Коррупционер ташкилотлар, Самарқанддаги непотизм ва кечикаётган қонунлар – Антикор агентлигидан репортаж

Ўтган йилнинг энг коррупциявий ташкилотлари деб Мактабгача ва мактаб таълими, Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳамда маҳаллий ҳокимликлар топилди. Узоқ вақтдан бери кутилаётган амалдорлар мол-мулкини декларациялаш ва коррупционерлар реестрини тузишга оид қонун лойиҳалари ҳали қабул қилинмайдиган кўринади. Самарқандда таниш-билишчилик қилган ММТБ мансабдорлари ишдан бўшатилиши бўйича тақдимнома киритилди. Антикоррупция агентлигида ўтган йиғилишда шу каби муҳим масалалар юзасидан ОАВ билан савол-жавоб бўлди.

6 февралда Коррупцияга қарши курашиш агентлиги биносида агентлик вакиллари ҳамда жамоатчилик кенгашининг ўтган йилда амалга оширилган ишлар ҳисоботи ҳамда бу йил нималар кутилаётгани юзасидан йиғилиши бўлиб ўтди.

Шу йиғилишдан сўнг, ташкилот директори Акмал Бурҳонов ва ОАВ вакиллари билан савол-жавоб кўринишида мулоқот ўтказилди. Унда шу кунларда долзарб бўлиб турган айрим масалалар муҳокама қилинди.

Хусусан, коррупция ҳақида хабар берган фуқаролар нега рағбатлантирилмаётгани, Самарқандда мактабгача ва мактаб таълими бошқармасида юзага келган непотизм ҳолати, мансабдорларнинг мол-мулкини декларациялашга оид қонун лойиҳаси қабул қилиниши нега кечикаётганига изоҳ берилди.

Қолаверса, 2025 йилнинг энг коррупциявий деб топилган давлат ташкилотларининг номи ҳам эълон қилинди. Қуйида йиғилишдаги шундан шарҳ келтирилади.

Коррупция ҳақида хабар берганларнинг рағбатлантирилиши ва ҳимояси йўқ

2020 йилда ҳукумат қабул қилган “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги қонунга мувофиқ, коррупция ҳолатлари ҳақида хабар берган фуқароларни рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш тартиби белгиланган.

Шунга мувофиқ ҳозиргача қанча одам пул билан мукофотланди? Бурҳоновнинг маълум қилишича, 2024 йилда 40 та шундай хабар келган ва унинг атиги биттасигина рағбатлантирилган. Агентлик директори бу муаммони мувофиқлаштирувчи ягона идора йўқлиги билан боғлади.

“Қонунчиликда бор эди, қанчадир суммаси унга берилиши керак. Лекин бу ишламаган, яъни мувофиқлаштирадиган идора бўлмаган. Биз таклиф берганимизда, давлат раҳбари томонидан қўллаб-қувватланиб, 270-сон фармонга мувофиқ агентликка қўшимча ваколат берилди, яъни [агентлик] Ўзбекистонда коррупция ҳақида хабар берганларни рағбатлантириш масаласини мувофиқлаштирувчи орган этиб белгиланди. Энди бизда мувофиқлаштирилади. Бизда жамғарма бор, шу жамғарма орқали тўланади, яъни сенга-менга пулини қаердан оламан, бюджетда пули йўқ эмас, аниқ жамғарма шакллантирилиши белгиланди ва жамғарма томонидан берилади”, – деди у.

2024 йил апрелида “Коррупцияга оид ҳуқуқбузарлик ҳақида хабар берган шахсларни ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонун лойиҳаси жамоатчилик муҳокамасига қўйилганди. Йиғилишларда шундай жиноятлар ҳақида хабар берувчиларнинг қонуний ҳимояси ҳам долзарб муаммо бўлиб тургани, шу сабаб ҳужжат яқин кунларда парламентга киритилиши кутилаётгани айтилди.

