Mahalliy işlab çiqaruvçilarni himoya qiliş ularning öziga zarar - «Taraqqiyot strategiyasi» markazi
|20:00 / 07.07.201912 93610 min
«Taraqqiyot strategiyasi» markazi import boj stavkalari oşirilişi - mahalliy işlab çiqaruvçilarning raqobatbardoşligini zaiflaştirişi haqida maqola e'lon qildi.
«2019 yilning 3 iyul kuni Özbekiston Respublikasi Investitsiyalar va taşqi savdo vazirligining import boj stavkalarini optimallaştiriş böyiça taklifi e'lon qilindi. Unda ta'kidlanişiça, mavjud bojxona bojlari stavkalari iqtisodiyotning real sektorini rivojlantiriş uçun salbiy oqibatlarga olib kelişi mumkin. Ya'ni, tovarlarning importi foydali bölişiga xizmat qiladigan va işlab çiqariş korxonalari özlarining investitsion jozibadorligini yöqotib, tayyor mahsulotlar importiga yönaltirilgan vaziyat yuzaga kelgan.
Şundan kelib çiqib hamda köplab tadbirkorlar, işlab çiqaruvçilar va işbilarmonlar bilan uçraşuvlar va davra suhbatlari orqali ötkazilgan muhokamalar natijalariga asosan, import boj stavkalarini qayta körib çiqiş va optimallaştiriş böyiça hukumat qarori loyihasi quyidagi tamoyillar asosida kelişib olingan:
- tabiiy xomaşyo va muhim ijtimoiy ahamiyatga ega bölgan tovarlar (don, un, ruda va metall konsentratlar) - 0 foizlik bojxona poşlinasi stavkasi;
- xomaşyo tovarlari; respublikada işlab çiqarilmaydigan mahsulotlar; ijtimoiy ahamiyatga molik mahsulotlar; oxirgi 3 yil içida import qilinmagan mahsulotlar - 2 foizdan 5 foizgaça;
- tabiiy va iqlim şaroitlaridan kelib çiqib, işlab çiqarilişi samarasiz yoki iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas, deb hisoblanadigan yarim tayyor yoki tayyor mahsulotlar, mamlakatda işlab çiqarilayotgan va qayta işlanayotgan, ammo mavjud talablarga javob bermaydigan oziq-ovqat mahsulotlari, işlab çiqariş hajmi ortib borayotgan tovarlar, inson salomatligiga salbiy ta'sir körsatadigan oziq-ovqat mahsulotlari - 10 foizdan 15 foizgaça;
- yetarli miqdorda işlab çiqarilayotgan va eksport qilinayotgan qişloq xöjaligi mahsulotlari; respublikadagi iste'mol talabini qoplaydigan hajmda işlab çiqarilayotgan yakuniy iste'moldagi tayyor mahsulotlar, inson salomatligiga salbiy ta'sir körsatadigan haşamat uçun iste'mol qilinadigan va birinçi örinda zarur hisoblanmaydigan mahsulotlar - 20 foizdan 30 foizgaça.
Şu bilan birga, respublikada işlab çiqarilmaydigan 197ta tovar uçun boj stavkalarini pasaytiriş rejalaştirilmoqda. Jumladan, 89ta tovar pozitsiyasida - 5 foizdan 2 foizgaça, 79tasida - 10 foizdan 5 foizgaça, 7tasida - 20 foizdan 2 foizgaça bojxona poşlinasi tuşirilişi közda tutilmoqda. Bundan taşqari, bozor kon'yukturasi şaroitlarini hisobga olgan holda 2 818ta tovar uçun bojlar miqdori özgarişsiz qoldirilmoqda.
Mavzuga oid
Import boj stavkalarini optimallaştiriş va oşiriş, mahalliy işlab çiqaruvçilarning «ibtidoiy usul»da (proteksionistik) himoya qilinişi borasidagi tadbirlar keng jamoatçilik, mustaqil ekspertlar tomonidan internetda, naşrlar va ijtimoiy tarmoqlarda tanqidiy munosabatga va keskin munozaralarga sabab bölmoqda.
Şu örinda ta'kidlaş kerakki, qabul qilinayotgan qaror birinçi navbatda, Harakatlar strategiyasida belgilangan ustuvor yönalişlarga, jumladan samarali raqobatbardoş muhitni şakllantiriş hamda mahsulot va xizmatlar bozorida monopoliyani bosqiçma-bosqiç kamaytirişga qaratilgan islohotlarga zid bölmasligi lozim.
