Мавзу юзасидан “Геосиёсат” дастурида сиёсий таҳлилчилар фикр юритишди.
— АҚШ-Эрон уруши давом этар экан, Форс кўрфази давлатлари якдил бир позиция ишлаб чиқадими ё охиригача ҳаракатсиз нишон бўлиб қолаверадими?
Ҳамза Болтаев: АҚШнинг Эронга берган зарбаларидан сўнг, Теҳрон олдиндан Кўрфаз минтақасидаги АҚШ манфаатлари ва ҳарбий базаларига жавоб зарбалари берилиши мумкинлигини билдирган эди. Бироқ яқинда Покистонда ўтган конференцияда қатнашганимда, қатарлик бир мутахассис билан суҳбатлашдим. Унга кўра, бу баёнотлар кўп жиҳатдан асоссиз бўлиб, Эроннинг бир қатор зарбалари фуқаролик объектларига ҳам йўналтирилган. Бу – воқеаларга бевосита гувоҳ бўлаётган, минтақада яшаб фаолият юритаётган экспертларнинг қараши.
Эрон расмийлари таъкидлаганидек, Теҳронда АҚШнинг асосий ҳудудига зарба бериш имконияти йўқ. Шу сабабли улар учун асосий мақсад – омон қолиш ва қаршилик кўрсатиш. Бу эса табиий равишда минтақадаги АҚШ ҳарбий базалари ва манфаатларига нисбатан чоралар кўришни англатади.
Бу вазият Кўрфаз мамлакатларини қанчалик бирлаштиряпти? Амалда Форс кўрфази давлатлари ўртасида якдиллик мавжуд эмас. Масалан, Қатар ва Уммон Эрон билан музокаралар олиб бориш ва муаммоларни индивидуал тарзда ҳал этиш тарафдори. Бирлашган Араб Амирликлари эса АҚШ ва Исроил билан яқин ҳамкорликни кучайтирмоқда. Шу билан бирга, мамлакат ичидаги айрим экспертлар бундай сиёсат давом этса, БАА аста-секин АҚШ ва Исроил учун ҳарбий инфратузилмага – хусусан, аэродром вазифасини бажарувчи ҳудудга айланиб қолиши мумкинлигидан огоҳлантирмоқда.
Саудия Арабистони эса нисбатан мустақил куч марказига айланишга интилмоқда. Минтақа давлатларининг стратегик қарашлари ва манфаатлари турлича бўлгани сабабли, ягона позицияга келиш имконияти ҳозирча чекланган.
Шу билан бирга, АҚШнинг сўнгги ҳарбий зарбалари таҳлил қилинса, улар Эроннинг соҳилбўйи ҳудудлари билан ички ҳудудларини боғлайдиган логистика тизимини издан чиқаришга қаратилгани кўринади. Айрим экспертлар бу ҳаракатларни куз фаслига бориб эҳтимолий қуруқликдаги операцияларга тайёргарлик сифатида баҳоламоқда. Бундай сценарийда Кўрфаз мамлакатлари қандай йўл тутади – бу ҳали очиқ савол. Ҳозирча эса айрим давлатлар воқеаларнинг айнан шу йўсинда ривожланишидан маълум даражада манфаатдор кўринади.
Камолиддин Раббимов: Кўрфаздаги араб давлатларининг позицияси бир-биридан сезиларли даражада фарқ қилади. Бугунги кунда АҚШ ва Исроилга яқинлик нуқтайи назаридан Бирлашган Араб Амирликлари етакчи ўринда турибди. Саудия Арабистони эса имкон қадар нейтрал сиёсат юритиб, мустақил геосиёсий ўйинчига айланишга интилмоқда. Қатар ҳам шунга ўхшаш ёндашувни танлаб, АҚШдан маълум масофани сақлаш ва зарурат туғилганда Эрон ҳамда Туркия билан мувозанатли муносабатларни давом эттиришга ҳаракат қилмоқда.
Баҳрайн Эрон омилидан жиддий хавотирда. Аҳолисининг катта қисми шиалардан иборат бўлгани сабабли, расмий Манама Эроннинг минтақадаги таъсири кучайишини истамайди ва можаронинг кескинлашишидан қочишга уринади. Эрон томонидан ҳам бир неча бор шундай баёнотлар янграганки, агар уруш кейинги босқичга ўтса, минтақадаги айрим давлатларга ҳарбий чоралар кўрилиши мумкин. Менимча, гап биринчи навбатда Баҳрайн ҳақида кетяпти. Бунга сабаб – мамлакат ҳудудида АҚШнинг Бешинчи флоти штаби жойлашган.
Эрон ҳарбий доиралари минтақадаги АҚШ базаларига зарба бериш зарурлигини бир неча бор таъкидлаб келмоқда. Эрон ўзини стратегик жиҳатдан мутлақо ожиз деб ҳисобламайди. Аксинча, Теҳрон АҚШ томонидан кенг кўламли уруш сценарийси мавжуд эмас, деган хулосага келган ва шу боис нисбатан фаолроқ қаршилик сиёсатини олиб бормоқда. Ўзига бўлган ишончи ошган Эрон АҚШ билан қарама-қаршиликни очиқроқ шаклда давом эттирмоқда.
Бироқ Эрон учун энг катта хавф – АҚШнинг кенг кўламли уруш бошламасдан туриб, узоқ муддат давомида мамлакат инфратузилмасини издан чиқаришга қаратилган зарбалар беришидир. Бундай босим Эрон иқтисодиётига жиддий зарар етказиши ва мамлакатни сезиларли даражада заифлаштириши мумкин.
Суҳбатни YouTube’даги “Geosiyosatkunuz” каналида тўлиқ томоша қилишингиз мумкин.