“Ўтган йили колл-марказимизга 500 дан ортиқ мурожаат келиб тушган, лекин кўпчилиги ҳимоя чоралари қонунчиликда белгиланмагани учун охиригача бормаяпти. “Мени айтманг” ё “бўлди, керак эмас, эртага мен тазйиққа учрайман”, бошқа-бошқа деган нарса. Шуни инобатга олган ҳолда, ўтган йили сизлар билан биргаликда “Коррупция ҳолатлари ҳақида хабар берганларни ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонун лойиҳасини ишлаб чиқдик. Президентнинг фармонида ҳам қисқа муддатларда бу қонунни қабул қилиш топшириғи кетди. Унда аноним хабар берганларнинг шахси сир сақланишини кафолатлаш, уларга ҳимоя ордери бериш масаласи, кафолатли ҳимоя қилиниши масаласи бўляпти.

Агар бу қонун қабул қилинса, рағбатлантириш тизими аниқ механизми бўлса, яъни пулни ким беради, ким мувофиқлаштиради деган нарса бўлса, [бўлди]. Менимча, шу яқин кунларда [ҳужжат] палатага киритилади. Ҳозир Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 31 декабрдаги қарорига ҳам ўзгартириш киритиляпти. Шунда ўзгариш бўлади”, – дейди Бурҳонов.

Унинг фикрича, агар юқоридаги шаффоф рағбатлантириш ва ҳимоялаш тизими ишга тушса, коррупциявий жиноятлар ҳақида хабар беришда фуқаролар фаоллашади.

Тендерлардаги қонунбузилишлар учун жазо жуда ҳам енгил

Агентлик таҳлилларига кўра, 2025 йилда Андижон, Тошкент вилоятлари ва Тошкент шаҳрида жойлашган давлат боғчаларида аутсорсинг асосида овқатлантиришни ташкил этиш учун ўтказилган 441 млрд сўмлик тендерларда қонунбузилиш ҳолатлари аниқланган ва тегишли ташкилотларга тақдимнома киритилган.

Бурҳонов бу масала ҳам оғриқли бўлиб турганини тан оларкан, ўтган йилда давлат харидларида 600 млрд сўмдан ортиқ қонунбузилишлари топилганини ва унинг сабабларини маълум қилди.

“Бунинг иккита сабаби бор. Биринчи сабаб – жазо муқаррарлиги масаласи, яъни жазо жуда ҳам енгил. Маъмурий ва унинг ҳам ўша анақалари, нима дейди, маъмурий жазо миқдорлари жуда ҳам енгиллиги. Бу бўйича биз таклиф киритдик ва таклифимиз инобатга олиниб, ҳозир “Давлат харидлари тўғрисидаги қонунчиликни бузганлик учун жазо чораларини кескин кучайтириш бўйича” қонун лойиҳасини тайёрлаганмиз. Шу кунларда парламентга киритилади. Ҳукуматда кўриб чиқилди. Бу – биринчи масала.

Иккинчиси — рақамлаштириш. Биз кўп давлатларнинг тажрибасини ўргандик, Словения тажрибасини кўрганимизда, “e-auksion” тизими, яъни русча айтганда “нечитаемий, читаемий” дейди, ўша PDF файл. 270-сон фармонда давлат харидлари жараёнларига сунъий интеллектни жорий этиш бўйича, платформа яратиш бўйича топшириқ кетди. Яъни, энди битта-битта қидирилмайди. Ҳозир ҳаттоки бугунги кунда ҳам агентлик ходимлари вақтини кетказиб, битта-битта қидиряпти. Бу тизим жорий қилинганидан кейин ҳаммаси чиқиб келади. Ким қанчага, неча пулга сотиб олди. Яъни PDF’ни ўқийдиган катта тизимни ишга тушириш устида ишлаяпмиз. Бу тизим ишга тушса, ҳар қандай фуқаро, сиз айтгандай, ўша жамоатчилик фаоли ҳам, журналист ҳам, блогер ҳам ўзи кириб, мониторинг қилиш имкониятига эга бўладиган тизим устида ишланяпти. Ўйлайманки, агар ишга тушса, кескин бу соҳадаги коррупциявий ҳолатлар камайишига эришилади”, – дейди у.

