«Men kasbiy burchim doirasidan chiqadigan biror narsa qilmadim». Jurnalistning suddagi so‘nggi so‘zi
|01:48 / 04.07.202046 77211 min
Rossiyaning Pskov shahrida o‘tayotgan sud muzokarasi chog‘ida prokuratura terrorizmni oqlashda ayblanayotgan jurnalist Svetlana Prokopevaga 6 yil umumiy rejimdagi koloniyada ozodlikdan mahrum etish jazosini so‘ragan. Bundan tashqari, davlat ayblovi Prokopevaga to‘rt yil davomida jurnalistika bilan shug‘ullanishni taqiqlash so‘ralgan.
Prokopeva o‘zini aybdor deb bilmaydi / NIKOLAY SAVINYXProkopeva o‘zini aybdor deb bilmaydi / NIKOLAY SAVINYX
Jinoiy ish ochilishiga sabab jurnalistning Arxangelsk oblasti FQB binosidagi terakt haqidagi mualliflik dasturi bo‘lgan. Roskomnadzor va Tergov qo‘mitasi vakillari Prokopeva o‘z matnida terrorizmni oqlagan degan qarorga kelgan, chunki u hokimiyatni tanqid ostiga olib, portlashni uyushtirgan talabani «Norodnaya volya» inqilobchilar tashkiloti a'zosiga mengzagan. Sud uchun ekspertiza o‘tkazgan lingvistlar Prokopevaning so‘zlarida terrorizmni oqlashni topa olishmagan, lekin ekspertlar xulosasi ishga tikilmagan.
«Takiye dela» portali Svetlana Prokopevaning suddagi so‘nggi so‘zini keltirdi.
Svetlana Prokopeva. Foto: Artyom Avanesov
«Hurmatli sud!
O‘zimning chiqishimni o‘ylab ko‘rib, odatimga ko‘ra o‘z-o‘zimga savol berdim: men ommaga qanday muhim gapni aytmoqchiman? So‘nggi so‘z odatda diqqat bilan tinglanadi, shuning uchun uni shunchaki hamdardlik istash uchun sarflash yaramaydi.
Avvaliga men so‘z uchun jinoiy ta'qib qilishning bor kuch-qudrati bilan jazolash naqadar tuturuqsiz ish ekanligi — jamoatchilikning jonli muhokamasiga nisbatan bu birqadar samarasiz ekanligi haqida so‘zlashga qaror qilgan edim. O‘zingiz o‘ylab ko‘ring: ko‘z oldimizda amaldor yoki siyosatdon, yoki shunchaki taniqli inson qandaydir ahmoqona, qo‘pol yoki haqoratli so‘zlarni aytib qo‘yib, shov-shuv ko‘tarilgach qisqa muddat ichida amalidan yoki reklama shartnomalaridan mahrum bo‘lgani borasida ko‘plab misollar bor. Ijtimoiy tarmoqlar tezda va aniq munosabat bildiradi. Jamoaviy o‘z-o‘zini saqlash instinktiga rioya qilgan holda jamiyat adovat va nafrat tilini bartaraf etadi.
Endi buni menga ochilgan jinoiy ishga taqqoslang. «Davlat uchun qatag‘onlar» («Repressii dlya gosudarstva») matni e'lon qilinganida uni o‘nlab, boringki yuzlab odam o‘qigan. Xalq ichida biror ko‘tarilishga sabab bo‘lgani yo‘q edi. Oradan yarim yil o‘tib uyimga SOBRchilar avtomat bilan bostirib kirib, ostin-ustun qilib tashlashdi, narsalarimni olib ketishdi — endilikda mana, ikki yildirki ekspertlarni jalb qilgan holda matnlarda jinoyat tarkibi bor-yo‘qligiga aniqlik kiritmoqdamiz. Bu holatda Roskomnadzor tomonidan xavfli deb topilgan matn yuz minglab odamlar tomonidan o‘qildi, ingliz tiliga tarjima qilinib, turli davlatlarda ham mashhur bo‘ldi.
