«Yaşil çiroq»ni kutayotgan «Mahobhorat» (yoki noözbeklar işi)
|20:00 / 23.06.201740 65525 min
Buyuk italyan adibi Jovanni Bokkaççoning “Dekameron” asari
özbek tilida naşr etilib, şov-şuv bölgan kunlarda bir kişi
kitob dökoniga kirib sörabdi:
— Sizlarda Dika Mironning “Poka-çego” degan kitobi bormi?
“Yaşil çiroq”ni kutayotgan “Mahobhorat” (yoki noözbeklar işi)
Boşdanoq aytay, kinoşunosmasman. Aksinça, har qanday “şunos”lardan nariroqda ötayotgan, oddiy bir “kinoxör”man. Demoqçimanki, quyida yozajaklarimdan ilmiy iboralaru yangi bir ma'lumotni topolmasangiz, hayron bölmang. Yana aytaman, taassurotimni bayon etgum. Zotan, kişining özi tiş yormagunça, keçinmasini biliş gumon. Ma'lumotni esa, masalan, internetdan ham bearmon bilib olaveriş mumkin.
“Oltin davr”im, asosan, kitob ustidayu TV tagida ötdi desam, lof bölmas. Buning uçun, qaysidir ma'noda, kulliyotga yot bölgan domlalardan minnatdorman. Bir rassomdan, “siz uçun eng uluğ ustozingiz kim?”, deb söraşsa, maktabda, darslarini uxlab “ötgan” va şu tariqa özi ham işonmaydigan safsatalarga özgalarni-da işontirişga çiranmaydigan mafkura öqituvçisini eslagan ekan...
“Hammasi köngildagidek”
...“Taqa-taq-taqa-taq-taqa-taq... Po‘-o‘-o‘-o‘-o‘-o‘-öp!” — poyezd Rimga yelmoqda. Kupelarning birida: möylabigaça qum oqargan, katta gardişli közoynak taqqan, ammo nigohlari nedir saodatdan porlagan bir qariya ötiribdi. Oynadan “lip-lip” ötayotgan manzaralarni zavq-la tomoşalaydi, hamrohlariga bitta-bitta qaraydi, tomoq qirib-yutinadi... Içiga siğmayotgan şodligini kimgadir tökib-solgisi bor. Şu payt konduktor keladiyu çiptalarni söraydi. Qariyaning çiptasini teşayotganda, çiroq birrovga öçib-yonadi. Körişsaki, çiptaga qöşilib, çol qoronğida farqlay olmay uzatgan, kaftdekkina bir surat ham teşilgan. U bundan qattiq oğrinadi. Titroq qöllarida, bağridan juft öyiq oçilgan rasmga yiğlagudek termularkan, qarşisida ketayotgan, özi tengilar ayol muloyim bir sasda söz qotadi:
— Körsam, maylimi?
— Albatta, marhamat! — xiyol jonlanadi qariya.
— Teatr tomoşasidanmi, deyman? — qiziqsinadi ayol, suratdagi turfa niqoblarda tuşmiş, bir guruh kişilarga işoratan.
— Yo‘-öq, xonim, bu — mening oilam!, — javob beradi qariya, oşkora faxrlanib.
— Ha-a...
— Xonim, marhamat qilib, qayoqqa ketayotganimni sörang mendan?, — deydi qariya, astoydil gurung berişga şaylanib.
Mavzuga oid
— Nima? Ğalati-ku juda?
— Yöq, siz sörang bir?
— Axir...
— Sörayqolsangiz-çi endi, xoni-im?
— Xöp, yaxşi... Qayoqqa ketyapsiz?
— Bolalarimning oldiga! — tantanali tovuşdagi javobni eşitadi ahli kupe. Kamiga suratni hammaga tutqaza-tutqaza, öğil-qizlarini ta'riflay ketadi. Inçunun, öğillarining birovi senatorligini, har saylovda eng köp ovoz olişini, yana birovi esa drijyorligini, birgina işorasiga butun boşli orkestr ilhaq turişini, kenjatoyi ham poytaxtda maşhuri jahon hojatbaror odamligini, qizlarining har ikkoviyam bir-biridan husndor, mehribon, aqlliyu işbilarmonligini, nabiralari-çi... e, barini juda-juda soğinganini tölib-toşib aytadi.