Қўшимча қилинишича, янги тизим бўйича бош прокурор биринчи ўринбосари бошчилигида комиссия тузилган, унинг реализацияси қатъий назоратга олинган.

Йиғилишда Kun.uz мухбири Фарғона вилояти Қувасой шаҳридаги айрим боғчаларда кейтринг, Самарқанддагилари ва умуман бутун республика ММТда бўлиши мумкин бўлган аутсорсингдаги коррупциявий ҳолатлар юзасидан ўрганишларини сўради. Бурҳонов айнан Kun.uz'да чиққан материаллар юзасидан суриштирув қилингани, батафсил маълумот кейинроқ тақдим қилинишини айтди.

Самарқандда непотизмга йўл қўйган мансабдорлар ишдан кетиши бўйича тақдимнома киритилди

Шу кунларда Россиянинг Санкт-Петербургда ўтказилган “Алвон елканлар” битирувчилар байрамига Самарқанд вилоятидан юборилган мактаб ўқувчилари рўйхати жамоатчилик эътирозларига сабаб бўлганди. Вилоят ММТБ мансабдорлари иқтидорли ёшлар ўрнига фарзанди, жияни ва яқинларини хорижга юборгани маълум бўлди.

Акмал Бурҳонов Самарқанд вилояти мактабгача ва мактаб таълими бошқармаси мансабдор шахслари томонидан қонунбузарликка йўл қўйилганини таъкидлади.

“Дастлабки ўрганишлар натижасида бу воқеа ўз тасдиғини топди. Россия томонидан вилоят ҳокимлигига таклифнома берилган, ҳокимлик вилоят мактабгача ва мактаб таълими бошқармасига йўналтирган.

Саккиз ўқувчи ва икки ўқитувчи юборилган. Шундан икки нафари – бошқарма бошлиғининг яқин қариндоши, яъни фарзанди ва жияни, яна икки нафари бошқарма ҳисобчиси ва методистининг фарзандлари бўлиб чиқди, яна бир нафари бошқарма бошлиғининг яқин танишининг ўғли бўлиб чиқди.

Уларнинг бориб келиши учун маҳаллий бюджетдан 95 миллион сўм ажратилган экан. Уч боланинг ота-онасидан 28 миллион сўм маҳаллий бюджетга қайтарилди”, – деди Бурҳонов.

Бундан ташқари, ўрганишларда ҳолат давлат хизматчиларининг одоб-ахлоқ қоидаларига зид экани ҳақида Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги раҳбариятига тақдимнома киритилган, унда айбдорларга қатъий чоралар кўриш сўралган.

“Ўрганишлар натижасида 28 миллионни қайтардик. Яна бир бор ўрганиб, яна бюджетга зарар етказилган бўлса уни ҳам қайтариш, шунингдек, таниш-билишчилик ҳолатларига йўл қўйгани учун мутасаддиларга, биринчи навбатда, бошқарма раҳбарига ҳамда бошқа айбдорларга кескин чора кўриш, яъни лавозимдан озод этишгача бўлган чоралар кўриш бўйича тақдимнома киритдик. Бу бўйича ўн кун ичида жавоб берилиши керак”, деган Бурҳонов.

Kun.uz сайтида эълон қилинган материалда саёҳатга борганлар орасида вилоят мактабгача ва мактаб таълими бошқармаси бошлиғининг ўғли ва жияни, шунингдек бошқа масъулларнинг фарзандлари ҳам борлиги аниқлангани бўйича хабар берилганди.

Вилоят мактабгача ва мактаб таълими бошқармаси ҳолат юзасидан билдирган муносабатида дастлаб мазкур тадбир учун 14 нафар иқтидорли ўқувчи ва 1 нафар масъулдан иборат делегация шакллантирилгани, аммо айрим ўқувчиларнинг хорижга чиқиш паспортлари ўз вақтида тайёр бўлмагани ва айримларининг ота-оналари сафарга рухсат бермагани сабабли рўйхат ўзгартирилганини маълум қилганди.

Амалдорлар жинояти нега яширилади?