Ikkinçidan, import boj stavkalarining optimallaştirilişi va oşirilişidagi muhim qaror qabul qilinişida bir tomonlama yondaşuv orqali emas, balki uning natijalari qanday oqibatlarga olib kelişini çuqur tahlil qilgan holda keng muhokama qilinişi maqsadga muvofiqdir.
Joriy yilning 29 iyun kuni Özbekiston Savdo-sanoat palatasida tadbirkorlar, işlab çiqaruvçilar va işbilarmonlar iştirokida bojxona tölovlari miqdorini oşiriş masalasiga bağişlab ötkazilgan muhokamada ham masala bir tomonlama manfaatdan kelib çiqilgan holda muhokama qilingan, nazarimizda. Ya'ni, unda asosan bojxona stavkalarini oşiriş evaziga mahalliy işlab çiqariş hajmi va işlab çiqaruvçilarning salohiyatini oşirişdan köproq manfaatdor idoralar, şuningdek, mahsulotlarini asosan davlat himoyasi ostida realizatsiya qiladigan mahalliy işlab çiqaruvçi korxonalar vakillari iştirok etişgan. Bu esa, öz-özidan fikrlarda biryoqlamalikka asos demakdir.
Jahon tajribasidan ma'lumki, bojxona stavkalarining oşirilişi birinçidan, mamlakat iqtisodiyotining liberallaşuvini kamaytirib, erkin bozor mexanizmlari tölaqonli işlamasligiga olib keladi. Natijada, uşbu holat mamlakat iqtisodiyoti orqaga ketişiga sabab bölişi mumkin.
Ikkinçidan, rivojlanayotgan davlatlarda import bojlari stavkalari oşirilişi import tovarlari oqimini kamaytirişga emas, balki öşa davlatda kontrafakt tovarlar, «kulrang» tizim va korrupsiya avj olişiga olib kelişi mumkin.
Uçinçidan, mahalliy işlab çiqaruvçilarni taşqi raqobatdan vaqtinça (2-3 yil) himoya qiliş, aslida, aynan öşa korxonalar rivojini şunça vaqtga töxtatib qöyiş bilan barobar. Ya'ni, mahalliy işlab çiqaruvçi raqobat yöqligidan foydalanib, mahsulot sifatiga, uni yangilaşga e'tibor qaratmay, bozorda özi belgilagan narxda, zör berib köproq mahsulot ötkazib qolişga intiladi.
Birgina misol, «GM Uzbekistan» zavodi avtomobillariga talab yuqori bölgan paytda, mahsulot sifatiga, mahsulotini takomillaştirişga, tannarxini tuşirişga yetarli e'tibor qaratilmagani tufayli hozirgi kunda uşbu avtomobillar ma'nan eskirdi, avtomobil sifatini oşiriş va zamonaviy qulaylik, funksiyalarni qöşiş esa, tannarx oşişiga olib keladi. Natijada hosil böladigan narxni esa bozor kötarmaydi. Pirovardida, «GM Uzbekistan» Rossiya, Qozoğiston bozorlaridagi öz örnini boşqa raqobatbardoş, arzon, zamonaviy avtomobil işlab çiqaruvçilariga böşatib berdi, amalda.
Törtinçidan, içki bozorda muqobil tovar yöqligi tufayli mamlakat aholisi yuqori narxdagi, sifatsiz, ma'nan eski mahsulotlarni sotib olişiga majbur böladi. Oqibatda, aholi turmuş darajasi yuqori narxga hamohang tarzda pasayib boradi. Ya'ni, iste'mol qilinayotgan tovarning narxi qança yuqorilasa, uni sotib olayotgan aholi şunça qaşşoqlaşadi.
Beşinçidan, import orqali işlaydigan «halol» tadbirkorlar uçun «nohalol» raqobat muhiti yaratiladi. Ular «kontrafakt» tovarlar bilan keskin kuraş olib borişiga majbur böladi.
Bizningça, mahalliy işlab çiqaruvçilar davlat tomonidan proteksionistik usulda emas, balki zamonaviy, boşqalarga zararli bölmagan iqtisodiy usullarda himoya qilinişi maqsadga muvofiqdir.
Jumladan, import örnini bosuvçi va eksportga yönaltirilgan mahsulotlar işlab çiqaruvçilarga davlat tomonidan xomaşyo, materiallar sotib olişi uçun yoki aylanma mablağlarini şakllantirişi, zamonaviy energoeffektiv jihozlar sotib olişi uçun kerakli moliyaviy resurs va subsidiyalar ajratilişi köproq samarali natija beradi.