Rimga, undan Neapolga, undan Turinga... borib köradiki: “senator”i saylovoldi kayfiyatda, “drijyor”i repitetsiyada, “hojatbaror”i xorijda, “işbilarmon” qizlariyam öz özlari bilan andarmon. “Xorijda”gi kenja öğlidan taşqari barçasinikiga qönoq böladi. Tökin dasturxon, quvnoq qiyofalar, hazil-huzul... Qisqasi, bir qaraşda, ayniqsa kunduzlari — hammasi köngildagidek. Ammo, keçalari...: “senator”i — senatorlarga yugurdakligi, “drijyor”i — oddiy dovulqoqarligi, katta qizining — eriga mutlaqo köngli yöqligi, kiçigi esa — oçiq-soçiq kiyimlar reklamasida manikenligi, hanuz turmuşga çiqmagani, lekin farzandi borligi... ayon böp qoladi. Kenja öğli — Alvaro haqida, avvaliga birortasi tayin gap aytmaydi. Axiyri aytişadiki, sönggi marta olti oyça burun körişgan: judayam tuşkun edi, yolğizligidan yozğirgandi, keyin... yakka özi qayiqqa ötirib, okean içiga suzib ketganini eşitdik, şu-şu, topilmadi...
“Taqa-taq-taqa-taq-taqa-taq... Po‘-o‘-o‘-o‘-o‘-o‘-öp!” — poyezd Rimdan kelmoqda. Kupelarning birida boz öşa qariyani köramiz: möylabigaça qum oqargan, katta gardişli közoynak taqqan, ammo nigohlari nedir iztirobga töla. “Lip-lip” ötayotgan manzaralarga ma'yus termulib boradi. Tegrasiga beparvo. “Şirq” etib nimadir tuşadi oyoqlar ostiga. Qariya payqamaydi ham. Röparasida ötirmiş yölovçi engaşib oladi, qara-ab qoladi — kaftdekkina surat.
— Keçirasiz, bu... oilangizmi?
— Yöq, bu — teatr tomoşasidan, — quruqqina javob beradi qariya...
...Italyan rejissyori Juzippe Tornatorening bu filmini ilk da'fa “Madaniyat va ma'rifat” telekanalida körayotib, obidiydamni tiyolmay şörqillarkanman, na “harom qotgan” dars, na “xarom qotiradigan” domlalar... kelardi kallamga. Tilimizga totli ögirilgan jumlalarini talay zamon takrorlab yurgandim beixtiyor. Şu rejissyor şaxsi va faoliyati yuzasidan “Taqdimot” tayyorlab, bir nazorat işimni yuqori bahoda yopgandim ham. Uni tayyorlaşda beminnat kömagini ayamagan sobiq saboqdoş-xonadoşim, nominiyam boplab topgandi işning — “Musallas uzumdan tayyorlanadi” (kinodagi Qariyaning bot-bot aytib turadigan hayot haqidagi xulosasi).
Şu böldiyu men böldim — “Madaniyat va ma'rifat”ning, kunda-şunda körarmani. Damqisma darslarda ovunardimki, bugun keçga, “Kitob va kino” ruknida falon film ketadi. Balo bölsayam köraman, yo nasib. Körolmasam, erta kunduzi, takrorini kutaman.
“Doktor Jivago”
— Ibi, aka, bugun bekor bormadingizda öqişga.
— Nima böldi?
— E, zör bölle, butun dars “Doktor Jivago” haqiga bölle. Tarjima qelişipti-ku özbekçaga.
— Romanni-ya? “Oqlangan”i rost bösin...
— Yoğyey... Kinosine aytopman, Angliya işlagançe?
— Şuyam katta gap... Qaçon, qaysi kanaldan qöyişarkan?
— “Sado” omoqçiydim, esdan çiqipte, çyort... Yaqin oraga. “Madaniyat...”dan-da, koneçno. Aristokrat kanal lekin, köz tegmasin!
— Nima gaplar böldi, şunday qilib?
— Hozi(r), suv içeb olay... Ah-h, Xudoga şukur!.. Karoççe, mandan Jivago çiqmasakan...
— Ana bömasam, qaydan oldingiz bu gapni?
— Apa aytte (Iqbol Qöşşayeva — “Iqbol opa” yoki “Opa” derdik. Endiyam şunday.)...
— Sabab?
