Ser. Bugun 81 yoşini qarşi olayotgan Bobbi Çarlton haqida
|19:12 / 12.10.20187 16013 min
Jahon futboli ensiklopediyasida Bobbi Çarlton haqida quyidagi sözlar yozilgan:
«U - eng maşhur ingliz futbolçisi. Uning ismi ingliz futbolidagi eng buyuk voqealar bilan çambarças boğliq. Çarlton nomi sportdagi halollik, maydonda özini tutiş va jyentelmenlikning sinonimiga aylangan».
Xalqaro futbol statistikasi acsotsiatsiyasi uni futbol tarixidagi eng yaxşi futbolçilar önligi röyxatiga kiritgandi.
Futbolçilik qobiliyati unga toğalaridan ötgandi. Onasining uç akasi «Lids» futbolçilari bölişgan, yana bir qarindoşi esa afsonaviy Jyekki Milburn edi.
«Ba'zida Milburn bizni «Nyukasl» öyinlariga olib borardi. U bizni qölida yetaklab tunneldan olib çiqardi va murabbiylar örindiğiga kuzatib qöyardi. Özimizni göyoki katta odamdek his qilardik Bobbi ikkalamiz», deya hikoya qiladi Bobbining akasi Jyeki (u ham futbolçi bölgan).
Uning futbolga kirib kelişi qiyin bölmadi. Nyukasl yaqinidagi Eşington şaharçasida tuğilgan Bobbining talanti ösmirlik davrlaridayoq köpçilikning e'tiborini qozonib ulgurgandi. 16 yoşli Bobbi biratöla 20ta klub seleksionerlarining nazariga tuşgandi. Dastlab u ikkilandi, ammo «MYu»ning aşaddiy işqibozi bölgan jismoniy tarbiya öqituvçisining ta'siri ostida «mankunianliklar»ning qizil libosini kiyişga qaror qildi.
Uning faoliyati boşlanişi ajoyib davrga töğri keldi. Buyuk murabbiy Mett Basbi yoş futbolçilardan ajoyib tarkib tuzdi va bu jamoa Angliya çempionatiga özgaça ob-havo olib kirgandi. Bobbining debyuti 1956 yilga töğri keladi va har ikki oyoqda kuçli zarba bera oladigan, ajoyib texnika sohibi bölgan çap qanot hujumçisiga jamoa ansamblida munosib joy topildi.
Basbi ajoyib jamoa tuzgandi. U seleksionerlar bilan birgalikda Britaniyaning turli burçaklariga borar va öz jamoasi uçun javohirlarni izlardi. «Basbi bolalari» (ularga şunday nom berişgandi, aynan şunga taqlidan keyinçalik «MYu»ning 90-yillardagi buyuk tarkibi «Fergi bolalari» deb atalgandi) Angliyada ketma-ket ğalabalar qozona boşlaşdi. Qat'iy va heç narsadan tap tortmaydigan, mağlubiyat nima bilmaydigan yoş futbolçilar yöllarida uçragan kubokni qölga kiritib ketaveradigan jamoaga aylanib borişayotgandi. Ikki yil ketma-ket mamlakat çempionligi qölga kiritildi, kubok finalida öynaşdi.
Klubning navbatdagi maqsadi albatta Yevropa Çempionlari kubogi edi. Ammo... Har qanday vazifani uddalaşda heç qanday tösqinlikni tan olmaydigan yigitlar uçun taqdirning ulkan sinovi tayyorlab qöyilgandi.
1958 yilning 6 fevrali. «Basbi bolalari» Belgraddan xursandçilik bilan qaytişayotgandi. «Tsrvena Zvezda»ga qarşi uçraşuvda ular 0:3 hisobini 3:3ga aylantira olişgan va turnirning yarim finaliga yöllanma qölga kiritişgandi. Bobbi Çarlton ikkita gol urib, ğalabaga öz hissasini qöşgandi. Myunxenda yoqilği quyiş uçun qöngan samolyot havoga kötarilişda qiyinçilikka duç keladi. Qorli böron boşlangandi va uçuvçining uçinçi urinişi fojia bilan yakunlanadi. Klubning 8 futbolçisi halokat joyida vafot etadi.
Mavzuga oid
Jamoa va Angliya futbolida eng umidli futbolçi sifatida e'tirof etilgan, 17 yoşida terma jamoa libosini kiygan Dankan Edvards oradan ikki hafta ötib, şifoxonada hayot bilan fidolaşadi. Bobbi esa tirik qoladi. Örindiği bilan birgalikda samolyotdan ellik metr uzoqlikka uçib ketgan qahramonimizning biror joyi hatto tirnalmagandi.
U endi boşqa insonga aylangandi. 21 yoşli futbolçining yelkasida katta yuk bor edi endi. Fojia natijasida ölim topgan şeriklarining xotirasi uçun öynaşi lozim edi. Endi u oddiy qanot hujumçisi emas, jamoa yetakçisiga aylanadi. Edvardsning ham örnini bosişi kerak edi buyoğiga. U ruhan kuçli futbolçi va insonga aylandi. U jamoa sardor etib tayinlanadi va tirik qolgan futbolçilar Yevropa Çempionlar kubogini qölga kiritişni, ğalabani marhum döstlari xotirasiga bağişlaşni niyat qilişdi. Ular birgalikda qasam içişdi.