Mavzuga oid
Men tilga olmoqchi bo‘lgan boshqa mavzu — huquqning teskari qilingan piramidasi haqida. Men jurnalistman, mening kasbim asosida so‘z erkinligiga bo‘lgan konstitutsion huquq yotadi. U jurnalistga jamiyatni muhim voqealar va muammolar bilan tanishtirish hamda o‘z shaxsiy fikrini ommaga taqdim etish majburiyatni yuklovchi «OAV to‘g‘risida»gi federal qonunda ham detallashtirilgan.
Bu mening ishim, shu ishim uchun meni sud qilishmoqda.
Tarozining bir pallasida — Konstitutsiya, ikkinchi pallasida esa Roskomnadzorning idoraviy yo‘riqnomalari. Ushbu kvazisenzura organining xodimasi mashina matnda «terakt» degan so‘zni topganini ko‘rib qolib, oldida «jiddiy maqola» turibdi degan to‘xtamga kelgan va «qoidabuzarlik» haqida kartochka to‘ldirgan — bu holatda u qoidabuzarlik aynan nimada ekanligini tushunmagan ham, chunki uning maxsus ilmi ham yo‘q. «Men ekspert emasman-ku», — dedi u shu sud majlisida. So‘ngra kartochka yo‘riqnomaga ko‘ra, bir instansiyadan ikkinchisiga uzoq byurokratik yo‘lni bosib o‘tgan, natijada nafaqat fikr va so‘z erkinligiga bo‘lgan konstitutsion huquq, nainki federal qonunda mustahkamlab qo‘yilgan jurnalist maqomi, huquqning asosi — aybsizlik prezumpsiyasi ham poymol etilgan, chunki men, eslatib o‘taman, sud boshlanmasdan turib buyumlarim va pullarimning tortib olinishi bilan jazolanganman.
Xarakterlisi, jarayonga jalb qilingan davlat organlaridan birortasi bu muvozanat buzilishini sezgani va bartaraf qilgani yo‘q. Bu esa huquqiy tizimimiz nosog‘lom ekanligidan dalolat beradi.
Undan-da muhimroq mavzu bor. Men tomonimdan ishga jalb qilingan mutaxassis Yuliya Aleksandrovna Safonova sud oldida chiqish qila turib, adovat va nafrat qo‘zg‘atish haqida so‘z borganida davlat ongli ravishda so‘z erkinligini cheklashini ta'kidlab o‘tdi. Bu «so‘z uchun» jinoiy ish ochilishi mumkin bo‘ladigan sababdir. Keyinroq Yuliya Aleksandrovna nimani nazarda tutganini tushuntirdi. Uning eslatishicha, bunday cheklovlar ilk marta demokratik davlatlar qonunchiligida Ikkinchi jahon urushidan keyin paydo bo‘la boshlagan. O‘shanda dunyo natsistlar propagandasi qanday falokatga yetaklaganini tushunib yetgan edi. O‘shandayam hammasi «oddiy so‘zlar» bo‘lgan.
Bu muhim muammo va mas'uliyatli yo‘l bo‘linishidir: adovat tiliga qarshi kurashda qonun kuchi va davlat majburlovini jalb qilib, qanday qilib bir vaqtning o‘zida so‘z erkinligini saqlab qolish mumkin? Masalan, menga shaxsiy fikrim uchun olti yil qamoq jazosi tahdid solayotganiga o‘xshash absurd jinoiy ishlardan qanday qochish mumkin? Ijtimoiy tarmoqdagi post ostida qoldirgan sharhi uchun inson hibsga olinishi, so‘ngra koloniyaga jo‘natilishi-chi? Siz bilan biz bu misollar Buxenvald va Osvensimga olib borgan so‘zlar va nutqlardan qanchalik yiroq ekanligini juda yaxshi tushunamiz.