— Bundoq bölle, apa, kino qahramonlare töğrisiga, umuman asar töğrisiga qesqaça gapirgaç, falonçidan Jivago çiqişe mumke-yen, deb bittasini aytte. Xay, man ayttem, ibi, apajon, öşa falonçi biravning xotinine sevib qoladigan odamme?
— Keyin-çi?
— Keyin, eşitdim-da eşitadiganimne. Bir pasga “feodal” ham böllem, “inkvizator” ham böllem... E, Rim papasigayam man suiqasd qigan böp çiqdem-ov!
— Sizga öxşagan qahramoniyam bordir, köraylikçi kinoni.
— “Mişa”ga öxşarmişman — Jivagoning jörasega... Uyoğ-buyoğini bilmadim-u, dah-hşat narsaga öxşaydi, aka-a. Kitobiniyam topaman! Örisçadan xabar bo(r), Xudoga şukur...
Talabaligimizning tagi körinib qolgan kunlarda, yuqoriroqda yozganim, saboqdoş ham xonadoş bir jigarim ila keçgan suhbat bu. Şirali şevasi Toşkentga kelganida qanday bölsa, şundayligiça qişloğiga qaytib ketdi. Xullas, öşanda kinoni körolmadim “oynai jahon”dan. Ammo körganlarni körib-eşitib, içim qizirdi. Ayniqsa, qizlarimizga Xudo bergandi. Közginalari porillab, şoirona şivirlab qöyadigan odat çiqarişdi: “Men öz könglimning tarjimoniman”, “Nafrat ortida ham muhabbat turadi”, “Biz faqat tomoşa qilamiz, dunyo esa yonginamizdan ötib ketaveradi”...
Bölmadi. Opaning özidan olib, haligi hamxonam bilan kördik filmni. 1897-1922 yillar miyonasida, Rossiyada röy bergan, asorati asr adoğigaça, dunyoyu dunga böy bergan voqealarning mohirona “badia”si: inqilob, mitinglar, proletariat, birinçi jahon uruşi, qahatçilik, “qama-qama”, surgun, şaxsga siğiniş... Dahşat, çindanam! “Badia” deganim şungaki, asarda, har qança reallik yoritilmasin, unga “badiiy töqima” navlik “tuz” taşlanadi. Maqsad — ta'sirli çiqsin. Yanayam öqişli, körişli bölsin. Ta'bir joiz esa, effekt bersin.
Bu tipdagi “javohir”lar xaridorgirligining asosiy me'zonlaridan biri — barça hodisalar azaliy aksioma, “muhabbat uçlik”...lari atrofida yuz beradi. Va şunisi bilan muxlisni oxirgi notagaça tutib turadi. Aniqroği, odamlar, davr-dolğalariga emas, boyagi “uçlik”larning öşa dolğalardan aynan qaysi, qançalik çiqib keta olişiga köproq qiziqadi.
Bundayam şu “handasa” qalqib turibdi: “Yuriy — Lara — Paşa”; “Yuriy — Tonya — Mişa”; “Yuriy — Lara — Kamarovskiy”... Yöq, Komarovskiy mustasno. Umuman, komarovskiylar uçun muhabbat ham, e'tiqod ham “dasturxon böyida boşlanib, hojatxonada tugaydi” (Nodar Dumbadzening “Abadiyat qonuni”dan). Seviliş — umrboqiylik “elekseri”. Lara, masalan, qarimaydi heç. Sevilmaslik — ruhiyat “radiatsiyasi”. Dölvorgina Paşani odamkuş “Strilnikov”ga, aloha xudkuşga evriltirgan nima edi?..
