Чемпионларга уй ва машина, зўравонларга умрбод қамоқ — ҳафта дайжести
|16:075913 мин
Самарқандда ғолиб бўлган шахматчиларимизга уй, автомобил ва 200 минг доллардан мукофот берилди. Олти кунда парламентдан ўтган қонун: Учқўрғондаги фожиадан сўнг 14 ёшга тўлмаган болаларга нисбатан жинсий жиноятлар учун умрбод қамоқ жазоси маъқулланди. Ўқитувчилар энди малакасини ўзи танлаган жойда оширади. Ортда қолаётган ҳафтанинг Ўзбекистон ҳаётига оид асосий воқеалари – Kun.uz дайжестида.
Kun.uzKun.uz
Шахмат қувончи
Ҳафта Самарқанддан келган қувончли хабар билан бошланди: 46-Бутунжаҳон шахмат олимпиадасида Ўзбекистон эркаклар терма жамоаси тўрт йил ичида иккинчи марта чемпион бўлди. 27 сентябрдаги сўнгги турда асосий рақибимиз Ҳиндистон Венгрия билан дуранг ўйнагач, олтин медаллар тақдири ҳал бўлди. Нодирбек Абдусатторов, Жавоҳир Синдаров, Нодирбек Ёқуббоев, Шамсиддин Воҳидов ва Муҳиддин Мадаминовдан иборат жамоамиз Украинани ҳам 2,5:1,5 ҳисобида мағлуб этиб, турнирни 20 очко билан якунлади. 11 та учрашувнинг 10 тасида ғалаба: амалдаги чемпион Ҳиндистон, Хитой ва жаҳон рейтинги етакчиси АҚШ ҳам ортда қолди.
29 сентябрда президент Шавкат Мирзиёев шахмат ва парашахмат жамоалари аъзолари ҳамда уларнинг яқинлари билан учрашди. “Бизда 2-3 нафар шахматчи эмас, балки бутун бошли кучли авлод бор”, – деди давлат раҳбари.
Мукофотлар ҳам салмоқли бўлди. Олимпиада чемпионларининг ҳар бири 200 минг доллар, уларнинг мураббийлари 50 минг доллардан пул мукофоти олади. 3-Парашахмат олимпиадасида бронза медалини қўлга киритган парашахматчиларимизга 50 минг доллардан, мураббийларига 12,5 минг доллардан берилади. Бундан ташқари, беш нафар чемпион ва беш нафар парашахматчига уй-жой ва автомобил, мураббийлар Рустам Қосимжонов ва Самандар Шермуҳаммадовга эса автомобил ажратилди.
“Албатта, машина ҳам керак-ку, лекин келажакда келинлар учун уй ҳам керак”, – дея ҳазиллашди президент.
Шахматчилар давлат мукофотлари билан ҳам тақдирланди: Муҳиддин Мадаминов “Ўзбекистон ифтихори” фахрий унвонига, Абдусатторов, Ёқуббоев ва Воҳидов “Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган спортчи” унвонига, Синдаров эса “Фидокорона хизматлари учун” орденига сазовор бўлди. Сўнгги уч олимпиададаги натижалар – Ченнайда олтин, Будапештда бронза ва Самарқандда яна олтин – бу ютуқ тасодифий эмаслигини кўрсатади.
Педофилларга умрбод қамоқ
Ҳафтанинг энг оғир мавзуси эса жамиятни ларзага солган жиноят бўлди. Наманган вилояти Учқўрғон туманидаги давлат боғчасида шу боғчанинг 52 ёшли хўжалик ишлари мудири 5 ёшли тарбияланувчига нисбатан жинсий зўравонлик содир этган. Иш устидан назоратни бош прокурор ўз зиммасига олган.
27 сентябрда хорижда хизмат сафарида бўлган Президент Администрацияси раҳбари Саида Мирзиёева воқеага муносабат билдирди. “Назаримда, бундай ваҳшиёна жиноятлар учун аслида ўлим жазосини қўллаш керак. Лекин минг афсуски, амалдаги қонунчиликда олий жазо кўзда тутилмаган”, – деб ёзди у.
“Бепарволиги билан бунга йўл очган масъуллар ҳам жазоланади, жавобгарликни кучайтириш бўйича таклиф эса тайёрланмоқда, деди Мирзиёева.
