17-avgust kuni pskovlik siyosatchi va sobiq deputat, 30 yil mobaynida «Yabloko» partiyasining hududiy bo‘limini boshqargan, huquq faoli va jurnalist Lev Shlosberg Rossiya armiyasi haqida «feyk» tarqatish va uni «obro‘sizlantirish» ayblovlari bilan 11 yil-u 1 oy muddatga ozodlikdan mahrum etildi. BBC rus xizmati zamonaviy Rossiya tarixidagi eng ko‘zga ko‘ringan regional siyosatchilardan birining tarixini hikoya qiladi.
2017-yil 6-iyunda Lev Shlosberg Pskov oblasti deputatlari yig‘ilishida o‘zining mashhur nutqi bilan chiqish qilgandi. Shlosberg o‘shanda maktablarda vatanparvarlik darslari o‘qitila boshlaganiga e’tibor qaratgandi. Uni mahalliy «yedinorosslar» tinglashga majbur bo‘lishgan. Videoyozuvda ular «Yabloko» partiyasidan bo‘lgan muxolifatchining so‘zlariga hech qanday reaksiya qilmaslik uchun planshetlariga tikilib o‘tirishgani yoki o‘zaro gaplashib o‘tirishganini ko‘rish mumkin. Oblastning o‘sha vaqtdagi gubernatori Andrey Turchakning yuzidan esa Shlosbergning so‘zlaridan qattiq darg‘azab bo‘lgani sezilib turardi.
«Maktablarda davlat vatanparvarligi darslari joriy etila boshladimi, demak, bu davlatda nimadir risoladagidek emas. Bolalarga Vatanni sevishni o‘rgatishga to‘g‘ri kelayotgan ekan, demak, Vatan o‘z farzandlarini sevmaydi, – degandi Shlosberg. – Vatanparvarlik – bu vatanga muhabbatdir. Bu – kishining shaxsiy tuyg‘usi, shaxsiy kechinmasi. Vatan – davlat yoki hukumat emas. Vatan – insonni hayotining ilk damlari bilan bog‘lab turuvchi yer parchasi. Agar odamlarni bolalikdan davlatni, hokimiyatni sevishga o‘rgata boshlashsa, bu vatanparvarlik emas, balki ularda sadoqat va itoatgo‘ylikni tarbiyalash degani. Bunday tarbiyalangan odam Vatan taqdiri hal bo‘layotgan hal qiluvchi pallalarda vatanga muhabbat va davlatga sadoqat o‘rtasida qolib, vatanga xiyonat qilishi mumkin. Chunki vatanga muhabbat ba’zan davlatga, hokimiyatga qarshi chiqishni talab qiladi».
Shlosbergning bu nutqi o‘shanda ijtimoiy tarmoqlarda keng tarqalgan, ko‘pchilik tomonidan muhokama qilinan va undan iqtiboslar keltirilgandi. Uni hozir ham YouTube’dagi o‘nlab kanallardan topish mumkin. O‘tgan to‘qqiz yil ichida Pskovning o‘sha paytdagi gubernatori Turchak ko‘tarilib, Moskvada senator, Federatsiya Kengashi raisi Valentina Matviyenkoning birinchi o‘rinbosari va «Yedinaya Rossiya» bosh kengashi kotibi lavozimlarida ishladi, keyin esa xuddi shunday tezlikda urilib, yana chekka hududga, bu safar Oltoyga gubernator qilib yuborildi. Shlosberg esa Pskovdagi deputatlik mandatini yo‘qotdi, uning rahbarligidagi «Pskov guberniyasi» gazetasining litsenziyasi bekor qilindi, «chet el agenti» deb e’lon qilindi, uchta jinoiy ish figurantiga aylandi va keyingi 11 yildan ko‘proq vaqtni qamoqda o‘tkazishi kerak.
«Bolalarga fuqarolar urushi haqida so‘zlab berganda, bu qizillarning oqlar va yashillar ustidan qozongan g‘alabasi emas, balki umummilliy fojia bo‘lganini aytisharmikan? Bolalarga vatanparvarlik haqida Ulug‘ Vatan urushi misolida so‘zlab berishayotganda, ularga g‘alaba qanchaga tushganini ham aytisharmikan? Urush boshlanmasdanoq qirib tashlangan qo‘mondonlar va harbiy mutaxassislar haqida. Molotov-Ribbentrop pakti haqida. Stalinning halokatli xatolari haqida. Haligacha topilmagan va dafn etilmagan millionlab askarlar haqida. G‘alabadan so‘ng konslagerlarga surgun qilingan g‘oliblar haqida. Chekka hududlarga berkitilgan nogironlar, urush bolalari, konslagerlardagi ommaviy qabrlar ustiga qurilgan ko‘p qavatli uylar haqida-chi?
