Сўнгги йилларда сувости археологияси янги босқичга чиқди. 2024 йилдан 2026 йил бошигача бўлган даврда олимлар илғор шўнғиш усуллари, геофизик тадқиқотлар ва 3D-реконструкциядан фойдаланиб, дунёнинг энг сирли сувости шаҳарларидан айримларини қайтадан ўрганди. Бу изланишлар шаҳарлар қандай ишлагани, нега йўқолиб кетгани ва сув тагида нима сақланиб қолганини очиб беради. Қуйидаги етти объект табиий офатлар, экологик силжишлар ва вақт таъсирида ўзгариб кетган шаҳар дунёсига назар ташлаш имконини беради.
1) Тонис–Гераклион — Миср
Искандария яқинидаги Абу-Кир қўлтиғида сув остида қолган Тонис–Гераклион Мисрнинг йирик порти бўлиб, Ўрта Ер денгизи савдосини Нил водийсининг ички ҳудудлари билан боғлаб турган. Франк Годдио раҳбарлигидаги сўнгги сувости экспедициялари босқичларида Амон ибодатхона мажмуаси атрофидаги янги зоналар ҳужжатлаштирилди, шунингдек ундан шарқ томонда Афродитага бағишланган юнон ибодатхонасининг мавжудлиги аниқланди.
Топилмалар орасида бронза ва керамика буюмлари, шунингдек юнон қуроллари бор — бу шаҳарда эллинистик даврдан анча олдин ҳам юнон савдогарлари ва ёлланма аскарлар бўлганини тасдиқлайди.
Ушбу кашфиётлар Тонис–Гераклион ҳақидаги тасаввурни мустаҳкамлайди: у кўп миллатли савдо “дарвозаси” бўлган, у ерда ибодат масканлари ва порт инфратузилмаси яқин уйғунлашган. Кейинчалик эса шаҳар тупроқ чўкиши ва сейсмик омиллар келтириб чиқарган сув тошқинлари натижасида сув остига кетган.
2) Каноп (Канопус) — Миср
Абу-Кир қўлтиғидаги яна бир йирик шаҳар — Каноп ҳам денгиз тубидан объектларни кўтариш ва ҳужжатлаштириш давомида ўзининг катта Рим меъморий иншоотларини очишда давом этмоқда. 2025 йил август ойидаги нашрларда археологлар таъбири билан айтганда, “яхлит Рим шаҳри” аниқланган сувости тадқиқотлари ҳақида хабар қилинди: ибодатхоналар, цистерналар, балиқ ҳовузлари, шунингдек ҳайкаллар ва меъморий элементлар.
Шу тариқа, муҳандислиги ривожланган ва сув ресурсларини бошқариш тизимига эга бўлган қирғоқбўйи шаҳар маркази манзараси намоён бўлади. Бу эса Каноп узоқ вақт мавжуд бўлиб, Рим давригача қайта қурилишлардан ўтганини кўрсатади.
Ишлар, шунингдек, Канопнинг Искандария иқтисодий ҳудудидаги денгиз ва савдо роли қанчалик катта бўлганини таъкидлайди: бу ерда кундалик шаҳар ҳаёти ва ишлаб чиқариш жараёнлари бугун чўкмалар ва сайоз сув остида “консервация” бўлиб сақланиб қолган.
3) Тору-Айгир — Иссиқкўл, Қирғизистон
2025 йил охирида Иссиқкўлда ишлаётган сувости археологлари Тору-Айгир мажмуасини ўрганишда катта ютуққа эришганини маълум қилди: бу жой кичик форпост эмас, балки тўлақонли ўрта аср шаҳри бўлгани қатъий тасдиқланди. Улар пишиқ ғиштдан қурилган бинолар, дон тегирмони, катта керамик идишлар ва энг муҳими, XIII–XIV асрларга оид мусулмон қабристони-некрополини топди — қабрлар Макка томонга қаратилган.