Баёнот ўлим жазоси ҳақидаги баҳсни ҳам жонлантирди. Журналист ва адвокат Зафарбек Солижонов ўлим жазоси 2008 йилдан бекор қилингани ва Конституциянинг 25-моддаси билан тақиқланганини эслатди. “Миллий тикланиш” партияси етакчиси Алишер Қодиров педофиллар учун ўлим жазосини қайтариш тарафдори эканини яна бир бор билдирди. ЎзЛиДеП депутати, “Юксалиш” ҳаракати раҳбари Бобур Бекмуродов эса бундай жазо жиноятчини ягона гувоҳ – болани ҳам йўқ қилишга ундаши мумкинлигини айтиб, унга эътироз билдирди.
Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги директорининг биринчи ўринбосари Шаҳноза Мирзиёеванинг маълум қилишича, жабрланган оила бошқа шаҳарга кўчирилади, уй-жой ва реабилитация билан таъминланади, онасига ўқиш ва ишга жойлашишда кўмаклашилади, зарур бўлса, қизчанинг фамилиясини ўзгартиришга ҳам ёрдам берилади. “Мазкур жиноят асло жазосиз қолмайди!” – деди у.
Таклифларнинг Сенатгача етиб бориши учун бир ҳафта ҳам керак бўлмади. “Адолат” СДП фракцияси ташаббуси билан 27 сентябрда Қонунчилик палатасига киритилган лойиҳа 29 сентябрда биринчи, 30 сентябрда иккинчи ўқишда қабул қилинди, 2 октябрда эса Сенат уни маъқуллади. Қонунга кўра, 14 ёшга тўлмаган болага нисбатан номусга тегиш ва зўрлик ишлатиб жинсий эҳтиёжни ғайритабиий усулда қондириш учун 25 йилгача ёки умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазоси белгиланади. Бундай жиноятлар учун жавобгарликка тортиш муддати ўтиши қўлланмайди, боланинг ўлимига сабаб бўлган қасддан қилинган жиноятлар учун эса шартли ҳукм ва муддатидан илгари шартли озод қилиш тақиқланади. Жабрланган болани сўроқ қилиш видеога олинади, болага нисбатан зўравонлик учун жавобгарликка тортилган педагог билан меҳнат шартномаси эса иш берувчи ташаббуси билан бекор қилиниши мумкин бўлади. Ҳужжат кучга кириши учун энди уни президент имзолаши керак.
Рақамлар муаммо кўламини кўрсатади. Қонунчилик палатасининг Демократик институтлар ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш масалалари қўмитаси раиси Гулруҳ Агзамова маълумотига кўра, 2022–2025 йилларда 14 ёшга тўлмаган болаларнинг номусига тегиш бўйича 445 та жиноят иши қўзғатилган. Сенатор Покиза Ахмеджанова келтирган рақамларга кўра, биргина 2025 йилда таълим муассасаларида болаларга нисбатан зўравонликнинг 122 та ҳолати аниқланган: 38 таси боғчаларда, 84 таси мактабларда. ЎзЛиДеП фракцияси йиғилишида эса уч йил ичида вояга етмаганларга нисбатан жинсий тегажоғлик бўйича 44 та ҳолатда жиноят аломатлари бўлган қилмишлар маъмурий ҳуқуқбузарлик сифатида расмийлаштирилгани айтилди.
Бироқ жазонинг оғирлиги – масаланинг бир томони холос. 2023 йил апрелидаги қонун билан айрим тоифадаги шахсларнинг болалар билан ишлаши тақиқланган ва уларнинг махсус реестри юритилади. Сенатор Малика Қодирхонова бош вазир Абдулла Ариповга юборган сўровида айнан шу реестр амалда қандай қўлланаётгани, болалар билан ишлайдиган ташкилотлар ундан неча марта маълумот сўраганини аниқлаштиришни сўради.
Боғчалар назоратсиз қолганми?
Ҳафта давомида содир бўлган яна бир фожиа боғчалардаги назорат масаласини кун тартибига олиб чиқди. Тошкент вилояти Оҳангарон шаҳридаги 6-сонли давлат боғчасида 3 ёшли бола ошхонада қолган ҳашаротларга қарши воситани ичиб, вафот этди. Ҳодиса 28 августда юз берган, лекин бу ҳақда расмий маълумот орадан бир ой ўтиб берилди. Бош прокуратурага кўра, дезинфекциядан ортиб қолган кимёвий аралашма белгиланган тартибда сақланмаган, дезинфектор ходимга нисбатан жиноят иши қўзғатилган.
Бизнингча, жазо муқаррарлиги билан бирга боғча ва мактабларда болани ким, қаерда ва қандай назорат қилиши аниқ белгиланган тизим ҳам зарур.