Ularga millionlab chaquvlar, «qora qarg‘alar», «uchliklar», GULAG, «uch boshoq haqidagi qonun», bolalarga 12 yoshdan o‘lim jazosi joriy etilgani haqida aytib berisharmikan? Bu ham vatanparvarlikning bir qismi, bunisi bilan ham faxrlanish kerak bo‘ladimi? Yoki – hech qachon qaytarilmasligi uchun – shunchaki xotirada saqlash kerakmi?» – degandi Shlosberg o‘sha majlisda.
«Bolalarga XXI asrdagi Qrim Respublikasi tarixi haqida so‘zlab berisharkan, ularga parlament qurol bilan egallab olingani, qrim-tatarlar, Donbass, e’lon qilinmagan birodarkushlik urushida halok bo‘lganlarning shu kungacha maxfiy saqlanayotgan ro‘yxatlari, „ix tam net“ («u yerda bizning qo‘shinlar yo‘q») degan gaplar, Boeing’ning bebaxt yo‘lovchilari haqida ham aytib berishadimi?
Nega mamlakatimizda vatanparvarlik tarbiyasi birinchi navbatda harbiy-vatanparvarlik ruhida? Nega tinchlikparvar vatanparvarlik emas? Biz bolalarni urushga tayyorlamoqchimizmi yoki tinchlikka? Ularga nafrat va adovatni o‘rgatmoqchimizmi yoki hamdardlik va muhabbatnimi?» – deya savol qo‘yishda davom etgan deputat.
2022-yil 24-fevralga kelib Rossiya prezidenti Vladimir Putin Lev Shlosbergning o‘sha savollaridan katta qismiga javob qaytardi. Ammo siyosatchi baribir emigratsiyaga ketishdan bosh tortib, Pskovda yashashda davom etgandi.
«Siyosatchi jurnalist bo‘lolmaydi»
«Shlosberg bilan 2003-yilda, „Yabloko“ning Piterdagi bo‘limiga rais bo‘lganimda tanishganman. O‘shanda „Yabloko“ Davlat dumasiga o‘ta olmagan va o‘zgarishlar masalasi ko‘tarilgandi. Va o‘zgarishlarning yaqqol yetakchilari bor edi, – deydi „Yabloko“ning Sankt-Peterburgdagi bo‘limi sobiq rahbari Maksim Reznik BBC rus xizmatiga. – Bir tomondan, „yoshlar“ga boshchilik qilib, ko‘chalardagi faollikni uyushtirgan Ilya Yashin, ikkinchi tomondan, Piterdagi bo‘limimiz, biz Garri Kasparov bilan ham, Eduard Limonov bilan ham hamkorlik qilganmiz. Uchinchi tomon esa Shlosberg edi. U keng koalitsiya va barcha demokratik kuchlar bilan o‘zaro hamkorlik qilish zarurligiga qaratilgan xotirjam, vazmin strategiyani o‘zida mujassam etgan inson edi».
Pskov davlat pedagogika instituti tarix fakulteti bitiruvchisi, raketa qo‘shinlarida ikki yil xizmat qilgan Lev Shlosberg 1992-yilda Pskov Erkin institutini ta’sis etgan. 1994-yilda u «Yabloko» partiyasi a’zosiga aylangan, 1996-yildan partiyaning hududiy boshqarmasiga rahbarlik qila boshlagan.
2003-yilgi Davlat dumasi saylovlari natijalariga ko‘ra, «Yabloko» ilk bor parlamentga kira olmaydi va rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 4,3 foiz ovoz to‘plash bilan cheklanadi – parlamentga kirish uchun kamida 5 foizlik to‘siqdan o‘tish talab etilardi. Holbuki o‘shanda prezident Vladimir Putin «Yabloko» yetakchisi va hammuassislaridan biri Grigoriy Yavlinskiyni partiyadoshlari bilan Rossiya parlamentining to‘rtinchi chaqirig‘ida ham fraksiyaga ega bo‘lgani bilan tabriklashga ulgurgani haqida xabar tarqalgandi.
