АҚШ ва Хитой ўртасидаги савдо уруши дунё иқтисодиётида янги ишлаб чиқариш марказларининг пайдо бўлишига сабаб бўляпти. Бу жараёндан энг кўп фойда кўраётган мамлакатлардан бири — Ветнам. 2026 йилнинг биринчи ярмида ушбу мамлакат Қўшма Штатлар билан 114 млрд долларлик савдо профицити қайд этди ва бу борада Хитой, Мексика, Тайванни ортда қолдириб, мутлақ етакчига айланди.
Тариф урушининг таъсири
Ветнам экспортининг шиддатли равишда тез ўсишида АҚШ президенти Доналд Трампнинг Хитойга қарши тариф сиёсати муҳим рол ўйнаяпти. АҚШ Хитой маҳсулотларига божларни кескин оширганидан кейин кўплаб компаниялар ишлаб чиқаришнинг бир қисмини Хитойдан бошқа давлатларга кўчира бошлади. Ветнам эса бундай компаниялар учун энг жозибадор йўналишлардан бирига айланди. Оддий мисол — АҚШдаги TOV Furniture мебел заводи. Компания бир йил ичида маҳсулот етказиб бериш таркибини кескин ўзгартирган: аввал товарларининг 60 фоизи Хитойдан, 25 фоизи Ветнамдан келган бўлса, ҳозир бу нисбат тескари кўринишга ўзгарган.
Ҳиндистон ҳам АҚШ билан савдода катта профицитга эга бўлса-да, унинг 2026 йил биринчи ярмидаги кўрсаткичи 58,4 млрд долларни ташкил этган. Бу Ветнамнинг ижобий тафовутидан қарийб икки баравар кам.
АҚШ Федерал резерви иқтисодчилари тадқиқотига кўра, 2025 йилда Хитойнинг АҚШга экспорти 463 млрд доллардан 327 млрд долларгача камайган. Яъни Хитой АҚШ бозорида 136 млрд доллардан ортиқ савдо ҳажмини йўқотди. Худди шу даврда Ветнамнинг АҚШга экспорти 142 млрд доллардан 201 млрд долларгача ошган. Хитой йўқотган экспортнинг қарийб 59 млрд долларлик қисми айнан Ветнам томонидан тўлдирилганига урғу бериляпти.
«Doi Moi» дастури
Мутахассисларнинг фикрича, Ветнамнинг бугунги муваффақиятини фақат АҚШ ва Хитой ўртасидаги қарама-қаршилик билан боғлаш нотўғри. Мамлакат бир неча ўн йиллар давомида ишлаб чиқариш ва экспортга йўналтирилган иқтисодий моделни шакллантириб келади. Жумладан, ўтган асрнинг 80-йилларида Ветнам ҳукумати «Doi Moi» — «Янгиланиш» ислоҳотлар дастурини бошлайди. Айнан шу дастур туфайли қашшоқ ва ёпиқ давлат дунёнинг энг тез ривожланаётган иқтисодиётларидан бирига айланди.
1986 йилгача Ветнамда қатъий режалаштирилган социалистик иқтисодиёт ҳукм сурган. Одамлар колхозларга ўхшаш жамоа хўжаликларида ишлар, нима ишлаб чиқариш ва уни қанчадан сотишни фақат давлат ҳал қиларди. Бу тизим бир қатор инқирозларга олиб келди. Деҳқонларда кўпроқ ишлаш учун рағбат йўқ эди, оқибатда мамлакатда озиқ-овқат етишмовчилиги юзага келди. Саноат тўхтаб қолди, дўконларда кундалик эҳтиёж молларини топиш ҳам муаммога айланди. Ҳукумат бу инқироздан чиқиш учун «социалистик йўналтирилган бозор иқтисодиёти» деган янги моделни эълон қилди. Яъни давлат сиёсий назоратни ўзида сақлаб қолган ҳолда, иқтисодиётга эркинлик берди.