...Hamxonam topib keldi kitobni. Muk tuşib, öqiy boşladi. Ellik betça xatm qilgaç, parvozi pasaydi. Ha, desam, tişim ötmayapti unça, deb qoldi. Vaholanki, rusçasi binoyiday, kitoblar ham öqib turadi. Misol uçun, öşa vaqtlar içi, Çingiz oğaning “Plaxa” (“Qiyomat”) romanini öqib tuşirgandi. Öziyam hayron. Köpgina tengqurlarimiz qatori ikkalamizdayam bir savol niş urgandi: “Nimaga haliyam özbekçaga ağdarilmayapti, bu asar?”. Haqli savol. Nima, Pasternak hamon “qora röyxat”dami yo? Öylaşning özi kulgili. Axir, öşa röyxatni tuzganlar, tuzumi bilan qöşilib, qöşmozor bölgani qaçon edi? Endi muammo nimada? Pişiq-puxtalar tuturuğli va'j körsatmagaç, özimiz xomaki xulosalar yasadik: moddiy rağbatning yöq hisobidaligi — moliyaviy taqçillikda, muammo! Bor ijodiy salohiyatingni safarbar aylab, asar uzra oylab, yillab ötirasan, ögirasan, amallab naşr ham etasan... Badaliga — “bitbildiq”. Yaqinda qiziq bir narsa öqib qoldim. Bugunga çoğiştirsang, işonging kelmaydi, azbaroyi Xudo. Lekin, fakt. Moziyimizda ma'rifat öçoqlari sanalgan “Bayt-ul hikma” (Akademiya)larda, mutarjim-olimlarga ögirgan asarining vazni barobar oltin berişgan ekan. Mana, allomalarimiz-la nega bunça faxrlanamiz? Şunaqa e'tibor, “qalam haqi” ajratişsin-çi, e, hozir ham potrab çiqadi allomalar...
“Qiş uyqusi”
...Çorpoyada gangir-gungur qizğin. Oçiq osmon ostida kattagina oila keçki tomoqni yeyişmoqda. Hamma öziça sarxil bilgan ne'matini, törda qör tökib ötirgan, guppirib gap berayotgan “ustident”ning oldiga surib qöyadi: “Ur, Taşkinda soğinasan hali”. Ittifoqo, “ustident”, töğrisida yonboşlab yotmiş amakisi bilan bahslaşa ketadi — öqişning foyda-ziyonidan. “Mulla mirquruq”ning adabiy aljiraşiga mahliyo bölibmi, yangasi (şu amakisining ayoli) yon bosadi qaynisiga. Muxolifiga “ittifoqdoş” topilganidan tajanglaşgan amaki, endi ötirib olib munozaraga kirişadi. Yanga, “aslahaxona”sida neça zamonlarki zang-u çang bosib yotgan “yadro quroli”ni işga soladi kutilmaganda:
— ...Böldi qing, siz nimani bilasiz? Öqimagan odam, pikri pas(t) böliykan-da, ming qisiyam!
— Xay, şu gaping rost bösa, çoydan solçi bitta, döngpikrli, — allaneçuk “qanoti qayrilgan” amaki, gapning partavini payrovga buradi...
Turkiya-Germaniya-Fransiya kinoustalari tomonidan, Çexov hikoyalari asosida suratga olingan “Qiş uyqusi” filmini körayotib (“Madaniyat va ma'rifat” telekanali mahsuli buyam), yaqin ötmişçamda hodis bölgan mazkur manzara jonlandi xayolimda. Onadölining çekka bir qişloğida, yolğiz opasiyu yoşgina xotini ila umrguzaronlik qilayotgan, mahalliy naşrlar muxbiri, yozuvçi Oydinbeyning keçinmalari şu xotirotimni qözğadi, nimagadir. Garçi, badavlat, qator dökonlar-u kattagina mehmonxonaning xöjasi esa-da, hayotida nimalardir yetişmayotgan va bu notökisliklar kasriga hatto yozişga qöli bormayotgan bir ziyoli vositasida butun millat, yöq, başar fojiasini köriş mumkin. Qiziq hol: yiroqlarda uning hayrixoh-u hamdardlari talay, olis ovullardagi muxlis-muştariylardan xatlar opturadi... biroq yaqinlari, çevrasidagi odamlardan nur izlab, arosatda.
Birgina misol: “Garib” degan qişloqdan, “tikiş-biçişni örgatadigan bir yoş qizdan”, maktub oladi. Öşa qişloqda, kambağal ayollarning xat-savodini çiqariş va ularga hunar örgatiş uçun bir bino qurişayotgani, ammo pul tugagani bois quriliş bitmayotgani, na mahalliy hokimiyat, na öz özini idora etiş ma'muriyati yolçitib yordam bermayotgani yoritilgan. Istanbul bilan boğlanib bölsa-da, arz-dodlariga yetişi ötinib söralgan bu maktubni, xotini Nihol hamda hamsoya-birodari Sualibeyga öqib beradi. Fikrlariga qiziqadi.
