«Facebook’ни ўчир», 60 млрд долларга камайган бойлик, АҚШ ва Европадаги суриштирувлар

50 миллион фойдаланувчининг маълумотлари ўғирлангач, жаҳоннинг биринчи рақамли ижтимоий тармоғи билан нималар содир бўлмоқда? VC.ru ушбу саволларга жавоб ахтаришга уриниб кўрди.

2018 йилнинг мартида Facebook 50 миллиондан ортиқ фойдаланувчининг маълумотларидан ноқонуний фойдаланиш билан боғлиқ можаро марказида қолди. 19 мартга келиб маълум бўлдики, Cambridge Analytica фирмаси фойдаланувчилардан берухсат уларнинг маълумотларини қўлга киритган ва ундан Дональд Трампнинг сайловолди кампаниясида самарали сиёсий реклама йўлида фойдаланган.

Facebook эса маълумот сиздирилганини билган, лекин ҳеч қандай чора кўрмаган, деб тахмин қилинмоқда. Сўнгги бир неча кун ичида компания акциялари шиддат билан пасаймоқда, воқеани АҚШ ва Европа ҳукуматлари текширмоқда.

Cambridge Analytica — сиёсий партиялар билан ишловчи, уларга ижтимоий тармоқлардаги аудиториянинг хатти-ҳаракатига таъсир ўтказишда кўмаклашувчи Британиянинг таҳлилий фирмаси. Унинг мутахассислари фойдаланувчиларнинг хулқини текширишади ва буюртмачининг хабарини етказишади. Компанияга 2013 йилда Мерсерлар оиласи қўллови билан асос солинган ва BuzzFeed’га кўра сайловда бу оила Дональд Трампни қўллаб-қувватлаган.

Facebook’даги АҚШлик 50 миллион фойдаланувчиларнинг маълумотини Cambridge Analytica Кембриж университети профессори Александр Когандан сотиб олишган. 2014 йилда у тадқиқот мақсадида this is your digital life иловасини яратган, унда Facebook орқали рўйхатдан ўтиб, мукофот эвазига психологик тест топшириш керак бўлган. Дастур фойдаланувчилар саҳифасидаги маълумотлар ва дўстлар ҳақидаги ахборотларни қўлга киритган. Иловага 270 минг киши уланган ва бунинг шарофати билан Коган деярли 50 миллион киши ҳақидаги маълумотга эга бўлган.

2015 йилда Facebook аниқладики, Коган қоидаларни бузган: ижтимоий тармоқ фойдаланувчилар ва уларнинг дўстлари ҳақидаги ахборотни йиғишга рухсат беради, фақат улар эгасида қолиши ҳамда учинчи шахсларга берилмаслиги шарти билан. Компаниянинг баёнотига кўра, профессор маълумотларни Cambridge Analytica ва Eunoia Technologies’га бериб юборган.

«Биз бу ҳақда билганимиздан сўнг Коганнинг иловасини Facebook’дан ўчирдик ва барча томонлардан [фойдаланувчилар ҳақидаги] маълумотларни йўқ қилишни талаб қилдик. Cambridge Analytica, Коган ва Eunoia Technologies’дан Кристофер Уайл маълумотлар йўқ қилинганини билдиришди», дейилади Facebook баёнотида.

Cambridge Analytica’дагилар илк талабга кўра, маълумотлар 2015 йилдаёқ йўқ қилинганини таъкидлашмоқда. Фирма вакили Когандан олинган маълумотлардан Трампнинг 2016 йилдаги сайловолди штабига хизмат кўрсатишда фойдаланилмаганини таъкидламоқда. CBS’нинг хабар беришича, Трамп командаси алал-оқибат Cambridge Analytica хизматидан самарасиз, деган важ билан воз кечган. Компаниядагиларнинг ўзи эса Трампнинг ғалабасида муҳим роль ўйнашганини таъкидлашади.

Facebook’нинг собиқ ходими Сэнди Паракилас маълумотларнинг сиздирилиши янада кенгроқ миқёсга эга эканлигини айтиб, 2017 йилдан 2014 йилгача бўлган даврда юзлаб миллион инсонлар ҳақида гап бораётганини таъкидлаган. Унинг сўзларига кўра, Facebook ҳимоясида учинчи шахслар томонидан фойдаланувчиларнинг хабарисиз шахсий маълумотларини тўплашга изн берувчи «туйнук» бўлган. Facebook буни билган, лекин ҳеч қандай чора кўрмаган, дея таъкидлайди Паракилас.

Cambridge Analytica раҳбари Александр Никс 20 март куни фирма бошқарувидан бўшатилди. Бунга сабаб қилиб, Channel 4 News телеканалида намойиш этилган видеосюжет келтирилган. Махфий видеоёзувда Никс ҳар қандай мамлакатнинг сайловларига аралашиш имконияти ҳақида сўз очган.

