u sog‘liq uchun zararga aylanishi mumkin? Toshkent kimyo-texnologiya instituti laboratoriyasida «Donskoy yantar» yog‘i misolida mazkur jihatlar ko‘rib chiqildi.

Kungaboqar urug‘idan yog‘ hosil qilishning ikki asosiy usuli mavjud: mexanik presslash va ekstraksiya. Zamonaviy yirik sanoat ishlab chiqarishda ko‘proq ekstraksiya usuli qo‘llaniladi. Jarayonda urug‘dan yog‘ni maksimal ajratish uchun organik erituvchi hisoblangan geksan moddasi ishlatiladi.

Geksan – neft fraksiyalaridan olinadigan uchuvchan modda bo‘lib, u yog‘ni urug‘ qoldiqlaridan ekstraksiyalash samaradorligini oshiradi. Muhim jihat shundaki, ushbu modda tayyor mahsulot tarkibida qolib ketmaydi, faqat texnologik bosqichda vosita sifatida qo‘llaniladi.

Professor Ahror Abdurahimovning tushuntirishicha, ishlab chiqarishning keyingi bosqichlarida yog‘ bug‘lantiriladi, vakuum ostida tozalanadi va yuqori haroratda degazatsiya qilinadi.

“Natijada geksan kabi uchuvchan moddalar butunlay yo‘qotiladi yoki me’yoriy darajadan past (aniqlanmaydigan) holatga tushiriladi. Shu sababli standartlarga mos ishlab chiqarilgan yog‘ tarkibida benzin yoki geksan qolishi ilmiy jihatdan tasdiqlanmagan”, – deydi u.

Daladan yig‘ib olingan kungaboqar urug‘idan birinchi bosqichda to‘q sariq, o‘tkir hidli va xira yog‘ olinadi. Uni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ovqatga ishlatish tavsiya etilmaydi. Mahsulot biz do‘konlarda ko‘radigan och sariq, tiniq va hidsiz holatga kelishi uchun zavodda to‘rt bosqichdan iborat rafinatsiya jarayonidan o‘tadi:

“Birinchi navbatda, yog‘ qizdirilganda ko‘piklanib ketmasligi uchun uning tarkibidagi tabiiy yelimsimon moddalar ajratib olinadi. Shundan so‘ng, mahsulotga o‘sha to‘q rangni berib turgan tabiiy pigmentlar maxsus loylar yordamida shimib olinib, filtrlanadi va yog‘ chiroyli och sariq tusga kiradi. Navbatdagi bosqichda esa massa asta-sekin sovutiladi; bunda uning tarkibidagi tabiiy mumlar (vosk) kristallga aylanadi va suzib olinadi, natijada mahsulot muzlatgichda ham xiralashmay, har doim tiniqligini saqlab qoladi. Eng asosiy, yakuniy bosqich hisoblangan hidsizlantirish (dezodoratsiya) jarayonida esa yog‘ taxminan 240 dan 260 darajagacha bo‘lgan o‘ta yuqori haroratda, vakuum ostida bug‘ bilan tozalanadi. Shundan so‘ng uning o‘ziga xos o‘tkir hidi hamda urug‘dan yog‘ni ajratib olishda ishlatilgan geksan kabi har qanday uchuvchan moddalar qoldiqlari butunlay bug‘lanib, yo‘qoladi. Mahsulot yorlig‘idagi “rafinatsiyalangan va dezodoratsiya qilingan” degan yozuv aynan mana shu bosqichlardan o‘tgan, barcha zararli moddalardan to‘liq tozalangan xavfsiz mahsulotni anglatadi”, – deydi Ecoborn kompaniyasi Sifat nazorati va xaridorlar bilan ishlash bo‘limi menejeri Sardor Zabirov.

Mutaxassisning fikricha, ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan videolarda ko‘pincha texnologik jarayonda foydalaniladigan moddalar hamda tayyor mahsulotning tarkibi o‘zaro aralashtirib yuboriladi.

