Европадаги кучли жазирама оқибатида Дунай ва бошқа йирик дарёларда сув сатҳининг кескин пасайиши атом электр станцияларининг об-ҳаво ва сув ресурсларига қанчалик боғлиқ эканини яна бир бор кўрсатди.
Венгриядаги ягона «Пакш» АЭС бунга яққол мисол бўлмоқда. Одатда мамлакат электр энергиясига бўлган эҳтиёжининг қарийб 40 фоизини таъминлайдиган станцияда ҳозир тўртта энергоблокдан фақат биттаси ишламоқда. Дунайда сув сатҳининг рекорд даражада пасайиши бир вақтлар станциянинг бутунлай тўхтатилиши хавфини ҳам келтириб чиқарган.
Бироқ Европа электр энергияси бозори учун Франциядаги вазият янада катта аҳамиятга эга. Чунки Европада ҳеч бир давлат электр таъминотида атом энергетикасига Франция каби юқори даражада таянмайди.
Франция АЭСда ишлаб чиқариш пасайса, мамлакат қўшни давлатларга электр энергияси экспортини қисқартиришга ёки айрим вазиятларда ўзи импорт қилишга мажбур бўлиши мумкин.
Жазирама пайтида қувват сезиларли қисқариши мумкин
Франция Ҳисоб палатасининг 2023 йилги ҳисоботига кўра, 2000–2022 йилларда сув ҳароратининг кўтарилиши ва дарёлар сатҳининг пасайиши туфайли АЭСдаги йиллик электр ишлаб чиқариш йўқотишлари деярли ҳар йили атом энергетикаси умумий ишлаб чиқаришининг 1 фоизидан камини ташкил этган.
Ҳатто 2003 йилдаги фавқулодда иссиқ ёзда ҳам йиллик йўқотиш тахминан 1,5 фоиз бўлган.
Бироқ йиллик рақамлар муаммонинг қисқа муддатларда қанчалик жиддий тус олишини тўлиқ кўрсатмайди. Масалан, 2003 йил ёзида Франция АЭС айрим вақтларда қувватни 6 гигаваттдан кўпроққа қисқартиришга мажбур бўлган.
2026 йил июн ойи охири ва июл ўрталаридаги кучли жазирама даврида эса максимал мавжуд қувват вақтинча 8–9 гигаваттга чекланган. Айрим пайтларда бу Франция атом энергетикасининг ёздаги одатий қувватининг қарийб бешдан бир қисмига тенг бўлган.
Шу билан бирга, 8 гигаватт қувватнинг чекланиши айнан шунча электр энергияси ишлаб чиқарилмай қолди, дегани эмас. Айрим реакторлар ёзда талабнинг пасайиши, қуёш энергетикаси ишлаб чиқаришининг кўпайиши, режали ишлар ёки электр тармоғидаги чекловлар сабаб барибир тўлиқ қувватда ишламас эди.
Энергетика тармоғи операторлари маълумотига кўра, 2026 йилги жазирама тўлқинлари даврида ҳам Францияда етарли захира қувватлари сақланиб қолган ва мамлакат электр энергиясининг соф экспортчиси бўлиб қолган.
Нега иссиқлик АЭСга таъсир қилади?
Атом электр станцияларида реактор ишлаб чиқарадиган иссиқликнинг тахминан учдан бир қисми электр энергиясига айлантирилади. Қолган катта қисми совитиш тизими орқали ташқи муҳитга — кўпинча дарё ёки денгизга чиқарилади.
Дарёда сув камайганда ортиқча иссиқлик кичикроқ ҳажмдаги сувга тарқалади. Натижада сув ҳарорати янада тез кўтарилади.
Иссиқ сувда кислород миқдори камаяди. Бу балиқлар ва бошқа сув жонзотларига зарар етказиши мумкин. Шу сабаб қонунчиликда сув ҳарорати бўйича чекловлар белгиланган.
Демак, ёзда АЭС реактори қувватининг пасайтирилиши кўп ҳолларда реактордаги авария хавфи билан эмас, балки дарё экотизимини ҳимоя қилиш зарурати билан боғлиқ.
Электр таъминоти билан боғлиқ кескин вазиятларда Франция ҳукумати ушбу экологик меъёрлардан вақтинча четга чиқишга рухсат бериши мумкин. Бундай ҳолатларда сув ҳавзалари устидан кучайтирилган назорат ўрнатилади ва EDF компанияси қисқа муддатда қўшимча электр энергияси ишлаб чиқариши мумкин.