Albatta dastlabki yillar qiyin böldi. Sezilarli kuçsizlangan jamoa «Milan»ga imkoniyatni boy berdi, öşa mavsumda kubok finali va çempionat boy berildi. Ammo jamoa özining yölini tanlab bölgandi va ularni heç narsa töxtata olmasdi.
1968 yilgi futbol mavsumi Bobbi va «MYu» uçun omadli keldi. Klub Yevropa Çempionlar ligasi finalida «Benfika»ga qarşi öynaşdi. Öyin 4:1 hisobida inglizlarning ğalabasi bilan yakunlandi, Çarlton Eysebioni mağlub etdi.
Öyin tugugaç, maydon markazida uç kişi bir-birlarining qöllarini uşlab, közlarini yumib turişardi. Ularning közlaridan yoş oqardi. «MYu»ning öyinlarini uzoq vaqt kuzatib kelgan har qanday muxlis bu holatdan ta'sirlanmay qolmasdi. Bu uç kişi – Mett Basbi, Bill Foulks va Bobbi Çarlton edi.
Topdingiz, bu uç kişi Myunxen fojiasidan tirik qolgandi va katta ehtimol ularni köz oldilariga keltirişayotgandi. Özaro içilgan qasamni bajarganliklaridan şod edilar. Bu kubokda öşa töqqiz futbolçining uluşi borligini öylayotgandilar. Bu kubok aslida heç narsa emasligini, ayni paytda esa hamma narsa ekanligini his qilib turgandilar. «Uembli»ni töldirib ötirgan 98 000 futbol muxlisi ham örnidan turdi va bir-birining qöllaridan tutdi.
Bu holat xotira va minnatdorçilikning bir paytdagi körinişi edi.
«Qasam amalga oşirildi. Biz fojiaviy ölim topgan döstlarimizga bergan sözimizning ustidan çiqa oldik. Bu hayotimdagi eng muhim ğalaba bölib qoladi», degandi keyinçalik Bobbi.
Bu sözlar ikki yil oldin jahon çempionatida ğolib çiqqan futbolçining tillaridan yangrayotgandi. Bobbi terma jamoa tarkibida ham özining eng yaxşi öyinlarini ötkazdi. Boşqaça qilib aytganda, Angliya terma jamoasi eng nurli davrlarini Bobbi Çarlton davrida ötkazgandi.
Angliya maydonlarida ötgan JÇ-66ni inglizlar Urugvay terma jamoasi bilan nursiz durang bilan boşlaşdi. Keyin esa Fransiya va Meksika terma jamoalari bir xil – 2:0 hisobida doğda qoldirildi. Çorak finalda Argentinaga qarşi öyin judayam qöpol ötdi va yagona gol evaziga maydon egalari yarim final iştirokçisiga aylandi.
Portugaliyaga qarşi keçgan yarim finalda Bobbi Çarlton haqiqiy ma'noda öz faoliyatidagi eng yaxşi öyinlaridan birini ötkazdi. Maydon markazidagi öyinlari bilan butun öyinni nazorat qilgan Bobbi Eysebiodan öz ustunligini namoyiş etdi. Portugaliyalik afsona bir marta penaltidan töp kiritdi, Bobbi Çarlton esa jamoasining har ikkala goli muallifiga aylandi. Uning gollari uzoq masofadan berilgan zarbalar asosida amalga oşgandi.
Final uçraşuvi nemislarga qarşi keçdi. «Vest Hem» hujumçisi Xerstning benefisiga aylanib ketdi. U final öyinlarida hozirça yagona bölib turgan het-trik muallifiga aylandi va Angliya terma jamoasi 4:2 hisobida ğalaba qozondi.
Mundial tugagaç, Bobbi Çarlton millat qahramoniga aylandi. U haqida nimalar yozilmadi deysiz.
«Çarltonning yuksak saviyasi Angliyani çempionga aylantirdi», «Angliya terma jamoasining miyasi va qalbi», «Orkestr-odam», «Şarqiy Yevropa irodasini va Rim kiborligini özida jalb qilgan mukammal futbolçi», «Kompyuter futbolçi», «Har bir vaziyatning sehrgari», «Universal, texnik va hujumkor futbol timsoli», «Eng halol professional», deb bong urgandi Yevropa matbuoti.
Öşa mavsum Bobbi Çarlton «Oltin töp» sohibiga aylandi.
«Bilasizmi, menga bu sovrinni oliş unçalik noqulaylik tuğdirmadi. Eysebio va Bekkebauer xafa bölişmasin-u, bu mavsum sovringa men haqliroq böldim. Biz mundialda ğalaba qozondik, «MYu» Yevropada özini körsatdi. Men yaxşi formada edim va şeriklarim borasida ham omadliroq çiqdim. Yana köpgina faktorlar meni bu safda köproq sezilişimga turtki berdi.