“Geksan, benzin va boshqa erituvchilar haqida gap ketganda, ular yakuniy mahsulot tarkibida mavjud deb noto‘g‘ri xulosa qilinadi. Aslida mazkur moddalar oziq-ovqat mahsuloti tarkibida uchrashi mumkin emas, chunki ular xalqaro oziq-ovqat xavfsizligi standartlari (Codex Alimentarius va boshqa texnik reglamentlar) bo‘yicha qat’iy nazorat qilinadi”, – deydi u.

§ Laboratoriya tahlillariga ko‘ra, tozalangan kungaboqar yog‘i asosan:

§ linol kislota (Omega-6);

§ olein kislota (Omega-9);

§ to‘yingan yog‘ kislotalarining kichik ulushi;

§ Ye vitamini (tokoferollar)dan tashkil topgan triglitseridlar aralashmasidir.

Bu komponentlar organizm uchun zarur energiya manbai bo‘lib, ayniqsa, hujayra membranalari va gormonal balans uchun muhim ahamiyatga ega.

“Laboratoriya sharoitida “Donskoy yantar” brendi mahsulotlari tarkibi o‘simlik moylarining chaqnash haroratini aniqlovchi maxsus "Marten-Penskiy" uskunasi yordamida chuqur o‘rganildi. Davlat standarti talablariga asosan o‘tkazilgan ushbu tahlillar tayyor yog‘ tarkibida geksan, benzin kabi hech qanday organik erituvchilar yoki boshqa begona yod moddalar yo‘qligini tasdiqladi. Xromatografik tekshiruvlar natijasiga ko‘ra, mahsulot 100 foiz toza o‘simlik moyidan iborat bo‘lib, uning 96-97 foiz qismini inson organizmi uchun foydali bo‘lgan 37 xil turdagi yog‘ kislotalari tashkil etishi aniqlandi. Tegishli standart va sifat ko‘rsatkichlariga amal qilingan holda ishlab chiqarilgan bunday mahsulot inson salomatligi uchun mutlaqo xavfsizdir”, – deydi Toshkent kimyo-texnologiya instituti professori Ahror Abdurahimov.

Qachon kungaboqar yog‘i zararli bo‘lishi mumkin?

Olimlar yog‘ning o‘zi emas, balki undan foydalanish usuli sog‘liq uchun xavf tug‘dirishi mumkinligini ta’kidlaydi. Yog‘ bir necha marta yuqori haroratda qayta-qayta qizdirilganda unda oksidlanish jarayoni kechadi, trans-yog‘ kislotalari hosil bo‘ladi hamda aldegidlar paydo bo‘lishi kuzatiladi.

“Uzoq muddatda yurak-qon tomir tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ushbu moddalardan tashqari, mahsulot juda yuqori haroratda qovurilib, “tutash nuqtasi”dan (smoke point) yuqoriga chiqsa, uning molekulyar tuzilishi buziladi va qo‘shimcha zararli birikmalar paydo bo‘ladi. Shuningdek, nafaqat pishirish jarayoni, balki mahsulotni noto‘g‘ri saqlash oqibatida ham uning tarkibi buzilishi ehtimoli mavjud, ya’ni yorug‘lik va issiqlik ta’sirida yog‘ oksidlanib, achchiqlanishi hamda o‘z sifatini butunlay yo‘qotishi mumkin”, – deydi Sardor Zabirov.

Mutaxassisning umumiy xulosasida keltirilishicha, zamonaviy texnologiyalar yordamida to‘liq rafinatsiyalangan va standartlarga muvofiq ishlab chiqarilgan o‘simlik moylari tarkibida geksan, benzin kabi zararli kimyoviy erituvchilar mutlaqo qolmaydi.

Asosiy xavf mahsulotning tarkibi emas, uni iste’mol qilish hamda oshxonada ishlatish madaniyatiga borib taqaladi. Sog‘liqni asrash uchun o‘simlik yog‘ini saqlash qoidalariga amal qilish, uni yorug‘lik va issiqlikdan uzoqroq tutish hamda eng muhimi, ishlatilgan yog‘ni qayta-qayta qizdirib, qovurish ishlari uchun undan qayta-qayta foydalanmaslik lozim.

Reklama huquqi asosida