“Oçiği, bu xat meni işontirolmadi. Bunaqa xatlarni har kuni öqiyman. Tangadekkina qişloq uçun ta'lim deb butun boşli bino quriş — ortiqça haşam!”, deydi xotini, neçukdir qizişib. Hamsoyasining sözlari beşbattarroq çiqadi: “...Azizim Oydin, sen meni dasti uzunlardan deb öylaysanmi? Mening boyligim — heç kimga qaram bölmagan qornim!”. Biroz ötib, xotin xonani tark etgaç, Sualibey qöşimça qiladi: “...Bilasanmi, muhtojligu baxtsizlik tabiiy ofatga öxşaydi. Ya'ni hammasi — Parvardigor irodasidir. Xatarga qarşi borib bölmaydi”.
Oydinbey esa oğrinibgina: “...Lekin Alloh, ular bilan kuraşişimiz uçun bizga aql ato etgan!”, deb qöyadi. “Töğri, — deydi oşnasi, — lekin... bu işlar uçun yaratilgan maxsus odamlar bor, bu işni ularga qöyib ber. Sen — ijodkorsan, san'at odamisan. Miyangni açitişdan ne naf?”. Söngroq opasi Nejla ham şu ma'noda gap qiladiki, sen aktyorsan — özing bilgan işni yozsang-çi?
Umuman, opasiyam uning şu xil kuyib-pişişlariga nisbatan kinoyaviy qaraşiga, kino ibtidosidayoq işora qilinadi: “Neniki zarur deb bilsang, yoz, lekin... markaziy gazeta uçun yozsang yaxşi bölardi. Heç kim öqimaydigan mahalliy naşr uçun emas. Öşanda mehnatlaring maqsadga muvofiq bölarmidi?”. Bu turdagi munosabatlarga Oydinbeyning mulohazasi ham film boşidanoq “mixlanadi” — “Maşhuri zamon gazetalaringga tupurganman. Ehtimol, saltanatim kiçikdir, ammo qirol — menman!”. Dastlab “apoq-çapoq” körinadigan opa-uka mubohasalari, bora-bora keskin ziddiyatlarga, aççiq aytişuvlarga dönadi. Jumladan, odatdagi oqşomlarning birida, har kungiday “çiqir-çiqir” yozib ötirgan uka, orqasidagi divanda uzala tuşib, har-har zamonda “Uf-f!”lagan köyi, zerikkanidan kitob varaqlab yotgan opasini gapga tutadi. “Daştdagi gullar” hikoyasiga uning fikrini söraydi. “...Yiğloqi kayfiyatdagi romantizm, — deydi opa, hafsalasiz ohangda, — ommaga yoqiş ilinjida umum qabul qilgan qadriyatlarni ma'qullaysan. Niqoblangan lirika ortida çuçmaldan-çuçmal tuyğular sizib turadi”. Egaçisidan buqadar beayovlikni kutmaganigami, lahzalarda çökibgina qoladi, şörlik yozuvçi. Bir muddatlik tarang sukutdan söng, nim ögirilib, ohista gap boşlaydi: “...Aziza-am, seni tanqidingda izçillik yöq, asos yöq. Fikrlaring kabi tarqoq. Özingdan ötkazib aytmayapsan. Mana şunisi yoqimsiz. Hamma balo şundaki, sen mening maqolamnimas — özimni yomon körasan!”. Opa, albatta, inkor etadi. Kamiga juda zerikkanidan zorlanadi. “...Zerikiş — oliftalar kasali, — deydi inisi, borgan sari qizişib. — Albatta, zerikasan, çunki bekorçisan. Ilgari tarjima bilan şuğullanarding, endi şuniyam qilmay qöyding. Maqsadsiz odamda na vijdon, na iymon böladi...”.
