U aviahalokatdan omon qolgan va jahon çempioniga aylangandi.
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
Keça ingliz futbol afsonasi Ser Bobbi Çarlton 86 yoşida vafot etdi. Futbol olami «ser» deganda boşqa odamni tuşunişga örganib qolgan bölsa-da, aslida mamlakat futboli uçun Aleks Fergyusondan kam bölmagan darajada xizmat qilgan boşqa Ser ham bor. Bobbi Çarlton «Mançester Yunayted»ning Myunxen osmonidagi halokatida ham, ön yil ötib, jamoa Çempionlar Kubogi finalida qayta uyğonganida ham, Angliya milliy jamoasining tarixdagi yagona katta ğalabasida ham nafaqat iştirok etgan, boş yaratuvçilaridan biri ham bölgan. Keling Bobbi Çarlton xotirasi uçun uning öxşaşi yöq faoliyatiga batafsilroq nazar taşlaymiz.
Jahon futboli Ensiklopediyasida Bobbi Çarlton haqida quyidagi sözlar yozilgan:
«U – eng maşhur ingliz futbolçisi. Uning ismi ingliz futbolidagi eng buyuk voqealar bilan çambarças boğliq. Çarlton nomi sportdagi halollik, maydonda özini tutiş va jyentelmenlikning sinonimiga aylangan»
Xalqaro futbol statistikasi asossatsiyasi uni futbol tarixidagi eng yaxşi öyinçilar önligi röyxatiga kiritgandi.
Futbolçilik qobiliyati unga toğalaridan ötgandi. Onasining uçta akasi «Lids» futbolçilari bölişgan, yana bir qarindoşi esa afsonaviy Jyekki Milburn edi.
- Ba’zida Milburn bizni «Nyukasl» öyinlariga olib borardi, - hikoya qiladi Bobbining akasi Jyeki (u ham futbolçi bölgan), - u bizni qölida yetaklab tunneldan olib çiqardi va murabbiylar örindiğiga kuzatib qöyardi. Özimizni göyoki katta odamdan xis qilardik Bobbi ikkalamiz.
Uning futbolga kirib kelişi qiyin bölmadi. Nyukasl yaqinidagi Eşington şaharçasida tuğilgan Bobbining talanti ösmirlik davrlaridayoq köpçilik e’tiborini qozonib ulgurgandi. 16 yoşli Bobbi biratöla yigirma klub seleksionerlarining nazariga tuşgandi. Dastlab u ikkilandi, ammo «MYu»ning aşaddiy işqibozi bölgan jismoniy tarbiya öqituvçisining ta’siri ostida «mankunianlik»larning qizil libosini kiyişga qaror qildi.
Faoliyatining boşlanişi ajoyib davrga töğri keldi. Buyuk trener Mett Basbi yoş futbolçilardan ajoyib tarkib tuzdi va bu jamoa Angliya çempionatiga özgaça ob-havo olib kirgandi. Bobbining debyuti 1956 yilga töğri keladi va har ikki oyoqda kuçli zarba bera oladigan, ajoyib texnika sohibi bölgan çap qanot hujumçisiga jamoa tarkibida munosib joy topildi.
Basbi ajoyib jamoa tuzgandi. U seleksionerlar bilan birgalikda Britaniyaning turli burçaklariga borar va öz jamoasi uçun javohirlarni izlardi. «Basbi bolalari» (ularga şunday nom berişgandi, aynan şunga taqlidan keyinçalik «MYu»ning 90-yillardagi buyuk tarkibi «Fergi bolalari» deb atalgandi) Angliyada ketma-ket ğalabalar qozona boşlaşdi. Qat’iy va heç narsadan tap topmaydigan, mağlubiyat nima bilmaydigan yoş futbolçilar yöllarida uçragan kubokni qölga kiritib ketaveradigan jamoaga aylanib borişayotgandi. Ikki yil ketma-ket mamlakat çempionligi qölga kiritildi, kubok finalida öynaşdi.
Mavzuga oid
Klubning navbatdagi maqsadi albatta Yevropa Çempionlari kubogi edi. Ammo... Har qanday vazifani uddalaşda heç qanday tösqinlikni tan olmaydigan yigitlar uçun taqdirning ulkan sinovi tayyorlab qöyilgandi.
1958 yilning 6 fevrali. «Basbi bolalari» Belgraddan xursandçilik bilan qaytişayotgandi. «Tsrvena Zvezda»ga qarşi uçraşuvda ular 0:3 hisobini 3:3 ga aylantira oldilar va turnirning yarimfinaliga yöllanmani qölga kiritgandilar. Bobbi Çarlton ikkita töp kiritib ğalabaga öz hissasini qöşgandi. Myunxenda yoqilği quyiş uçun qöngan samolyot havoga kötarilişda qiyinçilikka duç keldi. Qorli böron boşlangandi va uçuvçining uçinçi urinişi fojyea bilan yakunlandi. Klubning sakkiz öyinçisi halokat joyida vafot etdi. Jamoa va Angliya futbolida eng umidli öyinçi sifatida e’tirof etilgan, 17 yoşida milliy jamoa libosini kiygan Dankan Edvards oradan ikki xafta ötib şifoxonada hayot bilan vidolaşdi. Bobbi esa tirik qoldi. Örindiği bilan birgalikda samolyotdan ellik metr uzoqlikka uçib ketgan qahramonimizning biror joyi hatto tirnalmagandi.