2003 va 2016-yillarda Shlosberg Davlat dumasi deputatligiga saylanish uchun ikki marta nomzodini qo‘ygan. U birinchi urinishda 2 foiz, keyingisida esa 6 foiz ovoz olgan. Unda siyosatdan boshqa qiziqish ham bor edi.
«Munitsipal gazetada ishlash jonimga tekkandi. 2010-yilda shunchaki vokzalda „Pskov guberniyasi“ni sotib oldim va shunday deb yubordim: „Hozirgi davrda ham shunday yozish mumkinmi?!“. Borib tahririyat eshigini taqillatdim, u ancha katta edi, to‘rtta xonasi bor, u yerda o‘tirgan bir miqtigina odam salom berib qarshiladi. Men ham salom berib, ish yuzasidan kelganimni aytdim. U esa ayni muddao bo‘lgani, so‘nggi ikki yil davomida yolg‘iz o‘zi ishlab kelganini aytdi. Biz yarim soat suhbatlashdik, keyingi kuni ishga chiqdim», – deya deputat bilan tanishuvini ta’riflaydi Shlosberg 2000-yildan beri nashr etib kelayotgan «Pskov guberniyasi» gazetasi bosh muharriri Denis Kamalyagin.
Kamalyaginning aytishicha, gazeta asoschisi bo‘lgan Shlosberg bilan ishlashda ular o‘rtasida turli kelishmovchiliklar ham bo‘lgan. Kamalyagin siyosatchi mustaqil OAVga rahbarlik qila olmaydi, deb hisoblaydi: «To‘g‘risini aytaman, bizda so‘z erkinligi bo‘yicha kelishmovchiliklar bor edi. Biz bunga turlicha qaraymiz. U jurnalist emas, siyosatchi. Bu so‘zning klassik ma’nosida, – deydi Kamalyagin. – Men, masalan, bir safar „Yabloko“ haqidagi gapni yashirolmaymiz, buni yozish kerak, degandim. U esa shunday degan: „Axir biz yaxshi odamlarmiz-ku, ular haqida yomon gap yozish mumkin, biz haqimizda esa yozib bo‘lmaydi“. Inson sifatida bunga qo‘shilarman, ammo jurnalist sifatida qo‘shilmasdim».
Bu kichik gazetaning o‘quvchilari ko‘p edi. «Bu Pskov uchun emas, Moskva uchun mo‘ljallangan gazeta edi, – deya ishonch bilan aytadi Kamalyagin. – Bu ziyolilar va mahalliy elita uchun chiqadigan nashr edi. Gazeta chorshanba kuni chiqardi, payshanba kuni esa Pskov oblasti kengashi sessiyasi o‘tardi. Qachonki [gubernator] Turchak kirganida, doim qo‘lida „Pskov guberniyasi“ bo‘lardi. U o‘zi haqidagi maqolalarni o‘qishni xush ko‘rardi».
«Bu razillikka qo‘shilish taklif qilindi»
2011-yilda Pskov oblasti deputatlari kengashiga bo‘lib o‘tgan saylovlarda Lev Shlosberg boshchiligidagi «Yabloko» 6,7 foiz ovoz to‘playdi. Shlosberg partiyaga tegishli bo‘lgan yagona mandatni qo‘lga kiritadi.
Bir yil o‘tib esa u butun mamlakat tanigan siyosatchiga aylandi. O‘shanda Rossiya Davlat dumasi Amerikaning «Magnitskiy akti» sanksiyalariga javoban «Dima Yakovlyov qonuni»ni (norasmiy nomlanishi) qabul qilgandi. Amerikalik qonun chiqaruvchilar huquqshunos Sergey Magnitskiyning tergov hibsxonasida vafot etishiga aloqador bo‘lgan odamlarga qarshi sanksiyalar joriy etgandi, Rossiya Davlat dumasi esa qarshi chora sifatida xorijliklarga rossiyalik yetim bolalarni asrab olishni taqiqlashga qaror qiladi. Ushbu qonun norasmiy ravishda shunday bolalardan biri bo‘lgan Dima Yakovlyov nomi bilan ataladi.
Qonun jamoatchilik orasida katta shov-shuvga sabab bo‘ladi va shundan so‘ng Kreml keyinroq 2022-yil fevral oyida ham takrorlangan siyosiy-texnologik hiyla-nayrangni qo‘llashga qaror qiladi. Tanqidga uchragan siyosiy qaror uchun javobgarlikni imkon qadar ko‘proq siyosatchilar o‘rtasida taqsimlashga qaror qilinadi va prezident ma’muriyati Davlat dumasi tomonidan allaqachon ma’qullangan qonunni hududiy parlamentlar ham alohida bayonotlar bilan «qo‘llab-quvvatlashi» va «ma’qullashi»ni buyuradi.
