Гётенинг Фауст асаридан таъсирланиб ёзилган бу роман жаҳон адабиётининг ўлмас асарлари қаторида тилга олинади. Романнинг бош ғояси — эътиқод. Унда Яратганнинг борлигини рад этадиган жамият таназзулга юз тутиши маҳорат билан ҳикоя қилинган.
Асар воқеалари Москвадаги Патриарх кўлида бошланади. Инсон кўринишида Ерга тушган иблис хиёбонда икки ижодкор (Михаил Берлиоз ва Иван Бездомний) Исо алайҳиссалом аслида умуман мавжуд бўлмагани ҳақида гаплашаётганини эшитиб қолади ва улар билан баҳсга киришади. Ўзини Воланд шарифли тарихчи ва сеҳр-жоду бўйича мутахассис сифатида таништирган иблис хотиржамлик билан ижодкорларни мот қилади:
— Суҳбатингиз мавзуси менга қизиқ туюлди. Қўшилсам майлими?
— Марҳамат, — дейишади ёзувчилар бегона одамнинг қўрслигидан ажабланиб.
— Тўғри эшитган бўлсам, сиз ҳозиргина Исо (а.с) дунёга келмаган деб айтдингизми?
— Ҳа, айнан шундай дедик.
— Синчковлик учун узр, сиз ҳали Худонинг борлигига ҳам ишонмассиз? Ишонинг, бу гапингизни сир сақлашга сўз бераман.
— Ҳа, биз Худога ишонмаймиз ва бу ҳақда бемалол ошкора гапириш мумкин.
— Воажаб! Унда, айтинг-чи, Худо бўлмаса, дунёни ким бошқармоқда?
— Инсоннинг ўзи, табиийки.
— Ия, ўзини-ўзи бошқара олмайдиган инсон қанақасига дунёни бошқариши мумкин? Бу учун камида минг йиллик режа керак-ку?! Сиз, масалан, бугун кечаси нима қилишингизни билмайсиз.
— Нега энди, биламан. Ҳозир уйга бораман, кейин кечаси МАССОЛИТда мажлис бор, мен унда раислик қиламан. Агар бошимга ғишт тушиб кетмаса, — деб кулади Берлиоз.
— Кечирасиз, ғишт ҳеч қачон сабабсиз бировнинг бошига тушмайди. Кейин сиз, қўрқманг, бошингизга ғишт тушиб ўлмайсиз.
— Қандай ўламан сир бўлмаса?
— Бошингизни олишади. Бу ишни рус қизи қилади...
Хуллас, бу муҳокама охирида Худо йўқлигини исботлашга уринган Берлиоз сирпаниб трамвай йўлига йиқилади ва ғилдирак унинг бошини кесиб кетади. Трамвай рулида эса аёл киши бўлади... Шу тариқа иблиснинг илк башорати тўғри чиқиб у «Москванинг оёғини осмондан қилишни бошлайди».