Uning zamonasi uçun naqadar qadrli futbolçi bölganligini qöyidagi voqea ham körsatib beradi.
Ispaniyaning «Barselona» klubi Bobbi Çarlton uçun 2,5 million funt tölaşga rozi böldi va 500 ming funt futbolçining şaxsan öziga va'da qilindi. Ammo Bobbi Ispaniyaga kelişni xohlamadi. Soliştiriş uçun aytiş mumkinki, öşa payt uçun rekord transfer summasi 250 ming funt bölib, «Mantova»dan «Roma»ga ötgan Anjyelo Sormaniga tegişli edi. «Barselona»1982 yilga kelibgina bir futbolçiga bundan köp pul tölaşga rozi böldi. Kataloniyaliklarni 3 million funtdan keçişga majbur qilgan futbolçi Diyego Maradona böldi. Tasavvur qilyapsizmi, Bobbi öz zamonasidan 16 yil oldinga ötib ketgandi.
1968 yilgi Yevropa çempionatida sovrindor örinni egallagan Angliya terma jamoasining JÇ-70dagi muvaffaqiyatsizligi Bobbi uçun nihoyat oğir botdi. GFRga qarşi keçayotgan çorak final uçraşuvida 2:0 hisobida ğalaba qozonilayotgandi. Murabbiy yarim final öyiniga asraş maqsadida Bobbini almaştiradi. Öyin esa nemislar jamoasining 3:2 hisobidagi ğalabasi bilan yakunlanadi. Öşa çempionatdan söng Bobbi terma jamoa bilan xayrlaşdi. 1973 yilda esa «MYu»ni tark etib, oddiygina «Preston Nord End» klubiga öynovçi murabbiy bölib faoliyatini davom ettirdi.
Bobbi Çarlton hozirgi paytgaça Angliya futbolining ramzi hisoblab kelinadi. 1994 yilda esa qiroliça Yelizaveta futbolçiga ritsarlik maqomini berdi.
«Men oddiy işçi oilasidanman. Şuning uçun biror narsaga erişiş uçun köp mehnat va qurbonliklar qilişim kerakligini yaxşi tuşunardim. Men Bobbi Çarlton bölişim uçun juda köp mehnat qildim. Mening naslim yulduzlik kasaliga çalinişimdan asrab turdi, qolgani esa tangrining irodasiga boğliq holda amalga oşdi», degandi futbolçi.
Bobbi Çarltonning bu qadar hurmat qozonişiga faqat futbolçilik mahorati sabab bölmagandi. U maydonda sof va halol öynardi, nihoyatda keng qalb egasi edi. Butun faoliyati davomida u faqatgina bir marta oğzaki ogohlantirilgandi, öşa voqeada ham u jamoadoşi Dennis Louning tarafini olgandi. Maydon taşqarisida ham u kamtar va mehribon inson sifatida hayot keçirdi.
U «Mançester Yunayted»ni tark etgaç, jamoa boş murabbiyi Tommi Doxerti şunday degandi: «Futbolçi sifatida uning örnini töldiriş juda qiyin böladi, inson sifatida esa yanada qiyinroq».
Buni oxirigaça anglab yetiş uçun öşa 1958 yilga qaytişimizga töğri keladi. U ölim bilan yuzma-yuz kelgandi. Şeriklaridan farqli ravişda taqdir unga yana bir imkoniyat bergandi, u ikkinçi hayotini boşlagandi. Ölim bilan röbaru kelgan insonlar hayotdagi şon-şaraf, boylik aslida arzimas mato ekanligini juda töğri anglay olişadi.
Balki Bobbining yutuği ham şu bölgandir. Afsuski biz ölim bilan naqadar yonma-yon ekanligimizni ularçalik his qila olmaymiz.
Dose
Robert «Bobbi» Çarlton
1937 yil, 11 oktabrda tuğilgan
Davlat: Angliya
Amplua: hujumçi, yarim himoyaçi
Öynagan klublari: «Mançester Yunayted» (Angliya) - 1953-1973 yillar; «Preston Nord End» (Angliya) - 1973-1975 yillar
Terma jamoa safida: 106 öyin, 49 gol Qölga kiritgan yutuqlari:
Jahon Çempioni (1) – 1966 y
Yevropa Çempionatida uçinçi örin (1) – 1968 y
Yevropa Çempionlar kubogi (1) – 1968 y
Angliya çempioni (4) – 1956, 1957, 1965, 1967 yy
Angliya kubogi sohibi (1) – 1963 y
Yevropaning eng yaxşi futbolçisi (1) – 1966 y
Angliyaning eng yaxşi futbolçisi (1) – 1968 y
YuNeSKO «Feyr Pley» sovrindori (1) – 1973 y
Britaniya imperiyasning maxsus ordeni va FIFAning oltin ordeni sohibi.