Совитиш миноралари ҳам муаммони тўлиқ ҳал қилмайди
Совитиш миноралари — градирнялар билан жиҳозланган АЭС дарёдан анча кам сув олади ва унга камроқ иссиқлик чиқаради. Бироқ бу станцияларни об-ҳаво шароитидан бутунлай мустақил қилмайди.
Масалан, Франция жанубида Гаронна дарёси бўйидаги «Голфеш» АЭСда градирнялар мавжуд. Шунга қарамай, ёзда дарё сувининг қаттиқ қизиши ва сатҳининг пасайиши сабаб станция иқлим ўзгаришларига энг заиф объектлардан бири ҳисобланади.
2020 йилда Маас дарёсидаги «Шо» АЭС ҳам совитиш минораларига эга бўлишига қарамай, реакторлар қувватини пасайтиришга мажбур бўлган. Бундан мақсад Белгиянинг ичимлик суви таъминотига хавф туғдирмаслик эди.
2050 йилга бориб бундай ҳолатлар кўпайиши мумкин
Франция Ҳисоб палатаси экспертлари 2050 йилга келиб иқлим омиллари туфайли реакторларни мажбуран тўхтатиш ҳолатлари ҳозиргига нисбатан уч-тўрт баробар кўпайиши мумкинлигини прогноз қилмоқда.
Ҳозир бундай тўхташлар умумий ишлаб чиқаришда катта улушни ташкил этмайди. Шу сабаб ҳатто бир неча баробар ўсиш ҳам бутун атом энергетикаси тизимининг ишдан чиқишига олиб келиши кутилмаяпти. Бироқ айрим АЭС учун муаммо жиддий тус олиши мумкин.
Франция қўшимча градирнялар қуриш, сувни чуқурроқ қатламлардан олиш тизимларини жорий этиш ва техник хизмат кўрсатиш жадвалларини такомиллаштириш орқали хавфларни камайтиришни режалаштирмоқда. Бироқ бундай модернизация катта маблағ ва қўшимча майдон талаб қилади.
Янги АЭСни қуришда ҳам иқлим ўзгариши ҳисобга олинмоқда. Франция биринчи босқичда режалаштирган олтита замонавий EPR2 реакторининг тўрттасини денгиз соҳилида — Пенли ва Гравлинда қурмоқчи. Яна икки реактор Рона дарёси бўйидаги Бюже ҳудудида барпо этилади ва уларда дарёга иссиқлик таъсирини ҳамда сув сарфини камайтириш учун градирнялардан фойдаланиш кўзда тутилган.
Жазирама электр нархларига ҳам таъсир қилмоқда
Франция АЭСда қувват пасайишининг таъсири бошқа Европа мамлакатларида ҳам сезилмоқда.
24 июн куни дарёларда сув ҳарорати юқори бўлгани сабаб Франция АЭСда электр ишлаб чиқариш қуввати тахминан 4,1 гигаваттга қисқарган.
Натижада Франциянинг электр энергияси экспорти 3 гигаваттгача тушган. Ҳолбуки, бундан бир ҳафта аввал мамлакат қўшниларига 10–12 гигаватт электр энергияси етказиб бераётган эди.
Электр энергиясига талабнинг ошиши, шамол электр станцияларида ишлаб чиқаришнинг пасайиши ва газ электр станцияларидан кўпроқ фойдаланиш билан бирга бу ҳолат Франция ва Германияда электр нархларининг қисқа муддатга 2025 йил январидан бери энг юқори даражага кўтарилишига олиб келган.
Июлдаги кейинги жазирама тўлқинларида АЭСга қўйилган чекловлар янада кенгайган. 13 июл куни саккизта реакторда жами 6,3 гигаватт қувват чекланган, яна иккита реактор электр тармоғидан бутунлай узилган.
Шунга қарамай, Франция 10 гигаваттдан ортиқ электр энергиясини экспорт қилишда давом этган. Айрим вақтларда эса Испанияда қуёш ва шамол станцияларида ишлаб чиқарилган арзон электр энергиясини импорт қилган.
Ҳозирча жазирама сабаб АЭС қувватининг пасайиши Франция ва Европа энергетика тизими бошқара оладиган муаммо бўлиб қолмоқда. Аммо келажакда бу умумевропа миқёсида электр энергияси танқислигига айланадими-йўқми — бошқа давлатлардаги талаб, иқлим шароити ҳамда шамол ва қуёш энергетикасининг ишлаб чиқариш ҳажмига ҳам боғлиқ бўлади.