Ўқитувчилар куни
1 октябр – Ўқитувчи ва мураббийлар куни арафасида педагоглар учун ҳам муҳим қарорлар эълон қилинди. 29 сентябрда имзоланган фармон билан таълим-тарбия соҳасининг 109 нафар ходими давлат мукофотлари билан тақдирланди, 30 сентябрда эса президент ўқитувчилар билан учрашди. Давлат раҳбари барча таълим босқичларидаги илғор педагоглар учун Абдулла Авлоний номидаги алоҳида давлат мукофотини таъсис этишни таклиф қилди – у илк бор келаси йили топширилади.
Ўқитувчилар учун энг кутилган янгилик – бир ойлик мажбурий малака оширишнинг бекор қилиниши бўлди. Шу пайтгача педагоглар бунинг учун бир ой давомида пойтахт ёки вилоят марказидаги курсларда ўқиши шарт эди. Эслатиб ўтамиз, 2022 йили ҳукумат тасдиқлаган низомда курсдан узрли сабабсиз ўтмаган педагог билан меҳнат шартномаси бекор қилиниши белгиланган эди. Энди эса ўқитувчига тоифа синовидаги натижасига қараб давлат ҳисобидан касбий ривожланиш ваучери берилади: у 18 соатдан 72 соатгача бўлган курсни ўзи хоҳлаган жойда танлайди.
Моддий рағбат ҳам кўзда тутилган. Миллий сертификатга эга ўқитувчиларга 50 фоиз устама тўланади, ҳар йили 208 та туман ва шаҳардаги етакчи муаллимларга 30 млн сўмдан мукофот берилади, минг нафар педагог хорижда стажировка ўтайди. Халқаро ва минтақавий олимпиадалар ғолибларини тайёрлаган ўқитувчилар тўғридан тўғри олий тоифа олади. Камида 15 йиллик стажга эга педагогларнинг фарзандларига олийгоҳ контракти учун фоизсиз кредит ажратилади, сертификат имтиҳонлари харажати эса тўлиқ қопланади.
Эълон қилинган чоралар фақат ўқитувчилар билан чекланмайди. Мактаблар учун “сифат индекси” жорий этилади, 25 нафардан кўп ўқувчи бўлган синфларда математика, физика, кимё ва биология икки гуруҳга бўлиб ўқитилади. 2027 йил 1 январдан 2–3 ёшли фарзанди оилавий боғчага қатнайдиган ишлайдиган оналарнинг тўловини давлат қоплайди. Хусусий мактаб ўқувчиларининг ота-оналари учун эса солиқ солинмайдиган даромад чегараси 3 млн сўмдан 6 млн сўмга оширилади.
Президент сўзларига кўра, бугун 40 минг ўқитувчи минг доллардан, 1,5 минг нафари 2 минг доллардан юқори маош олмоқда.
“Болаларимизни пахта далаларидан қайтариб, мактаб парталарига ўтқаздик, ўқитувчиларни эса таълим жараёнига қайтардик”, – деди давлат раҳбари.
Пахта туфайли ўқувчилар захарланди
Давлат раҳбари бу сўзларни айтишидан бир кун олдин эса Қашқадарёдан пахта даласи ва мактаб билан боғлиқ ташвишли хабар тасдиқланган эди. Ички ишлар вазирлиги 29 сентябрда Ғузор туманидаги 51-сонли мактаб ўқувчилари заҳарланганини маълум қилди. Унга кўра, 23 сентябр куни соат 9:00 атрофида фермер хўжалиги мактаб атрофидаги пахта майдонига ғўзанинг эрта етилиши учун “Агро Аугрон” воситасини сепган, соат 11:45 ларда эса 10–11-синфларнинг 22 нафар ўқувчиси кўнгил айниши ва бош оғриғи билан шифохонага олиб борилган. Улардан 7 нафари стационарда даволанаётгани, 15 нафарига уйига жавоб берилгани айтилди. ЖКнинг 201-моддаси 1-қисми билан жиноят иши қўзғатилган.
Бироқ бундан бир неча кун аввал хорижий нашрлар бошқача манзарани ёзган эди: ота-оналар ва айрим ўқитувчиларга таяниб, 62 нафар ўқувчи шифохонага ётқизилгани, 25 сентябрда эса 7, 8 ва 11 ёшли 33 нафар бола шифохонада қолгани, улардан 10 нафари реанимацияда экани хабар қилинди.