U endi boşqa insonga aylangandi. 21 yoşli futbolçining yelkasida katta yuk bor edi endi. Fojyea natijasida ölim topgan şeriklarining xotirasi uçun öynaşi lozim edi. Endi u oddiy qanot hujumçisi emas, jamoa yetakçisiga aylandi. Edvardsning ham örnini bosişi kerak edi buyoğiga. U ruhan kuçli futbolçi va insonga aylandi. U jamoa sardor etib tayinlandi va tirik qolgan futbolçilar Yevropa Çempionlar kubogini qölga kiritişni, ğalabani marhum döstlari xotirasiga bağişlaşni niyat qildilar va birgalikda qasam içdilar.
Albatta dastlabki yillar qiyin böldi. Sezilarli kuçsizlangan jamoa «Milan»ga imkoniyatni boy berdi, öşa mavsumda kubok finali va çempionat boy berildi. Ammo jamoa özining yölini tanlab bölgandi va ularni heç narsa töxtata olmasdi.
1968 yilgi futbol mavsumi Bobbi va «MYu» uçun omadli keldi. Klub Yevropa Çempionlar ligasi finalida «Benfika»ga qarşi öynadi. Öyin 4:1 hisobida inglizlarning ğalabasi bilan yakunlandi, Çarlton Eysebioni mağlub etdi.
Öyin tugagaç, maydon markazida uç kişi bir-birlarining qöllarini uşlab, közlarini yumib turişardi. Ularning közlaridan yoş oqardi. «MYu»ning öyinlarini uzoq vaqt kuzatib kelgan har qanday muxlis bu holatdan ta’sirlanmay qolmasdi. Bu uç kişi – Mett Basbi, Bill Foulks va Bobbi Çarlton edilar.
Topdingiz, bu uç kişi Myunxen fojyeasidan tirik qolgandilar va buyuk ehtimol ularni köz oldilariga keltirayotgandilar. Özaro içilgan qasamni bajarganliklaridan şod edilar. Bu kubokda öşa töqqiz futbolçining uluşi borligini öylayotgandilar. Bu sovrin aslida heç narsa emasligini, ayni paytda esa hamma narsa ekanligini xis qilib turgandilar. «Uembli»ni töldirib ötirgan 98 000 futbol muxlisi ham örnidan turdi va bir-birini qölidan tutdi. Bu holat xotira va minnatdorçilikning bir paytdagi körinişi edi.
- Qasam amalga oşirildi, - degandi keyinçalik Bobbi, - biz fojiaviy ölim topgan döstlarimizga bergan sözimizning ustidan çiqa oldik. Bu hayotimdagi eng muhim ğalaba bölib qoladi.
Bu sözlar ikki yil oldin jahon çempionatida ğolib çiqqan futbolçining tillaridan yangrayotgandi. Bobbi milliy jamoa tarkibida ham özining eng yaxşi öyinlarini ötkazdi. Boşqaça qilib aytganda, Angliya milliy jamoasi eng yorqin davrlarini Bobbi Çarlton davrida ötkazgandi.
Angliya maydonlarida ötgan JÇ-1966ni inglizlar Urugvay milliy jamoasi bilan nursiz durang bilan boşlaşdi. Keyin esa Fransiya va Meksika milliy jamoalari bir xil – 2:0 hisobida doğda qoldirildi. Çorakfinaldagi Argentinaga qarşi öyin judayam qöpol ötdi va yagona gol evaziga maydon egalari yarimfinal iştirokçisiga aylandilar.
Portugaliyaga qarşi keçgan yarimfinalda Bobbi Çarlton haqiqiy ma’noda öz faoliyatidagi eng yaxşi öyinlaridan birini ötkazdi. Maydon markazidagi öyinlari bilan butun öyinni nazorat qilgan Bobbi Eysebiodan öz ustunligini namoyiş etdi. Portugaliyalik afsona bir marta penaltidan töp kiritdi, Bobbi Çarlton esa jamoasining har ikkala golining muallifiga aylandi. Uning gollari uzoq masofadan berilgan zarbalar asosida amalga oşgandi.
Final uçraşuvi nemislarga qarşi keçdi. «Vest Hem» hujumçisi Xerstning benefisiga aylanib ketdi. U final öyinlarida hozirça yagona bölib turgan xet-trik muallifiga aylandi va Angliya 4:2 hisobida ğalaba qozondi.