Afsuski, bunday “jağ janglari”da, bir umrlik çekiga tuşgan boz bitta “raqiba”si kun keçiradi, bu xonadonda. Ha, xotini. Imkon qadar murosa qilib kelayotgan er, oxiri, piçoq suyakka yetganda — doimiy xarxaşalar keskinlaşgan bir keçada “yoriladi”: “...Qani, ayt, gunohim nima? ...Mening yoşim ança katta, şumi gunohim? ...Ajraşmoqçimisan, marhamat, qarşi emasman!”. Qaroqlari giryon xotin, divan suyançiğiga yonboşlab, xonaning ğira-şira kunjlaridan köz uzmay, erining “gunohlari”ni sanaydi: “...Siz ziyoli, mehnatkaş, vijdonli, halol odamsiz, buni inkor etmayman. Ammo, siz, özingizdagi bu fazilatlardan özgalarni yerga uriş uçun foydalanasiz. Sizni yuksak fikrlaringiz dunyodan nafratlanişga undaydi... Siz xalqdan şubhalanasiz. Guyoki “öğri-muttahamlar tödasi”. Xullas, odamlarni yomon körasiz. Deyarli hammadan nafratlanasiz!”. Barça “ayblov”larni jimgina, hazin bir tabassum-la eşitgan er, vazmin turib lafz oçadi: “...Sen tuşunmaysan. Menga öxşab çiroği yöq, çekka qişloqda ulğaygan odamlar, baxtni kiçkinagina, şinamgina uydan ham topa oladi. Hatto, xotini yuziga tik boqib “Sen — yomon odamsan!” degan taqdirda ham. Bizni yoşligimiz rangsiz, oğir ötgan. Şuning uçun ham özgalarni baxtli qiliş bizning qölimizdan kelmas?..”. Gapining yakunida, erta Istanbulga ketayotganini, yozmoqçi bölayotgan kitobiga material töplaşi zarurligini, yozgaça qaytmasligini aytarkan, ilova qiladiki, işlasang, vijdonli, halol odamlar bilan işla, qaçondir meni albatta tuşunasan.
Biroq... bormaydi Istanbulga: töğri, qorli, izğirin havoga qaramay, çiqadi yölga, vokzalga doriqadi, reyslarni suriştiradi, ozroq ötiradi, isinadi, taşqarilaydi va birdan... qaytişni amr etadi şofyoriga. Yöl ustida “Garib” qişloğiga (ha, öşa, maktab qurişlariga kömak ötinib, xat yuborgan qişloqqa) duç kelişadi. Katta yöl uzra, maşinani töxtattirib, birrov ser soladi. Aylantirib urayotgan qor içra bazör körinayotgan, nomiga uyqaş ğaribgina uylarga tikilib, öyga toladi. Ketdik, deydi keyin, betoqat ötirgan haydovçisiga.
Hovliga kirib, jamadonlarini dastyor ayolga uzatarkan, tepa qavatga, ziç yopiq oynadan termulib turmiş xotiniga qaraydi. Jilmayadi. Va ayni fursat, film xotimasi örnida, sözlar yangraydi kadr ortidan: “Nihol, men ketmadim — ketolmadim. Ehtimol, qariyotgandirman? Yo aqldan ozayotgandirman? Yoki boşqa odamga aylandimmi?.. Nima deb öylasang öyla, özimni bilmayman. Lekin bu “yangi odam” ortga qaytişga majbur qildi. Meni ayblama. Angladimki, Istanbulda men uçun heç narsa yöq, u yerda hamma narsa begona. Bil, meni sendan boşqa heç kimim yöq... Seni tark etiş, men uçun — çidab bölmas azob. Yana şuniyam bilamanki, sen meni boşqa sevmaysan... Garçi, ayro holda bölsa-da, qolgan umrimni seni yoningda ötkazay? Meni keçir...”.
...Öşa çorpoya. Yarim tun. “Ustident” ketişga çoğlanarkan, amakisi, yonboşlagan joyidan uzrli söz qotdi: “Endi, xapa bömiysan, uka, kuzatib qöyalmiyman. Körib turibsan-ku, çarçagan juda. Bungayam qiyin...”. Amakisining mehrli boqayotgan tomoniga yuz burib, serraydi-qoldi “ustident”. Yangasi, erining qavariq oyoqlariga boş qöygança, gödakdek mizğirdi.
...P.S: “Mahobhorat”.
— Oşna, bilasiz, serial körmasdim heç. Aşi, “Mahobhorat”ni qoldirmay köryapman, oma-çi. Dublyajni ham boplaşibdi bor-u, — degandi 2016 yilning bahorida, “anjan”lik bir döstim. Öşa mahallar, men, gazetada işlardim. Navbatçilik kunlarim keç qaytarkanman, sabrim çidamay, xonadoşimga sim qoqardim. U esa, öz lahjasida, ajabtovur “onlayn”ni boşlardi darrov: “...ana, qötireçke Duryodxon, şunnoq-şunnoq deyopte panduzodalarga. Unga Bhim “...yepsan, şu gapingga!” deb otvet qilopte... Şöxlaşing-yey, aka, qiziq bölopte vapşi-to!”.