Ислоҳотлардан бир неча йил ўтиб Ветнам дунёдаги энг йирик кийим-кечак, оёқ кийимлар ва электроника ишлаб чиқарувчи марказлардан бирига айланди. Samsung, Intel ва Foxconn каби гигантларнинг йирик заводлари айнан шу ерда жойлашган. Чет эл инвестициялари миллионлаб янги иш ўринларини яратди ва замонавий ўрта синф шаклланди. Жаҳон банки маълумотларига кўра, Ветнам ташқи савдосининг ҳажми мамлакат ЯИМнинг қарийб 170 фоизига тенг. Бу дунёдаги энг юқори кўрсаткичлардан биридир.
Нодир металлар
Ветнамнинг АҚШ учун стратегик аҳамиятини ошираётган омиллардан яна бири — ноёб ер металлари захираларидир. USGS маълумотларига кўра, 2024 йил охирида мамлакатда аниқланган захиралар 3,5 млн тоннани ташкил этган. Бу металлар замонавий технологиялар, электромобиллар ва ҳарбий техникалар яратишда ўта муҳим аҳамият касб этади. Бу борада Хитой дунёда монополия ўрнатган бир пайтда, АҚШ ўзига ишончли муқобил ҳамкор сифатида айнан Ветнамни кўряпти.
Шунингдек, мамлакатнинг географик жойлашуви ҳам катта устунлик беради. Расмий Ханой Хитойга яқин бўлгани учун етказиб берувчилардан бутловчи қисмларни олиш ва мавжуд таъминот занжирларига интеграциялашиш нисбатан осон. Яна бир жиҳат шундаки, Ветнам жуда кўп халқаро эркин савдо шартномаларини имзолаган. Бу мамлакатда ишлаб чиқарилган маҳсулотларнинг жаҳон бозорларига чиқишини осонлаштиради.
«Ёлғон экспорт» айблови
Оқ уй Хитойни АҚШга товарларини олиб киришда юқори тарифлардан қочиш учун учинчи давлатлардан транзит ҳудуд сифатида фойдаланаётганликда айблаб келади. Ветнам ҳам Қўшма Штатларга ноқонуний транзит қилиш хавфи юқори бўлган давлатлар қаторидан жой олган. Бу жараён товарларни қайта қадоқлаш, ҳисоб-фактураларни ўзгартириш, ёрлиқларини алмаштириш ёки қисман қайта ишлаш орқали амалга оширилиши таъкидланади. Оқ уйдагиларда Ветнам экспортининг кескин ошиб кетишида айнан шу реэкспорт схемаларининг улуши катта, деган хавотирлар мавжуд. Трамп маъмурияти буни «Буюк транзит фирибгарлиги» деб атаяпти.
2025 йил августида АҚШ Ветнам маҳсулотларига 20 фоизлик бож жорий қилган ва Хитой компонентларидан фойдаланган ҳолда мамлакатда йиғилган маҳсулотларга нисбатан янада юқори тарифлар жорий этиш билан таҳдид қилган. Аммо бу ҳозирча экспортнинг ўсишини тўхтата олмади.
Ветнам «янги Хитой» бўла оладими?
Ветнам инвестициялар марказига айланган бўлса-да, иқтисодчилар вазиятга реал қарашни маслаҳат беришяпти. Ҳозирда мамлакат арзон ишчи кучи ва демографик ўсиш ҳисобига юксаляпти. Аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот ҳажми атиги 5 минг доллар атрофида. Бу Хитойдаги кўрсаткичдан каррасига камроқ. Бундан ташқари, Ветнам экспортининг жадал ўсишида Хитой компаниялари ва Хитойдан келаётган бутловчи қисмларнинг роли катта. Шу сабабли мамлакат экспортининг бир қисми аслида Ветнамда яратилаётган қўшилган қийматни тўлиқ акс эттирмаслиги мумкин.
Умуман олганда эса, бугунги ютуқ биргина Трамп тарифлари натижаси эмас. Хитой ва АҚШ ўртасидаги савдо қарама-қаршилиги Ветнам учун аллақачон мавжуд бўлган саноат базаси, қулай географик жойлашув, арзонроқ ишчи кучи ва очиқ савдо сиёсатини янги босқичга олиб чиқиш имконини берди. Натижада расмий Ханой АҚШ бозори учун нафақат арзон ишлаб чиқариш майдонига, балки электроника ва юқори технологияли маҳсулотлар ишлаб чиқарадиган муҳим глобал марказга ҳам айланяпти.