Mundial tugagaç, Bobbi Çarlton millat qahramoniga aylandi. U haqida nimalar yozilmadi deysiz.
«Çarltonning yuksak saviyasi Angliyani çempionga aylantirdi», «Angliya milliy jamoasining miyasi va qalbi», «Orkestr-odam», «Şarqiy Yevropa irodasini va Rim kiborligini özida jalb qilgan mukammal futbolçi», «Kompyuter futbolçi», «Har bir vaziyatning sehrgari», «Universal, texnik va hujumkor futbol timsoli», «Eng halol professional» deya, bong urgandi Yevropa matbuoti.
Öşa mavsum Bobbi Çarlton «Oltin töp» sohibiga aylandi.
- Bilasizmi, menga bu sovrinni oliş unçalik noqulaylik tuğdirmadi, - deydi Bobbi Çarlton, - Eysebio va Bekkenbauer xafa bölişmasin-u, bu mavsum sovringa men haqliroq böldim. Biz mundialda ğalaba qozondik, «MYu» Yevropada özini körsatdi. Men yaxşi formada edim va şeriklarim borasida ham omadliroq çiqdim. Yana köpgina faktorlar meni bu safda köproq sezilişimga turtki berdi.
Uning zamonasi uçun naqadar qadrli futbolçi bölganligini qöyidagi voqea ham körsatib beradi:
Ispaniyaning «Barselona» klubi Bobbi Çarlton uçun 2.5 million funt tölaşga rozi böldi va 500 ming funt futbolçining şaxsan öziga va’da qilindi. Ammo Bobbi Ispaniyaga kelişni xohlamadi. Soliştiriş uçun aytiş mumkinki, öşa payt uçun rekord transfer summasi 250 ming funt bölib, «Mantova» dana «Roma»ga ötgan Anjyelo Sormaniga tegişli edi. «Barselona» 1982 yilga kelibgina bir futbolçiga bundan köp pul tölaşga rozi böldi. Kataloniyaliklarning 3 million funtdan keçişga majbur qilgan futbolçi Diyego Maradona böldi. Tasavvur qilyapsizmi, Bobbi öz zamoanasidan 16 yil oldinga ötib ketgandi.
1968 yilgi Yevropa çempionatida sovrindor örinni egallagan Angliyaning JÇ-70 dagi muvaffaqiyatsizligi Bobbi uçun nihoyat oğir botdi. GFRga qarşi keçayotgan çorakfinal uçraşuvida 2:0 hisobida ğalaba qozonilayotgandi. Murabbiy yarimfinal öyiniga asraş maqsadida Bobbini almaştiradi. Öyin esa nemislarning 3:2 hisobidagi ğalabasi bilan yakunlanadi. Öşa çempionatdan söng Bobbi milliy jamoa bilan xayrlaşdi. 1973 yilda esa «MYu»ni tark etib, oddiygina «Preston Nord End» klubiga öynovçi murabbiy bölib faoliyatini davom ettirdi.
Bobbi Çarlton hozirgi paytgaça Angliya futbolining ramzi hisoblanib kelinadi. 1994 yilda esa qiroliça Yelizaveta futbolçiga ritsarlik maqomini berdi.
- Men oddiy işçi oilasidanman, - degandi öşanda ser Bobbi, - şuning uçun biror narsaga erişiş uçun köp mehnat va qurbonliklar qilişim kerakligini yaxşi tuşunardim. Men Bobbi Çarlton bölişim uçun juda köp mehnat qildim. Mening naslim yulduzlik kasaliga çalinişimdan asrab turdi, qolgani esa Tangrining irodasiga boğliq amalga oşdi.
Bobbi Çarltonning bu qadar xurmat qozonişiga faqat futbolçilik mahorati sabab bölmagandi. U maydonda sof va halol öynardi, nihoyatda keng qalb egasi edi. Butun faoliyati davomida u faqatgina bir marta oğzaki ogohlantiriş olgandi, öşa voqeada ham u jamoadoşi Dennis Louning tarafini olgandi. Maydon taşqarisida ham u kamtar va mehribon inson sifatida hayot keçirdi.
U «Mançester Yunayted»ni tark etgaç, jamoa boş murabbiyi Tommi Doxerti:
- Uni futbolçi sifatida örnini töldiriş juda qiyin böladi, inson sifatida esa yanada qiyinroq, - deb öz qayğusini yaşira olmagandi.
Buni oxirigaça anglab yetiş uçun öşa 1958 yilga qaytişimizga töğri keladi. U ölim bilan yuzma-yuz kelgandi. Şeriklaridan farqli ravişda taqdir unga yana bir imkoniyat bergandi, u ikkinçi hayotini boşlagandi. Ölim bilan röbaru kelgan insonlar hayotdagi şon-şaraf, boylik aslida arzimas mato ekanligini juda töğri anglay oladilar. Balki Bobbining yutuği ham şu bölgandir.