Taassuf va taajjubki, uşbu quvonçimizni, uç-tört oy ötib, yoz örtasiga yetib, “köp körişdi”. “Madaniyat va ma'rifat” kanalining navbatdagi tuhfasini, “Mahobhorat”ning yangi talqini tarjimasini... uzib qöyişdi efirdan. Suriştirsak, emiş-memiş gaplar çalindi quloqqa: kanallarimizda seriallar köpayib ketganmiş, mintalitetimizga mos emasmiş, xalqning xulqini buzarmiş... Kattalarda mayda bahonayu “mayda”larda katta vahimalar qöpgandi, şuytib. “Örgimçak töri”da visir-visirlar bolaladi, yetmaganday. Birovi unday deydi, boşqasi bunday... Bilgiç bir ayolgina (ismini eslolmadim), barining oğziga urgilik raddiyasini e'lon qilgandi. Avvalambor, “serial”mas bu — buyuk bir eposning, köp qismli ekranlaşmasi, söğin, qayeri mosmasakan mintalitetimizga, şoh qizi Draupadening beş oğa-iniga birday xotin bölişimi? “Alpomiş”da Barçinga talabgor 90 alp(!)ning sardori, Kökaldoş, özbakning qizini birimiz yo barimiz olaylik, qabilida söz demasmidi? Boysariyam şundayçikin gap qiladi: “...öziga boringizlar, özidan sörangizlar, biringizga tiyami, baringizga tiyami, özidan sörab bilingizlar”, ma'nisidagi joylari boridi. Kölga tuşgan kesakday beiz, beta'sir ketdi lekin.
Jizzaxning “Arşli” qişloğidan (hozirgi Şarof Raşidov tumanida) bir qadrdonim telefon qiluvdi şu pallalar:
— ...“Madaniyat-ma'rifat” (“Madaniyat va ma'rifat” telekanali)da işliydigan biranta tonişingizdi nömirini berasizma, aka?, — degandi, salom-alikdan söng hovliqib.
— Iyye, ha, uka, tinçlikmi?
— Anuvi, kitobxon xolam bor-ku, söriyatuvdi-da...
— Nimagaligini bilsak böladimi?
— E, söramang, aka, şu xolamdi ullari, bir hoptadan beri janjal qiladi, “Mahobhorat”ti qoçan qöyadi, deb. Qişloğimiz nomidan xot yozmaqçi, xolam.
— Kimga?
— A, şuni biliş-çun telipon qilyappan-da sizga, aka. Kimga, nima yoziş kerak? Kanaldi kattalarigama, vazirlikkama?.. “Bildiriş xati”ma, “Şikoyat xati”ma?..
Tayinli bir javob qilmagandim. Qaydam, endi ham keçmasdir? Keç bölsa-da “heç”dan köra...
Bolalik bir manzara balqdi hofizamda. Qora xuftonda mollarni sudrab qaytardik uyga. Bil'aks, mollar bizni sudrab qaytardi, desam öngğay bölar, asli. Yöl girdidagi odamlarning makkapoyasiga urardi özlarini. Biz, muştday narsa, kuçimiz yetmay, tilimizga zör berardik, yiğlamsirab: “Çi-iq, içingni yegi-ir, “Mahobhorat” ötib ketadi-i!”. Molga “Mahobhorat” nimayu, “Yason va argonavtlar” nimayu, “Kungfu-Panda” nima? Qorniga kirgani — hisob. Yiğlab-siqtab, yuvinib-qoqinib, jon halpida kelsak, ado bölgan bölardi “Mahobhorat”.
U makkapoyalar ham, ular ekilgan qöşimça tomorqalar ham yöq, endilikda. Ne tongki, baribir, körolmayapmiz “Mahobhorat”ni?
Aybga buyurmaysiz, gapim çözildi ança. Insof bilan aytgandaku, “Madaniyat va ma'rifat” özanida uzatilayotgan durdonalar borasida, umumiy olganda, ikki oğizlik tafsir böldi yozilganlar. “Madaniyat...”da kino emas, özimni köraman, kuzataman, qalqib uyğonaman, deydi madaniyatparvar-u ma'rifatsevar bir muxlisasi kanalning. Söngsöz sifatida:
Özgani tutdilar “Iso” deb şaksiz,
Ruhi mahfuzimda asl Iso bor.
Hali ham tavhidda eski aqoid,
Har bir fir'avnga bitta Muso bor.
