20-21 май кунлари Венгрия пойтахти Будапештда Туркий Давлатлар Ташкилотининг (ТДТ) норасмий саммити бўлиб ўтди. Хўш, Европанинг қоқ ўртасидаги ўлка нега туркий дунёнинг ажралмас қисми ҳисобланади? Саммит якуни бўйича қабул қилинган 71 та банддан иборат декларацияда нималар ҳақида сўз боради?
Венгрия – 2018 йилдан буён Туркий Давлатлар Ташкилотида кузатувчи мақомида. Бу ташкилотда Туркманистон ҳам кузатувчи. Венгрияда ТДТнинг норасмий саммити биринчи марта ўтказилди. Венгер тили – туркий эмас, лекин венгерларнинг тарихий келиб чиқиши туркийларга бориб тақалади.
Милодий 5-асрда ҳозирги Марказий Осиё ҳудудларидан бўлган ҳунлар Атилла бошчилигида Европага бориб, Константинополни забт этишади, Византия императорлари ҳунларга катта миқдорда ўлпон тўлаб туришга мажбур бўлишади. Шундан кейин Атилла Галлияда (Франция) Ғарбий Рим империяси армияси билан тўқнашади. Кўп ўтмай улар Италияга ҳам киради, Атилла Рим папаси билан учрашгач, Римга юришини тўхтатади. Катта сонли ҳунлар армияси Италиядан қайтаётиб, Марказий Европада тўхтайди ва шу ерда ўтроқлашади.
“Венгрия” давлати номи лотинчада “Hungaria” (жумладан, инглизчада ҳам “Hungary”) бўлиб, унинг ўзаги айнан ҳун миллатининг номидан олинган.
Венгрия илмий ва сиёсий доиралари асрлар давомида ўзининг туркий илдизларини унутмади, туркийларга интилиб яшади. Лекин географик масофанинг узоқлиги – ўзаро яқинлик ва ҳамкорликни қийинлаштириб келди. Қолаверса, бир вақтлар Римга таҳдид солган, асли келиб чиқиши Шарқдан бўлган ҳунларнинг авлодларини қолган европаликлар бегонасираш билан қабул қилди.
Будапешт норасмий саммитида жами 71 пунктдан иборат декларация қабул қилинди. Гарчи бу саммит норасмий бўлса-да, туркий давлатлар ва халқларнинг реал яқинлашувига, жипслашувига катта қадамлар ташланди, лойиҳалар ҳозирланди, муҳокама қилинди, бирламчи келишувларга эришилди.
Жумладан, ташкилот аъзолари ва кузатувчилари Шимолий Кипр туркий дунёнинг ажралмас қисми эканини урғулашди. Яъни Шимолий Кипр де-факто туркий давлатлар томонидан ярим расмий даражада тан олинди. Бу қадам – туркий давлатлар томонидан босқичма-босқич Шимолий Кипрни расман, дипломатик даражада тан олишга олиб борадиган қадамларнинг биринчиси бўлиши мумкин.
Қолаверса, Будапештда Фаластин давлати қўллаб-қувватланди. Миллионлаб туркийлар (ўзбеклар ва туркманлар) яшаётган Афғонистон бўйича доимий ишчи гуруҳ тузилди. Туркиянинг минтақадаги, халқаро ташкилотлардаги фаолияти қўллаб-қувватланди. Наврўз байрами барча ташкилотга аъзо ва кузатувчи давлатларда 21-мартда умуммиллий байрам сифатида нишонланадиган бўлди.