«Bizga Rossiya Federatsiyasida qabul qilingan eng sharmandali qonunlardan biri uchun siyosiy javobgarlikni zimmamizga olish taklif qilindi. Ular bolalar bilan qanday niqoblangan bo‘lishsa, endi Rossiya Federatsiyasi sub’yektlarining qonun chiqaruvchi kengashlari orqali niqoblanishga harakat qilishmoqda! – deya g‘azab otiga minadi Shlosberg Pskov oblasti kengashining 2012-yil dekabr oyida bo‘lib o‘tgan yig‘ilishida. – Bizga bu ishga aralashish taklif qilindi. Bu vahshiyona qonun AQShda „Magnitskiy akti“ imzolanganiga javoban qabul qilingan. Jamiyat bu qonun bilan tanishib chiqdi. Bu potensial aybdorlarga qarshi harakatlar emas. Bu mutlaqo himoyasiz bolalarga qarshi harakatdir. Bu qonun odamxo‘rlik, yirtqichlik, vijdonsizlik va razillikdir. Bugun Pskov deputatlariga bu razillikka qo‘shilish va har bir deputatga bu razillikka imzo chekish taklif qilinmoqdami?
TASS/ANTON NOVODEREZHKIN
Natijada Pskov oblasti kengashi birinchi safar ushbu qonun loyihasini ma’qullamaydi: uning ma’qullanishi uchun 23 deputat ovozi talab etilardi, amalda bunday deputatlar soni faqat 21 nafarni tashkil etadi. Ammo tanaffusdan keyin deputatlardan biri ovoz berish chog‘ida tugma ishlamay qolganini aytadi va qaytadan ovoz berish jarayonini o‘tkazishni so‘raydi. Bu safar qonun loyihasi 26 nafar deputat tomonidan yoqlanadi. Shlosberg yana «qarshi» ovoz beradi, ammo bu endi hech narsani o‘zgartirmaydi: qaror qabul qilinadi.
Pskov sensatsiyasi
2014-yil martida Rossiya Qrimni anneksiya qiladi. Shundan ko‘p o‘tmay Igor Girkin boshqaruvidagi otryad Slovyanskni egallab oladi, keyin esa Donetsk va Luhansk oblastlarida janglar boshlanib ketadi. Moskvadagilar avvaliga ushbu mojaroda ayirmachilarni qo‘llayotganini tan olmaydi. Ammo 2014-yil avgustida o‘zini o‘zi e’lon qilgan DXR va LXR to‘liq mag‘lubiyat yoqasiga kelib qolganida, Rossiya urush maydoniga o‘z kontingentini kiritadi, bu bo‘linma ukrain harbiylarini qurshab oladi («Ilovaysk qurshovi») va Moskva tomonidan tashkil etilgan respublikalar omon qolishini ta’minlaydi.
Shlosberg rahbarligidagi «Pskov guberniyasi» gazetasi esa 76-desant-shturm diviziyasi harbiy xizmatchilari mahalliy qabristonga dafn etilgani haqida yozib chiqadi. Pskovlik desantchilarning Ukraina sharqidagi urushda halokati haqidagi xabar (bu Rossiya armiyasining mojaroda ishtirokini tasdiqlagandi) sensatsiyaga aylanadi va Pskovga turli chekkalardan jurnalistlar yopirilib keladi.
«Biz shu qabristonga keldik, Mudofaa vazirligining gulchambarlarini, desantchilarning ismlarini suratga oldik. Keyingi kuni Shlosberg bilan uchrashdik. Lev Markovich – men juda katta hurmat va muhabbat bilan qaraydigan inson. Biz Pskovdan jo‘nab ketganimizdan bir necha kun o‘tib Lev Markovichga shunday hujum qilishdiki, unda miya chayqalishi va qisqa muddatli xotira yo‘qolishi kuzatildi. Keyin biz Moskvada ko‘p marta uchrashdik. U sizga doim tabassum qilib turadigan odam», – deydi BBC nashriga jurnalist Vladimir Romenskiy.
