Аҳмадинажод атрофидаги шов-шув: Исроил уни оғдириб олмоқчи бўлганми?

New York Times нашри Эроннинг собиқ президенти Маҳмуд Аҳмадинажод Исроил билан алоқаларга эгалиги ҳақида ёзиб чиқди. Сиёсатчининг идораси бу даъволарни рад этди. Kun.uz суҳбатлашган сиёсатшунослар бундай хабарлардан мақсад Эрон ичкарисида тарқоқлик келтириб чиқаришга уриниш бўлиши мумкинлигини айтмоқда, чунки Аҳмадинажод президентлиги даврида Исроилга қарши муросасиз риторикаси билан танилган эди.

New York Times ва Исроилдаги айрим нашрларидаги даъволарга кўра, Исроил разведкаси Моссад 2022 йилдан бошлаб Маҳмуд Аҳмадинажод билан алоқа ўрнатишга ҳаракат қилган. 2024-2025 йилларга келиб, Венгриянинг Будапешт шаҳрида яширин учрашувлар бўлиб ўтгани, ҳатто ўша пайтдаги Моссад раҳбари Давид Барнеа ҳам учрашувлардан бирида қатнашгани айтиляпти.

Хабарларда Исроил томони гўёки Аҳмадинажодни Эронда режим алмашган тақдирда янги ҳокимиятнинг юзи сифатида кўришни истагани, шунингдек, унинг сафарлари ва яшаш харажатларини Исроил томони қоплагани ҳақида ҳам даъволар келтирилган.

Аҳмадинажоднинг расмий идораси бу хабарларни қатъий рад этди ва уларни “тўлиқ ёлғон” деб атади.

Юқоридаги нашрлар Аҳмадинажод Эрон Ислом инқилоби муҳофизлари корпуси томонидан уй қамоғига олингани ҳақида ҳам ёзмоқда.

“Провокация эҳтимолини соқит қилиб бўлмайди”

Камолиддин Раббимов, сиёсатшунос:

— Ўтган йил июн ойида ва жорий йил февралида Эронга йирик ҳужумлар уюштирилди. Феврал ойидаги ҳужумда Эроннинг олий раҳбари Али Хоминаий ҳамда сиёсий ва ҳарбий элитанинг муҳим вакиллари ҳалок бўлди. Шу воқеалар ортидан ахборот майдонида бир даъво фаол тарқатилди, гўёки барча юқори мартабали қўмондонлар йўқ қилинган, фақат “Ал-Қудс” кучлари қўмондони генерал Қосимий тирик қолган ва бу унинг кимларгадир хизмат қилаётганидан далолат эмиш. Бироқ кейинчалик Имом Хоминаийнинг дафн маросимида генерал Қосимий иштирок этди.

Эрон – мафкуравий давлат бўлиб, сиёсий элита ичидаги хиёнат масаласига кескин муносабат билдиради. Агар юқори лавозимли амалдорнинг хиёнати исботланса, унинг жавобгарликсиз қолиши деярли мумкин эмас. Генерал Қосимийга нисбатан илгари сурилган даъволар эса тасдиқланмади. Ўша пайтда бу мавзу асосан Америка ва Исроил ахборот майдонида фаол муҳокама қилинган эди.

Бугун Маҳмуд Аҳмадинажод ҳақида ҳам шунга ўхшаш даъволар илгари сурилмоқда. Бироқ Тошкентда туриб, ишончли далил ва фактларсиз у ёки бу хулосани чиқариш тўғри бўлмайди. Бундай масалаларда вазиятни кузатиш ва тасдиқланган маълумотларгагина таяниш лозим.

Эрон ичида сиёсий парокандаликни кучайтириш, элита ўртасидаги ишончни емириш, турли гуруҳларни бир-бирига қарши қўйиш ва натижада сиёсий тизимни заифлаштириш АҚШ ҳамда Исроилнинг стратегик манфаатларидан бири сифатида талқин қилинади. Шу нуқтайи назардан, айрим айбловлар ахборот-психологик таъсир ёки сиёсий провокациянинг бир қисми бўлиши эҳтимолини ҳам инкор этиб бўлмайди.

Маҳмуд Аҳмадинажод Эрон президенти лавозимида икки муддат фаолият юритган. Айнан унинг президентлиги даврида Эроннинг Исроилга нисбатан энг кескин сиёсий риторикаси кузатилган.

Кўплаб таҳлилчилар фикрича, бу баёнотлар Эроннинг халқаро майдондаги мавқейига салбий таъсир кўрсатган. Агар давлатнинг ҳақиқий мақсади рақибига босим ўтказиш ёки зарар етказиш бўлса, бундай ният одатда очиқ баёнотлар билан эмас, пухта режалаштирилган амалий ҳаракатлар орқали намоён бўлади. Шу жиҳатдан Туркия президенти Ражаб Тоййиб Эрдўғаннинг Исроилни танқид қилувчи баёнотлари ҳам, одатда, халқаро ҳуқуқ доирасидан чиқмайди.