Январда давлат раҳбари бошчилигида ўтган видеоселектор йиғилишида кўплаб юқори лавозимли мансабдорлар, хусусан, ИИ вазири ўринбосари, Ўзбекнефтгаз раиси, Давлат активларини бошқариш агентлиги раҳбари қамоққа олингани, уларнинг қилмиши юзасидан тафтиш кетаётгани эълон қилинганди.

2021 йилда қабул қилинган президентнинг 34-сонли қарори билан тасдиқланган низомга кўра, агентлик коррупциявий жиноятлар юзасидан ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга сўров юбориб, батафсил маълумот олиш ваколатига эга.

Хўш, нима сабаб ташкилот бу ваколатидан фойдаланиб шу вақтгача юқорида тилга олинган амалдорлар жинояти юзасидан тафсилотларни эълон қилмайди? Бурҳонов буни айбсизлик презумпцияси билан боғлади.

“Кўп муҳокамалар ҳам бўлди, кимдирники эълон қилиняпти, кимдирники эълон қилинмаяпти. Ваҳоланки, уларнинг ҳам тартиби бор, айбсизлик презумпцияси бор. Ҳозир тергов ҳаракатлари олиб бориляпти. Ҳаттоки бизнинг ҳам буни чиқаришга ҳаққимиз йўқ, айрим эмас, ўзи барча кейсларда. Лекин биз мана шу медиа портални ишга тушириш орқали барча коррупцион ишларни, бу Ички ишлар вазирлигида бўладими ёки Хавфсизлик қўмитасида ёки Бош прокуратура ва унинг идоралари томонидан олиб борилаётган коррупцион жиноятлари бўладими – ўша айбсизлик презумпциясига амал қилган ҳолда эълон қилиб бориш тизимини йўлга қўймоқчимиз.

Бу йўлга қўйилади ва бунда ўша тизимли олиб борилади. Лекин айнан бу ишлар бўйича яна айтиб ўтганимдек, айбсизлик презумпцияси ва тергов ҳаракатлари олиб борилаётганлиги боис, буни ҳозир биз ошкор қила олмаймиз, лекин асосийси, учала ҳолатда ҳам қўйилаётган айблов – давлат бюджети маблағларини талон-торож қилиш билан боғлиқ, демак, ҳуқуқбузарликлар содир этилган”, – деди у.

Маълумот учун, Kun.uz манбалари 50 нафардан зиёд мансабдорлар билан боғлиқ жиноят иши кўриб чиқилётганини айтганди. Таҳририят бундай ротациялар нимани англатиши ва кейинги картинани мутахассислар қандай тасаввур қилаётгани юзасидан студияда ўтган суҳбатида муҳокама қилганди.

Мансабдорлар мол-мулкини декларациялаш ва коррупционерлар реестрини юритишга оид қонун лойиҳалари қаерда?

2017 йилдан бери “Давлат хизматчиларининг даромадлари ва мол-мулкини декларация қилиш тўғрисида”ги қонун қабул қилиниши кутилади. 2025 йил 5 март куни президент бошчилигида коррупция масалаларига бағишланган кенгайтирилган йиғилишда бу масалага узил-кесил нуқта қўйилиб, ҳужжат май ойида тайёр қилиниши юзасидан топшириқ берилганди. Бу давлат раҳбарининг тегишли фармони билан ҳам мустаҳкамланди.

Аммо 2026 йилнинг феврали ҳам келдики, қонундан дарак йўқ. Ҳужжат қабул қилиниши нега кечикяпти? Акмал Бурҳонов Аксилкоррупция агентлигида қонун лойиҳаси билан боғлиқ иш қолмаганига ишора қилди.

“Бу қонун лойиҳаси такомилига етказилиб, парламентга киритишдан, қабул қилишдан олдин кенг жамоатчилик муҳокамасига қўйиш масаласи [турибди]. Жамоатчилик муҳокамасига қўйиш ваколати Адлия вазирлигида, лекин ишлаб чиқувчи, яъни бу қонун лойиҳасининг ташаббускори, юридик тилда айтганда, Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ҳисобланади. Шу топшириқдан келиб чиққан ҳолда, биз қонун лойиҳасини такомилига етказишни тугатдик ва ўша жамоатчилик муҳокамасига қўйиш бўйича ҳозир ўзининг жараёнидан ўтмоқда”, – деди у.

