Маҳсулот сотиб олишдаги қулайлиги ва вақтни тежашига қарамай, ўзбекистонликлар электрон савдога у қадар ҳам тез ўрганиб кетмаяпти. Ҳатто коронавирус пандемияси ҳам соҳага кутилган даражада катта стимул бера олмади. Фикримизча, буни бирламчи уч омил билан изоҳлаш мумкин.
Биринчидан, электрон буюртмалар ёки электрон шартномаларда келишилган маҳсулот ва хизматларни манзилга етказиб беришда транспорт-логистика тизимида камчиликлар бор.
Иккинчидан, ҳудудлар кесимида интернет сифати кескин фарқ қилади. Вилоятларда пойтахтга нисбатан, туманларда эса вилоят марказига нисбатан интернет сифати сезиларли даражада ёмон.
Учинчидан, почта тизими кенг оммалашмаган ва виртуал фирибгарликлар кўпайиб боряпти.
Электрон савдо ҳажмини қандай қилиб ошириш мумкин?
Мавжуд сегментларни туб ўзгартирмаган ҳолда яхшилаш. Масалан, амалда бутун бошли транспорт-логистика тизимини қисқа муддатда республика миқёсида қайта қуриб чиқишнинг имконияти мавжуд эмас. Шундай экан, ҳудудлардаги маҳаллий аҳолидан келиб чиққан ҳолда ҳудудий савдо дўконларини “сўнгги етказиб бериш нуқтаси”га айлантириш мумкин. (Швейцариянинг “buy local” тажрибаси, Австриянинг “regional web shops” тажрибаси). Шунингдек, марказлашган ягона маълумотлар базасининг (сервер) мавжуд эмаслиги кибержиноятчилар учун ҳам ягона ҳужум нишони мавжуд бўлмаслигини таъминлайди.
Мавжуд тизимни сақлаб қолган ҳолда, унинг хусусиятини қисман ўзгартириш. Xусусан, банк карталарида аҳоли ёш тоифаси ёхуд инклюзивлиги нуқтайи назаридан келиб чиққан тўлов тизимларини тақдим этиш. Бу орқали виртуал фирибгарлик мўлжалига айланиши мумкин бўлган энг заиф қатламлар, катта ёшли қариялар ва ногиронлиги бор шахслар учун соддароқ хизматлар таклиф этиш имкони вужудга келади.
Онлайн электрон тижорат бозорини шакллантиришда қайси омиллар муҳим аҳамият касб этади?
M-Faktor лойиҳасининг навбатдаги кўрсатуви меҳмони бўлган iWengo электрон тижорат бизнес-мактаби асосчиси Юлиана Гордоннинг таъкидлашича, маркетплейсларнинг (онлайн электрон тижорат бозори) ривожланиши маркетинг, логистика операциялари, маҳсулот ассортименти, харидорлар билан ишлаш, интернет нархи, ижтимоий тармоқлардаги аҳоли улуши ва бозордаги маҳсулотларнинг электрон савдога ихтисослашгани каби бир қанча омилларга боғлиқ.
“Мендаги маълумотларга кўра, бугунги кунда Ўзбекистонда 27 млн интернет фойдаланувчиси бор. Ҳозирда мамлакатда электрон савдо асосан Telegram-каналлар орқали амалга оширилади. Аммо ҳеч ким интернет орқали савдо қиладиганларнинг статистикасини ҳисоблаб чиқмаган.