Masalan, Janubiy-Şarqiy Osiyo davlatlarida kiçik va örta korxonalar (kiçik va örta biznes) davlat tomonidan subsidiyalar orqali qöllab-quvvatlanadi. Subsidiyalar quyidagi yönalişlarga ajratiladi:
tarmoqlarning innovatsion rivojlanişi;
yangi işlab çiqarişlarni taşkil etiş, xodimlarni ilmiy-tadqiqot işlariga jalb etiş; milliy işlab çiqaruvçilar tovarlarini tarğib qiliş;
infratuzilmani yaratiş, xalqaro bozorda tovarlarni ilgari suriş;
mahsulot sifatini yaxşilaş;
yangi işlab çiqariş texnologiyalarini yangi ilmiy prinsiplarga, şuningdek ekologik talablarga muvofiq joriy etiş;
texnik yangilaşni moliyalaştiriş;
texnologik parklarni yaratiş va boşqalar.
Şuningdek, Xitoyda kiçik va örta biznes sub'yektlarini davlat tomonidan qöllab-quvvatlaş maqsadida maxsus davlat jamğarmasi taşkil etilgan.
Hindistonda esa, hukumat çarm sanoati rivojlanişining kompleks dasturini qabul qilgan bölib, işlab çiqarişni kengaytiriş (modernizatsiya qiliş) subsidiyalar şaklida amalga oşiriladi. Şuningdek, dasturlar sanoat uçun texnologiyalarni rivojlantirişga jalb qilingan yangi tadqiqot institutlarini taşkil etiş va mavjudlarini kengaytirişni ham közda tutadi.
Koreyada yuqori texnologik materiallarni işlab çiqariş uçun sanoat ekotizimlarini rivojlantiriş va tijoratlaştiriş böyiça davlat tomonidan grantlar ajratiladi.
Va nihoyat, Turkiyada sanoat korxonalarini qöllab-quvvatlaş maqsadida, kiçik va örta biznesni rivojlantiriş va qöllab-quvvatlaş agentligi (KOSGEB) iştirokida foizsiz davlat kreditlarini beriş tartibi joriy etilgan.
Sanab ötilgan mamlakatlar iqtisodiy körsatkiçlari haqida esa, alohida töxtalib ötirişga hojat yöq, fikrimizça.
Şuningdek, globallaşuv fonidagi erkin bozor şaroitida zamonaviy, raqobatdoş mahsulot işlab çiqarişning texnologik jarayonlari bir davlatda boşlanib, bir neça davlatda davom etib, yakuniy bosqiçi yana boşqa davlatda yakunlanmoqda.
Şunday ekan, ayni paytda biz turli proteksionistik usullar bilan uşbu texnologik jarayon zanjirini uzib qöyiş orqali emas, balki zamonaviy innovatsion texnologiyalar, şu bilan birga mamlakatimizga intelektual, investitsion resurslar oqimini ortişiga xizmat qiluvçi qulay şaroit yaratişimiz köproq muhimdir.
Sönggi söz örnida: «Taraqqiyot strategiyasi» markazi tomonidan 2017-2021 yillarda Özbekiston Respublikasini rivojlantirişning beşta ustuvor yönalişi böyiça Harakatlar strategiyasini «Faol investitsiyalar va ijtimoiy rivojlaniş yili»da amalga oşirişga oid davlat dasturi ijrosi haqida fuqarolarning fikrlarini örganişga qaratilgan «fikr.strategy.uz» portali işga tuşirilgan.
Undagi savollardan biri aynan mahalliy işlab çiqaruvçilarni bojxona tölovlari orqali himoyalaşga aholi munosabatini aniqlaşga qaratilgan. Mazkur munosabat tayyorlaniş jarayonida uşbu savol alohida ajratib olinib, ijtimoiy tarmoqlar orqali alohida sörovnoma şaklida köpçilik e'tiboriga havola etildi. Ikki sutka davomida 30 mingdan ortiq kişi unga e'tibor qilgan bölsa, 6257 kişi ovoz berdi. Şundan oz emas-köp emas, 87 foizi, ya'ni 5443 nafar qatnaşçi «salbiy, monopoliya kuçayadi, narxlar kötariladi» javobini tanlagan. «Ijobiy, mamlakatning işlab çiqariş va eksport salohiyati ortadi, yangi iş örinlari yaratiladi» degan javob esa, atigi 814ta ovoz oldi. Bu umumiy ovozlarning 13 foizi demakdir.
Yuqoridagilardan kelib çiqib, «Taraqqiyot strategiyasi» markazi uşbu masalani yana bir bor qayta körib çiqiş, bunda ilğor mamlakatlar tajribasini inobatga oliş, asosiysi, mamlakatimizda köp yillar mobaynida amalda bölib kelgan sun'iy himoya natijalarini inobatga oliş, va albatta, aholi fikriga ham e'tibor qaratiş lozim, deb hisoblaydi.