Бурҳоновнинг айтишича, қонун 2021–2022 йилларда ишлаб чиқилган. Лекин “Давлат фуқаролик хизмати тўғрисида”ги қонун қабул қилингач, ҳужжатда ўзгартиришлар қилишга мажбур бўлишган.

“Кимлар декларация топшириши керак, деган масала. Ва унда кетдики, давлат фуқаролик хизматчиларининг реестри юритилади, дейилди. У реестр ҳам 2025 йилнинг деярли охирида эълон қилинди. Ҳозир реестрдан келиб чиқиб, лавозимлар қўйиб чиқиляпти. У ерда даража, тоифалар белгиланиши белгиланяпти. Вазирлик-идораларда ўша давлат хизматчиларига тоифа, малака даражалари бериляпти. Лекин ҳали ҳам охирига етгани йўқ, яъни раҳбар даражасидагиларга ҳали тоифалар йўқ. Шу нарсалар, яъни қонунчиликдаги ўзгаришлар ҳисобига биз қонунни такомиллаштиришга мажбур бўлдик. Кимлар тушади, деган субъектни белгилаб олиш керак.

Мен ўша олдинги матбуот анжуманларида ҳам айтганман, умумий бизда концепция бор, босқичлари бор. Энг юқори раҳбарлардан тортиб, парламент, ҳукумат аъзоларигача декларация топширадиган тизим бўлади. Маъмурий ислоҳотлар икки марта бўлди, агар расмий айтадиган бўлсак. Биз орада, ҳатто платформалар ҳам яратдик. Яъни, қанақа ишлаши бўйича интеграция масалалари. Биз синов тариқасида Давлат божхона қўмитасида ишга ҳам туширдик. Агар бу ҳалиги тўхтаб қоладиган жараён бўлганда, платформалар ишлаб чиқилмасди. Яъни айтганимдек, юридик жараёнлар, қонунчилик техникаси жараёнларидан ўтяпти”, – деди у.

Шунингдек, йиғилишда журналистлар 2021 йилдан бери муҳокамаларда қолиб кетаётган яна бир муҳим ҳужжат: “Коррупцияга оид жиноятларни содир этишда айбдор деб топилган шахсларнинг очиқ электрон реестри” қонун лойиҳасининг тақдири ҳақида ҳам сўрашди.

Маълумотларга кўра, лойиҳа 2024 йилда Президент Администрациясига киритилган ва у ерда эътирозга сабаб бўлиб, яна бир бор такомиллаштириш учун қайтарилган.

“Реестр ҳам кун тартибида турган қонун лойиҳаси. У ҳам худди шунақа маъмурий ислоҳотлар билан боғлиқ. Чунки ўша реестр қилгандан кейин уларнинг даражаси, давлат хизматчиларининг кимлар киритилиши ва бошқа [масалалар бор]. Лекин қонун лойиҳаси ҳеч қанақа қаердадир тўхтаб қолгани йўқ, муаммо йўқ. Бу ҳам қонунчилик техникаси нуқтаи назаридан. Биласиз, агентликда қонунчилик ташаббуси йўқ. Ташаббускор орқали [ҳужжатни] киритиш режалаштирилган. Яъни, бугунги кунда Вазирлар Маҳкамаси орқали бу қонун лойиҳаси[нинг такомиллаштирилиши] ҳали ҳам давом этяпти. Бу якунига етгандан кейин Вазирлар Маҳкамаси орқали парламентга киритилади”, – деди Бурҳонов.

Таъкидланишича, ҳужжатда камчиликлар мавжуд. “Бу қонун қабул қилинмаслигига тўсиқ йўқ, бошқа сиёсий масала ёки бошқа қанақадир топшириқ, унақа нарса йўқ”, – деди директор.