Вилоят мактабгача ва мактаб таълими бошқармаси вакили эса атиги 14 нафар ўқувчи шифохонага тушгани ва барчаси уйига жўнатилганини айтган. Ота-оналар маҳаллий ҳокимиятни ҳодисани яширишга уринишда айблаган, туман ҳокими ва прокурори саволларга жавоб бермаган, Соғлиқни сақлаш вазирлиги эса бу маълумотларни расман тасдиқламаган.
Шундай қилиб, битта ҳодиса бўйича учта турли рақам айтилмоқда – 14, 22 ва 62. Расмий хабарда фақат юқори синф ўқувчилари тилга олинса, ота-оналар кичик ёшдаги болалар ҳам жабрланганини айтмоқда.
Дарс пайтида мактаб ёнидаги далага кимёвий восита сепишга ким рухсат бергани, мактаб бу ҳақда огоҳлантирилган-огоҳлантирилмагани, жабрланганларнинг аниқ сони қанча экани, захарли восита нима-ю, қаердан келиб қолгани – булар тергов жавоб излаши керак бўлган саволлардир.
Ҳафта давомида яна нималар бўлди?
Пойтахт аҳолисининг ҳамёнига бевосита тегадиган ўзгариш 1 октябрдан кучга кирди: Тошкентда автобус ва метрода электрон тўловдаги йўлкира 1 700 сўмдан 2 500 сўмга, яъни 47 фоизга қимматлади. Нақд пулда тўланганда нарх ўзгармади – 3 000 сўм. Бир соат ичида бошқа автобус ёки метрога ўтилганда иккинчи қатнов учун 1 500 сўм (аввал 1 100 сўм) олинади, учинчи ва кейинги автобусга ўтиш эса бепул. Тошкент шаҳар халқ депутатлари Кенгаши бу қарорни 25 сентябрда қабул қилган. Йўлкира охирги марта 2023 йил ноябрида – 1 400 сўмдан 1 700 сўмга оширилган эди.
Шартли ҳисоблаганда, ойига 22 иш куни ишга бориб-келадиган, яъни 44 марта электрон тўлов билан юрадиган йўловчининг харажати 74,8 минг сўмдан 110 минг сўмга ошади. Кўп юрадиганлар учун ATTO карталарига пакетлар жорий этилди: 30 кунлик автобус пакети 250 минг сўм, автобус ва метро пакети 345 минг сўм туради. Ўқувчилар, талабалар, пенсионерлар ва ногиронлиги бўлган шахслар учун барча пакетларга 50 фоиз чегирма амал қилади.
Энди йўловчилардан шаҳар транспортига масъул идоралар раҳбарларига савол – нарх билан бирга хизмат сифати ҳам ошадими?
Ташқи қарз ошяпти
Ташқи қарз ўсишда давом этяпти. Марказий банк ҳисоботига кўра, 2026 йил 1 июл ҳолатига Ўзбекистоннинг умумий ташқи қарзи 84,1 млрд долларга етган. Таққослаш учун, 2025 йилнинг мос даврида умумий қарз 72,2 млрд долларни ташкил этганди. Ўтган бир йил ичида бу кўрсаткич 16,5 фоизга ёки 11,9 млрд долларга кўпайди.
Эътиборли томони корхоналарнинг хориждан олган қарзлари давлат қарзидан тезроқ ўсмоқда. Бир йил давомида давлат ташқи қарзи 36,8 млрд доллардан 41,7 млрд долларга, корпоратив қарз эса 35,4 млрд доллардан 42,4 млрд долларга ошди ва ҳажм бўйича давлат қарзидан ўзиб кетди.
Шу билан бирга, умумий ташқи қарз ялпи ички маҳсулот ҳажмига нисбати пасайяпти. Иқтисодчи Миркомил Холбоевнинг ҳисоб-китобига кўра, иккинчи чорак якунида ташқи қарз ЯИМнинг 48,5 фоизига тенг бўлган, 2025 йил охирида эса бу кўрсаткич 55,9 фоизни ташкил этган. Иқтисодчи буни иқтисодиётнинг қарзга нисбатан тезроқ ўсаётгани билан изоҳлаяпти. Хусусан, иккинчи чорак якуни билан реал кўрсаткичларда ЯИМ 8,5 фоизга ўсиб ўтган йилнинг мос даври билан таққослаганда 1,3 фоиз бандга тезлашган. Шунингдек, сўм сўнгги икки йилдан бери сезиларли даражада мустаҳкамланмоқда.