Аҳмадинажод эса Исроилни йўқ қилиш ҳақидаги кескин ва ҳиссий баёнотлари билан танилган эди. Айнан шу риторика Ғарб давлатларининг Эронга нисбатан янада жипслашишига ҳамда қўшимча санкциялар жорий этилишига хизмат қилган омиллардан бири сифатида баҳоланади. Сиёсатда айтиладиган гап билан амалга ошириладиган иш кўпинча бир-биридан фарқ қилади. Давлатлар стратегик мақсадларини одатда олдиндан ошкора эълон қилмайди. Шу маънода Аҳмадинажоднинг сиёсий услуби Эрон раҳбарлари орасида ўзига хос эди.

У Эрон тарихидаги диний унвонга эга бўлмаган илк президентлардан бири ҳисобланади. Ундан аввал президентлик қилган Али Акбар Ҳошимий Рафсанжоний ва Муҳаммад Хотамий руҳонийлар сафидан чиққан эди. Ҳозирги президент Масъуд Пизишкиён ҳам диний мартабага эга эмас. Аҳмадинажоднинг сиёсий қарашларида исломий мафкурадан кўра, Эрон миллий давлатчилиги ва миллатчилик ғоялари кучлироқ намоён бўлган, деган қарашлар мавжуд. Шунга қарамай, Эрон тарихида Исроилга нисбатан энг кескин сиёсий позицияни намойиш этган президент сифатида айнан Маҳмуд Аҳмадинажод тилга олинади.

Умрбек Юсупов, сиёсий таҳлилчи:

— Айнан шундай хабарларни тарқатишдан кўзланган мақсад провокация бўлиши ҳам мумкин. Маҳмуд Аҳмадинажод шахсига эътибор қаратадиган бўлсак, у доимо шов-шувли сиёсатчи сифатида танилган. Бирлашган Миллатлар Ташкилотидаги деярли ҳар бир нутқи халқаро резонанс уйғотган, Исроилга нисбатан кескин позицияси билан у нафақат Эрон, балки халқаро сиёсатда ҳам ўзига хос сиёсий образ яратган. Шу сабабли у халқаро сиёсий хотирада ҳануз муҳим фигурадир.

Агар келажакда Эронда сиёсий вазият барқарорлашиб, ҳокимият ичидаги таъсир доиралари қайта шакллана бошласа, Аҳмадинажод тажрибали сиёсатчи сифатида эҳтимолий номзодлардан бири бўлиши мумкин. Айнан шу омил унинг номи атрофидаги турли миш-мишлар ва ахборот кампанияларининг сабабларидан бири бўлиши эҳтимолдан холи эмас.

Бугунги Эрон сиёсатида ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи, парламент раиси Муҳаммад Боқир Ғолибоф, президент Масъуд Пизишкиён ҳамда Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси раҳбариятининг манфаатлари ҳар доим ҳам тўлиқ мос келмайди.

Шундай мураккаб сиёсий муҳитда Аҳмадинажод каби тажрибали сиёсатчининг эҳтимолий номзод сифатида майдонга чиқиши амалдаги элита учун қўшимча сиёсий омилга айланиши мумкин. Шу нуқтаи назардан, унинг сиёсий фаоллигини чеклаш ёки ҳеч бўлмаганда назорат остида ушлаб туришга интилиш амалдаги сиёсий гуруҳлар манфаатларига мос келиши эҳтимолини ҳам истисно қилиб бўлмайди.

Яна бир жиҳатни унутмаслик керак. Эрондаги бугунги сиёсий жараёнларнинг илдизи аввалги оммавий норозилик намойишлари ва ички ижтимоий тангликка бориб тақалади. Бугун халқаро музокаралар ва ички сиёсий жараёнларга назар ташланса, кўплаб масалалар яна ўша бошланғич нуқтага қайтаётгандек таассурот уйғотади. Келажакда шаклланиши мумкин бўлган янги Эрон ҳукуматига инсон ҳуқуқлари тамойилларига риоя этиш, ўлим жазосини чеклаш ҳамда демократик ислоҳотларни жадаллаштириш каби талаблар илгари сурилиши эҳтимоли юқори. Бундай шароитда халқаро майдонда танилган, сиёсий тажрибага эга ва музокара олиб бориш салоҳиятини намойиш эта оладиган сиёсатчиларга эҳтиёж ортиши мумкин. Маҳмуд Аҳмадинажод ана шундай эҳтимолий номзодлардан бири сифатида тилга олинмоқда.

Суҳбатни YouTube’даги “Geosiyosatkunuz” каналида тўлиқ томоша қилишингиз мумкин.