2014-yil 29-avgustda Shlosberg ishdan uyga qaytayotganida, Pskov shahri markazida uch kishi unga ortdan hujum qiladi. U boshiga to‘mtoq jism bilan berilgan birinchi zarbadan keyinoq hushini yo‘qotgan, ammo noma’lum shaxslar uni keyingi bir necha daqiqa davomida kaltaklashgan, jumladan, boshi va qorniga tepishgan. Shlosbergda bosh miya jarohati, burun sinishi va ko‘plab gematomalar qayd etiladi, shuningdek, vaqtincha xotirasini yo‘qotadi.
Shlosbergning o‘zi hujumni aynan Pskov desantchilarining maxfiy dafn marosimi haqidagi xabar bilan bog‘lagan. Biroq, aybdorlar topilmaydi: hujum yuzasidan bezorilik moddasi bo‘yicha jinoiy ish qo‘zg‘atilgan, keyinchalik tergov bir necha bor to‘xtatilgan.
Partiyadagi qiyinchiliklar
Shafqatsizlarcha kaltaklash Shlosberg uchun Pskov desantchilari o‘limi haqidagi xabarning yagona oqibati emasdi. 2015-yil sentyabr oyida u deputatlik mandatidan mahrum etiladi. «Meni mandatdan mahrum qilishning siyosiy buyurtmachisi Pskov oblasti gubernatori Andrey Turchak va uning guruhi hisoblanadi. Men bu odamlarni juda bezor qildim: Kengashdagi ishim, deputatlik so‘rovlari, korrupsiyaga qarshi kurash, byudjet mablag‘larining sarflanishini nazorat qilish, ular hech qachon jamoatchilikka oshkor qilishni istamaydigan ishlarga aralashish bilan», – deb yozgandi o‘shanda Shlosberg o‘z gazetasida.
2015-yil oxirida u «Yabloko» rahbarligiga kelish uchun partiya qurultoyida o‘z nomzodini ilgari suradi. «U radikal muxolifatchilar tomonda emasdi, – deydi BBC’ning partiya rahbariyatidagi manbasi. – U Ivanenkoning liniyasidan yuradi, bu „Kelinglar, Kreml bilan kelishamiz“ degan pozitsiya edi (2024-yilda vafot etgan Sergey Ivanenko «Yabloko» yetakchilaridan biri, Davlat dumasining dastlabki uch chaqirig‘i deputati bo‘lgan, partiyada prezident administratsiyasi bilan aloqalar uchun mas’ul edi). Shlosberg loyalist sifatida qabul qilingan, ammo aqli joyida bo‘lgan loyalist. U o‘zini federal siyosatchi sifatida ko‘rardi».
«Men va Yashinni qaysidir pallada partiyadan chiqarishgan bo‘lsa, Shlosberg qaysidir pallada partiya rahbarligi uchun yaqqol da’vogarlardan biri bo‘lgan, deya hikoya qiladi Maksim Reznik. – Ammo Yavlinskiy o‘shanda [partiya raisligiga] Kareliyadagi bo‘lim rahbari Emiliya Slabunovani o‘tkazdi».
O‘shanda partiya qurultoyidagi saylovlarning ikkinchi bosqichida kareliyalik Emiliya Slabunova haqiqatan ham g‘alaba qozongan, uni Grigoriy Yavlinskiy ham, raislikdan ketayotgan Sergey Mitroxin ham qo‘llab-quvvatlagan. «Lev Markovich yaqqol ajralib turgan yetakchi. [„Yabloko“ning hozirgi raisi Nikolay] Ribakov shunchalik yumshoq demokratki, u partiyada barchasini o‘z qo‘liga olmaydi, agar Shlosberg rais bo‘lganida, uning oldida hech kim hammasini Yavlinskiy boshqaradi deb aytmagan bo‘lardi», – deydi Shlosbergning «Pskov guberniyasi»dagi ko‘p yillik hamkasbi Denis Kamalyagin.
«Yabloko»ning o‘ziga xosligi shundaki, partiya raislari muntazam ravishda o‘zgarib turadi, ammo shu bilan birga, hamma siyosiy tuzilmaning haqiqiy rahbari Grigoriy Yavlinskiy bo‘lib qolishini tushunadi va agar partiyani Shlosberg boshqarganida, u uning haqiqiy yetakchisiga aylangan bo‘lardi, deb ta’kidlaydi BBC’ning bir necha suhbatdoshlari. Ularning ta’kidlashicha, Yavlinskiy partiyadagi kuchli shaxslarga doim raqobatchidek munosabatda bo‘lgan.