19 март куни савдолар якунида Facebook акциялари 7 фоизга қулади, компаниянинг асосчиси ва асосий эгаси Марк Цукербергнинг бойлиги 6 миллиард доллардан кўпроққа камайган. 20 март савдолари якунларига кўра, унинг шахсий капитали жами 9 миллиард долларга пасайган.

21 мартга келиб, Facebook бозор қийматининг 60 миллиард долларидан мосуво бўлган. Bloomberg маълумотига кўра, бу йўқотиш Tesla’нинг умумий капитализацияси — 52 миллиард доллардан ҳам кўпроқдир. Бу Facebook’нинг 2012 йилда IPO’га чиққанидан буён акциялари қийматининг энг йирик пасайишидир.

АҚШ ва Европа ҳукуматларининг реакцияси

АҚШнинг савдо бўйича федерал комиссияси текширишни бошлаган. Қоидаларга кўра, ижтимоий тармоқ маълумотлар учинчи томонга берилиши мумкинлиги ҳақида фойдаланувчиларни огоҳлантириши керак эди. Агар идора Facebook талабларни бузган, деган тўхтамга келса, компанияни «миллионлаб» долларлик жарималар кутмоқда, деб ёзади Bloomberg. Нью-Йорк, Массачусетс ва Коннектикут штатлари бош прокурорлари ўзларининг шахсий суриштирувини ўтказиш ниятида.

Сенаторлар Цукербергдан АҚШ Конгрессида чиқиш қилиб, Facebook’нинг сайловларга таъсири ва ижтимоий тармоқ ўз фойдаланувчиларини қандай қилиб ҳимоя қилмоқчилиги ҳақида сўзлаб беришга чорлашмоқда.

Facebook раҳбарини 500 миллион европаликнинг вакилларига шахсий маълумотлари «демократияни манипуляция қилишда фойдаланмаслиги» хусусида Европарламентда ҳам сўзлаб бериш учун таклиф қилишмоқда. Парламент вакили Антонио Таяни Европа Иттифоқи ўз суриштирувини ўтказиши, айбдорлар жазога тортилишини баён қилган. Таяни содир бўлган воқеани «фуқароларнинг шахсий хаёт дахлсизлигига бўлган ҳуқуқининг кечириб бўлмас бузилиши», деб баҳолаган.

«Facebook’ни ўчир»

Маълумотлар сиздирилгани ҳақидаги хабарлардан сўнг Twitter’да #DeleteFacebook ҳэштеги оммалаша бошлади: фойдаланувчилар уларнинг шахсий маълумотларини асрай олмаган ижтимоий тармоқдан воз кечишга чорлашмоқда. Кампанияни 2017 йилда Facebook’дан кетган WhatsApp асосчиларидан бири Брайан Эктон ҳам қўллаб-қувватлаган. Facebook аудиторияси ойига 2 миллиард фойдаланувчидан ошади.

«Фурсат етди. Facebook’ни ўчир»

«Агар сиз ҳали буни амалга оширмаган бўлсангиз, Facebook’даги аккаунтни ўчириб ташлашга фурсат етди»

«Гап менда эмас, гап сенда. Алвидо»

Ғарбдаги баъзи бир нашрлар Facebook’даги ўз қайдномангизни қандай ўчириб ташлаш кераклиги ҳақида йўриқномалар эълон қила бошлашди. The Verge ва Huffington Post шулар жумласидандир. Агар фойдаланувчи ўз аккаунтини деактивизация қилиб қўйса, унинг маълумотлари барибир Facebook’да қолаверади, тўлиқ ўчириш учун ижтимоий тармоқ маъмурияти билан боғланиш керак.

Марк Цукерберг жим

Можаронинг бошиданоқ на Facebook раҳбари, на операцион директор Шерил Сэндберг вазият юзасидан омма олдида чиқиш қилишди. Axios’нинг Цукербергга яқин манбасининг айтишича, яқин суткалар ичида компания расмий баёнот билан чиқиш қилади.

«Бу жуда муҳим ва у буни билади», — деган нашр ҳамсуҳбати. Унинг сўзларига кўра, аввал бошдан Цукерберг муаммони муҳокама қилишдан кўра уни тезроқ ҳал қилишга диққатини жамлаган.

Recode маълумотларига кўра, 23 март куни Цукербергнинг Facebook жамоаси билан ҳар ҳафталик суҳбати бўлиб ўтиши керак, ўшанда у бошқа саволлар қатори Cambridge Analytica билан боғлиқ саволларга ҳам жавоб беради.