Тариф урушининг таъсири
Ветнам экспортининг шиддатли равишда тез ўсишида АҚШ президенти Доналд Трампнинг Хитойга қарши тариф сиёсати муҳим рол ўйнаяпти. АҚШ Хитой маҳсулотларига божларни кескин оширганидан кейин кўплаб компаниялар ишлаб чиқаришнинг бир қисмини Хитойдан бошқа давлатларга кўчира бошлади. Ветнам эса бундай компаниялар учун энг жозибадор йўналишлардан бирига айланди. Оддий мисол — АҚШдаги TOV Furniture мебел заводи. Компания бир йил ичида маҳсулот етказиб бериш таркибини кескин ўзгартирган: аввал товарларининг 60 фоизи Хитойдан, 25 фоизи Ветнамдан келган бўлса, ҳозир бу нисбат тескари кўринишга ўзгарган.
Ҳиндистон ҳам АҚШ билан савдода катта профицитга эга бўлса-да, унинг 2026 йил биринчи ярмидаги кўрсаткичи 58,4 млрд долларни ташкил этган. Бу Ветнамнинг ижобий тафовутидан қарийб икки баравар кам.
АҚШ Федерал резерви иқтисодчилари тадқиқотига кўра, 2025 йилда Хитойнинг АҚШга экспорти 463 млрд доллардан 327 млрд долларгача камайган. Яъни Хитой АҚШ бозорида 136 млрд доллардан ортиқ савдо ҳажмини йўқотди. Худди шу даврда Ветнамнинг АҚШга экспорти 142 млрд доллардан 201 млрд долларгача ошган. Хитой йўқотган экспортнинг қарийб 59 млрд долларлик қисми айнан Ветнам томонидан тўлдирилганига урғу бериляпти.
«Doi Moi» дастури
Мутахассисларнинг фикрича, Ветнамнинг бугунги муваффақиятини фақат АҚШ ва Хитой ўртасидаги қарама-қаршилик билан боғлаш нотўғри. Мамлакат бир неча ўн йиллар давомида ишлаб чиқариш ва экспортга йўналтирилган иқтисодий моделни шакллантириб келади. Жумладан, ўтган асрнинг 80-йилларида Ветнам ҳукумати «Doi Moi» — «Янгиланиш» ислоҳотлар дастурини бошлайди. Айнан шу дастур туфайли қашшоқ ва ёпиқ давлат дунёнинг энг тез ривожланаётган иқтисодиётларидан бирига айланди.
1986 йилгача Ветнамда қатъий режалаштирилган социалистик иқтисодиёт ҳукм сурган. Одамлар колхозларга ўхшаш жамоа хўжаликларида ишлар, нима ишлаб чиқариш ва уни қанчадан сотишни фақат давлат ҳал қиларди. Бу тизим бир қатор инқирозларга олиб келди. Деҳқонларда кўпроқ ишлаш учун рағбат йўқ эди, оқибатда мамлакатда озиқ-овқат етишмовчилиги юзага келди. Саноат тўхтаб қолди, дўконларда кундалик эҳтиёж молларини топиш ҳам муаммога айланди. Ҳукумат бу инқироздан чиқиш учун «социалистик йўналтирилган бозор иқтисодиёти» деган янги моделни эълон қилди. Яъни давлат сиёсий назоратни ўзида сақлаб қолган ҳолда, иқтисодиётга эркинлик берди.