Shunga qaramay, 2016-yilda Shlosberg yana Pskov oblasti kengashi deputatiga aylanadi, «Yabloko» o‘sha saylovda 6 foizdan sal ko‘proq ovoz oladi.
«Siyosat bilan faqat Rossiyada turib shug‘ullanish mumkin»
2017-yilda Pskov oblasti rahbarligiga Mixail Vedernikov keladi. Yangi gubernator darhol «Yabloko»ning hududiy bo‘limi bilan ham, Shlosberg tomonidan nashr etiladigan «Pskov guberniyasi» bilan ham ziddiyatga boradi.
«Vedernikov kelgach, jurnalistlar bilan muloqot tugadi, – deya yangi gubernatorning matbuot bilan munosabatini ta’riflaydi «Pskov guberniyasi» jurnalisti Denis Kamalyagin. – Uning matbuot xizmati uning instagram sahifasiga o‘tdi, hech kim undan oldin hech narsani e’lon qilolmaydi, faqat u o‘z telegram kanalida, keyin„Maks“da yozadi, hech qanday jonli matbuot anjumanlari yo‘q».
Kamalyagin eslashicha, unga nisbatan jinoiy ish qo‘zg‘atish bo‘yicha birinchi urinishlar 2018-yilda boshlangan. 2020-yilda esa «Pskov guberniyasi» bosma shaklda chiqishni to‘xtatadi, ko‘p o‘tmay gazetaning litsenziyasi bekor qilinadi, Kamalyaginning o‘zi esa Rossiyadagi birinchilardan bo‘lib jismoniy shaxslar orasida «chet el agenti» deb topiladi. «Vedernikov har doim fsbchilar bilan yaqin munosabatda bo‘lgan. Pskov oblasti – chegara hududi, shuning uchun u yerda FSB har doim alohida tuzilma hisoblanadi», – deydi jurnalist.
Rossiyaning Ukrainaga bosqini boshlangach, nashrning butun jamoasi Pskov oblastidan qo‘shni Latviyaga ko‘chib o‘tadi, Kamalyagin hozir u yerda o‘zining siyosiy boshpana haqidagi so‘rovi ko‘rib chiqilishini kutmoqda.
«Bizni nega siqib chiqarishdi? Chunki ular 2014-yilgi voqea takrorlanishini, biz yana qabrlarni tekshirishimiz mumkinligini, barcha yo‘qotishlar haqida xabar berishimizni tushunib turishardi. Shunday ekan „Guberniya“ endi [mutlaqo] kerak emasdi», – deydi u.
Lev Shlosberg Rossiyada qolishga qat’iy qaror qiladi va urush boshlanganidan keyin ketib qolgan hamkasblari bilan bir necha bor bahslashadi, chunki u faqat Rossiya ichida qolganlargina siyosat bilan shug‘ullanishi mumkin, deb hisoblardi. Maksim Reznikning aytishicha, ularning ish bo‘yicha aloqalari 2021-yilda uzilib qolgan: avvaliga hibsga olingani, keyin esa Rossiyadan ketgani sababli.
«Uning tanlovini chuqur hurmat qilaman. U o‘zini ambrazuraga tashlaydigan jinni emas, – deydi Reznik. – Men qamalmaslik uchun ketishga qaror qildim. U esa qolishga qaror qildi. O‘shanda biz biroz tortishib qoldik. U „begona qon“ partiyasi haqida yozganida, unga shunday yozgandim: „Lev, sen nimalar deyapsan“».
Shlosberg «begona qon partiyasi» deganda urushni Ukrainaning harbiy g‘alabasiga qadar davom ettirishni qo‘llab-quvvatlaydigan va qurbonlar berish orqali Rossiyada siyosiy o‘zgarishlarga erishish mumkin deb hisoblaydigan rossiyalik muxolifatchilarni nazarda tutadi. Uning fikricha, bundaylar o‘zi harbiy harakatlarda qatnashmaydi, ammo siyosiy maqsadlari uchun boshqalarning hayoti bilan to‘lov qilishga tayyor.
«Lev, menimcha, ba’zi narsalarni haddan tashqari keskin ifodaladi. Biroq, hibsga olingandan keyin bularning barchasi ahamiyatsiz bo‘lib qoladi», – deya qo‘shimcha qiladi Reznik.