Пулли “парковка”ларни ташкил этишда коррупцион омиллар аниқланган

Антикор агентлиги Президент Администрациясига киритган 25 та таҳлилий маълумотдан бирига кўра, Тошкент шаҳрида пулли парковкалар ташкил этиш билан боғлиқ жараёнларда коррупциявий омиллар аниқланган. Бурҳонов бунда қонунчиликда мавжуд бўлмаган амалиётлар жорий қилинганини айтди.

“Амалдаги қонунчиликда тўхташ жойини қаерга қилиш бор, йўлнинг қатнов қисмида деган жой йўқ. Лекин кўряпмизки, амалда йўлнинг қатнов қисмига ҳам “парковка” қилинган жойлар ёки бўлмаса, олдин тўхташ мумкин бўлмаган жойларга “парковка” сифатида қилинган. Шундай жуда кўп ҳолатлар, бизнинг тил билан айтганда коррупциявий омиллар ёки қонунчиликдаги бўшлиқларни аниқладик.

Бу бўйича таҳлилий маълумот тайёрладик. Президент администрациясига агентлик номидан киритдик. Бундан ташқари, боя айтганимдек, жамоатчилик кенгаши бизга саволнома қилиб беришди, 10дан ортиқ саволлари бор, нимага, қайси қонунчиликка кўра ва бошқа-бошқа. Уларни биз мутасадди идораларга юбордик ва жамоатчилик кенгашимиз томонидан жамоатчилик эшитувини ўтказайлик, шу саволларга жавобни ўзларидан эшитмоқчимиз, деган талаб қўйилган. Яқин кунларда уларнинг жавобини умумлаштиргандан кейин, бу бўйича масъуллар билан бирга жамоатчилик эшитувини ўтказиш ҳам режалаштирилган”, – деди Акмал Бурҳонов.

2025 йилнинг энг коррупциявий ташкилотларининг номи эълон қилинди

Агентликка кўра, 2025 йилда 6 373 нафар шахс томонидан 5 222 та жиноят содир этилган. 2024 йилда бу рақам 5 716 тани ташкил этган. Ҳудудлар кесимида Фарғона ва Сурхондарё вилоятларида кўпайиш, Хоразм, Қашқадарё, Тошкент ҳамда Самарқанд вилоятларида камайиш кузатилган.

Қайд этилишича, ўтган йилнинг энг кўп коррупцияга йўл қўйган ташкилотлари деб Мактабгача ва мактаб таълими, Соғлиқни сақлаш вазирликлари ҳамда маҳаллий ҳокимликлар топилган.

“Туман-шаҳар даражасида коррупцион жиноятлар бўйича 12 нафар ҳоким жавобгарликка тортилган. [Жиноятлар] 300 дан кўп маҳаллий ҳокимликларга тўғри келади ва уларнинг ҳам аксарият, 80-90% дан кўпи ҳоким ёрдамчилари билан боғлиқ. Ва биз буни таҳлил қилдик, ўргандик. Бу ерда жуда ҳам кўп коррупциявий омиллар бўлгани учун уларда мана шу жиноятлар кўп бўлган. Ва биз ҳозир ўша субсидия бериш, имтиёзли кредитлар ажратишни инсон омилисиз, яъни ҳоким ёрдамчисига боғлиқ бўлмаган ҳолда, маҳалла еттилиги, коллегиал қарор қабул қилиш ва инсон омилисиз рақамлаштириш чоралари кўрилди. Ўйлайманки, худди аутсорсингни айтганимдек, 2026 йилда ҳоким ёрдамчилари томонидан содир этиладиган коррупциявий жиноятлар салмоғи кескин камайишига эришилади”, – деди Бурҳонов.

Қўшимча қилинишича, ҳокимликлар кесимида энг кўп коррупциявий жиноятларни Тошкент шаҳри – 612 та, Тошкент вилояти – 584 та, Фарғона вилояти – 455 та содир этган.

Эслатиб ўтамиз, шу йил 10 феврал санасида коррупцияга қарши курашда етакчи глобал фуқаролик жамияти ташкилоти – Transparency International томонидан 2025 йилга оид мамлакатларнинг коррупцияга оид рейтинги эълон қилиниши кутилмоқда.