2023-yilda Adliya vazirligi Shlosbergni «chet el agenti» deb e’lon qiladi. Ammo u shundan keyin ham siyosiy faoliyatini faol tarzda davom ettiradi. Shlosberg intervyu berishda, faollik bilan chiqishlar qilish va o‘z fikrini bildirishda davom etadi, bu ko‘pincha nafaqat uning raqiblari, balki tarafdorlari tomonidan ham tanqidga uchraydi.
2024-yilda Shlosberg chetga ketgan muxolifatchilarni Ukraina qurolli kuchlarining Kursk oblastiga bostirib kirishini «noo‘rin ishtiyoq bilan qarshi olgani» uchun keskin ruhda tanqid qiladi. Kseniya Sobchakka bergan intervyusida esa Ukrainani shu qadar uzoq qarshilik ko‘rsatayotgani tufayli ushbu urush qurboni deb atab bo‘lmasligini aytadi.
Ushbu bayonotlarning ijtimoiy tarmoqlardagi muhokamasi siyosatchilar, jurnalistlar va blogerlar ishtirokida nihoyatda qizg‘in bahsga aylandi – ularning aksariyati Shlosbergni qattiq tanqid qilishdi. Endi esa uning ko‘plab tanqidchilari uning ta’qibga olinishiga qarshi chiqishdi va prokuratura so‘ragan 12 yillik muddatni dahshatli deb atashdi.
Shlosbergning xorijga chiqib ketgan muxolifatchilarga nisbatan tutgan pozitsiyasi uni Rossiyada ta’qib qilinishdan saqlab qololmadi. 2022-yil mart oyida Pskov oblasti gubernatori Mixail Vedernikovga nisbatan tuhmat ishi doirasida o‘sha paytda 93 yoshda bo‘lgan otasi Mark Shlosbergning xonadonida tintuv o‘tkazildi, biroq o‘shanda politsiya hech narsani musodara qilmagan va hatto protokol ham tuzmagan. 2024-yil oktyabr oyida huquq-tartibot idoralari xodimlari yana bir bor siyosatchining otasi huzuriga tashrif buyurishadi – xuddi shu vaqtda Shlosbergnikida ham tintuv o‘tkazilayotgandi: tergov unga nisbatan «chet el agenti» majburiyatlarini bajarishdan bo‘yin tovlash ishini tergov qilayotgan edi. 2025-yil 10-iyunda, Shlosbergga qarshi armiyani takroran «obro‘sizlantirish» bo‘yicha jinoiy ish qo‘zg‘atilganda, xavfsizlik kuchlari «Yabloko»ning Pskovdagi ofisini, Lev Shlosbergning kvartirasini va yana bir bor uning 96 yoshli otasining kvartirasini tintuv qilishadi.
2025-yilda Tergov qo‘mitasi siyosatchiga qarshi birdaniga uchta jinoiy ish ochadi: «inoagent» majburiyatlariga rioya qilmaslik, armiya to‘g‘risidagi «feyklar» va armiyani «obro‘sizlantirish» bo‘yicha. Dastlabki oylarda Shlosberg uy qamog‘ida qoldiriladi, yil oxirida esa uni baribir tergov hibsxonasiga o‘tkazishadi.
BBC nashrining «Yabloko» rahbariyatidagi suhbatdoshi aytishicha, o‘shanda ham siyosatchida Rossiyani tark etish imkoniyati saqlanib turgandi: «Hibsga olish to‘g‘risidagi qaror bir necha kunga bekor qilingan vaziyat bo‘lgan. Prokuratura bu borada shikoyat kiritgan, ammo u kishansiz yurgan va ketishi mumkin bo‘lgan bir necha kun bor edi. Ammo bu uning prinsipial pozitsiyasi edi. U siyosat bilan faqat Rossiyada qolgan holda shug‘ullanish mumkin, deb hisoblardi. Va u emigratsiyadagi arboblarni u yerdan turib siyosat bilan shug‘ullanishga harakat qilishgani uchun tanqid qilgandi».
Denis Kamalyagin ham emigratsiyadaligi tufayli Shlosberg bilan muloqoti uzilib qolganini tan oladi, lekin «Pskov guberniyasi» litsenziyasi qaytarib olinganidan keyin ham ishlashda davom etgan: «Hozir biz ikki kishi qoldik. Va yo‘qotishlarni hisoblab boryapmiz. Biz mahalliy aholi vakillari bilan ishlaymiz. Bizning ro‘yxatimizdagi qurbonlar soni 1110 kishiga yetgan. Bu 580 ming kishi istiqomat qiluvchi Pskov oblastining o‘zida».
Sud jarayoni
2026-yil 14-avgust kuni prokuror Lev Shlosbergni 12 yil muddatga ozodlikdan mahrum etishni so‘radi. Pskov shahar sudida hukmni e’lon qilish 17-avgustga belgiladi, shu kuni Oliy sud «Yabloko»ning sentyabr oyida bo‘lib o‘tadigan Davlat dumasi saylovlarida o‘z partiya ro‘yxatini olib tashlash to‘g‘risidagi apellyatsiyasini ko‘rib chiqishi kerak edi. Oliy sud apellyatsiya bo‘yicha qarorni Pskovda Shlosbergga chiqarilgan hukm e’lon qilinganidan ikki soatdan kamroq vaqt o‘tgach e’lon qildi: u partiya a’zolarini ro‘yxatdan o‘tkazishni rad etish to‘g‘risidagi qarorni o‘z kuchida qoldirdi.
Biroz o‘tib Shlosberg bo‘yicha ham hukm chiqarildi. Shlosbergning e’tirozlariga qaramay, unga davlat tomonidan advokat tayinlandi. Natijada siyosatchi muzokaralarda ishtirok etmadi, biroq jarayon so‘ngida sudga oxirgi so‘zi bilan murojaat qildi.
Shlosberg o‘zining hukumat buyurtmasi bilan noqonuniy ta’qib qilinayotganini, Rossiya jamiyati va sud esa uning aybsiz ekanini juda yaxshi tushunib turganini ma’lum qildi. Shundan so‘ng «Yabloko» raisi o‘rinbosari uzoq nutq so‘zlab, urushni zudlik bilan to‘xtatishni va Ukraina bilan siyosiy muzokaralarni boshlashni talab qildi.
Shlosberg Ukrainadagi urush haqida gapirarkan, jumladan, XXI asrda yashayotgan mamlakat yana XX asrdagi keskin yo‘nalishga tushib qolganini, kelajak o‘rniga – o‘tmishga qarab ketayotganini ta’kidladi.
«2022-yil 24-fevralda mamlakatimizga Ikkinchi jahon urushidan keyin ilk bor urush davri qaytdi. Bu urush davri istisnosiz barcha Rossiya fuqarolarining hayotini o‘zgartirdi. Bu vaqt mobaynida minglab odamlarning umriga muddatidan avval zomin bo‘lindi. Ertami-kechmi, halok bo‘lganlarning nomlari bilan birga aniq va to‘liq soni e’lon qilinadi va butun mamlakat bu motamnoma ro‘yxatidan dahshatga tushadi», – dedi u.
Siyosatchi, shuningdek, har bir fuqaroning Rossiya Konstitutsiyasida kafolatlangan yashash huquqini eslatib o‘tdi. Unga ko‘ra, nafaqat yashash huquqi, balki har bir insonning munosib hayoti va erkin kamoloti uchun sharoit yaratishga qaratilgan davlat siyosati yuritilishi kafolatlangan.
«Munosib hayot – bu o‘zi, ota-onasi, farzandlari va nabiralari uchun qo‘rqmasdan yashash demakdir. Munosib hayot – bu insonning o‘z kelajagini va keyingi avlodlar, ham o‘z oilasi, ham butun jamiyat kelajagini anglab yetishidir. Inson uchun munosib hayot – bu urushsiz, har lahzada to‘satdan o‘lish xavfi bo‘lmagan hayotdir. Munosib hayot – mamlakatdagi fuqarolik muloqoti va fuqarolik tinchligidir. Munosib hayot faqat tinchlik sharoitidagina bo‘lishi mumkin. Tinchlik har bir inson hayotining shartidir», – dedi Lev Shlosberg.
Urush boshlanganidan keyin Lev Shlosberg yozuvchi va jurnalist Vladimir Sevrinovskiyga intervyu bergandi.
«Saylovda ishtirok etish endi men uchun imkonsiz. Menga, oliy ma’lumotli o‘qituvchiga, ta’lim tashkilotlarida dars berish taqiqlangan, – degandi Shlosberg tabassum qilishga urinib. – Bizning vazifamiz – bu davrdan o‘z qiyofamiz va jamoatchilik bilan aloqamizni yo‘qotmasdan o‘tib olish. Va imkon qadar qamalmaslik».
30-iyul kuni Lev Shlosberg 63 yoshga to‘ldi, 17-avgust kuni sud uni 11 yil-u 1 oylik qamoq jazosiga hukm qildi.