Men bu haqda ko‘p o‘yladim va nihoyat, asosiy mazasi qayerda ekanligini topgandekman. Butun bir xalqlarning genotsid qilinib qirib yuborilishi, jahon urushi va millionlab qurbonlarga sabab bo‘lgan natsistlar propagandasi davlat propagandasi edi. Tarixda insoniyatga qarshi eng katta jinoyat tashkilotchisi bo‘lgan Adolf Hitler davlat yetakchisi edi. Ismi atoqli otga aylangan Gyobbels davlat xizmatchisi — propaganda vaziri edi. Xolokostning oddiy ijrochilari — konslagerlarda qiynoq qo‘llab, odamlarni otganlar ham davlatga xizmat qilganlar — «yo‘riqnoma bo‘yicha harakat qilgan» va «shunchaki buyruqni bajargan» insonlar bo‘lgan.
Agar tarixga murojaat qilsak, tinch aholining ommaviy o‘ldirilishi davlat kuchi bilan amalga oshirilganiga guvoh bo‘lamiz. Xitoydagi madaniy inqilob (100 million jabrdiyda) — Xitoydagi hukmron kommunistik partiyaning 1966–1976 yillardagi rasmiy siyosati. SSSRdagi ulkan terror (1937–1938 yillarda 1,5 millondan ortiq qurbon) — davlat xavfsizlik organlari kuchi bilan amalga oshirilgan. Ruandadagi qirg‘in (1994 yilning to‘rt oyida tutsi xalqining yarim milliondan milliongacha bo‘lgan qismi o‘ldirilgan) xutu hukumati tomonidan amalga oshirilgan.
Aynan orsiz va shafqatsiz insonlar qo‘liga tushib qolgan davlat hokimiyati fuqarolar xavfsizligi uchun eng katta tahdidga aylanadi.
Jinoyatkor siyosatchi, partiya yoki xunta tomonidan hokimiyatning uzurpatsiya qilinishi oqibatida fuqarolar hamma narsadan — mol-mulkidan tortib, erkinligi va yashash uchun bo‘lgan huquqidan ham mosuvo bo‘lish tahdidi ostida qoladi. Lekin jinoyatkorona siyosat aslo jinoiy niyat bilan boshlanmaydi — yo‘q, doimo millatning ulug‘vorligini uyg‘otish, suverenitetni himoya qilish yoki ichki dushmanga qarshi kurashish kabi «oliy maqsadlar» va «buyuk sabablar» topiladi. Shuning uchun jinoyatkorona siyosatga yo‘riqnomalarga shunchaki amal qilib, buyruqlarni bajaruvchi oddiy ijrochilar osongina jalb etiladi.
Repressiyalar bosqichma-bosqich rivojlanadi. Huquqlarning cheklanishi va o‘zgacha fikr uchun ta'qib qilish qachon konslagerlar va otuvlarga aylanishini taxmin qilishning imkoni yo‘q. Tarix bunday do‘nish eng madaniy va sivilizatsiyalashgan jamiyatda ham ro‘y berishi mumkinligini ko‘rsatmoqda — shunga mos davlat siyosati va propaganda bo‘lsa bas.
Aynan shu sababli ham so‘z erkinligi kerak — o‘z vaqtida bong urish uchun. Hukmron ko‘pchilikka qarata: «Au! Ko‘zlaringga qaranglar! Sizlar juda sirpanchiq yo‘ldasizlar!», — deb turish uchun ham mustaqil media, jurnalistlar, muxolifatdagi siyosatchilar va faollar kerak. Xuddi shuning uchun OAV uchun tanqidning bosh va asosiy obekti davlat — ommaviy qatag‘onlar quroliga aylanishi mumkin bo‘lgan majburlov apparatiga ega hokimiyat tizimi bo‘lib kelgan va qoladi.
Davlatni tanqid qilish men uchun qo‘rqinchli emas. Huquqni muhofaza qilish tizimini tanqid ostiga olish, kuch ishlatar tizim xodimlariga qarata ular ba'zan nohaq ekanligini aytish ham men uchun qo‘rqinchli emas. Chunki men bilaman, agar men buni aytmasam, hech kim aytmasa chindan ham qo‘rqinchli bo‘ladi.
Men haqiqiy fikrga da'vo qilmayman — bunaqasi bo‘lmaydi. Istalgan inson adashishi, xatolarga yo‘l qo‘yishi mumkin, tanqid har doim ham adolatli bo‘lavermaydi. Lekin hech qanday tanqid bo‘lmaganidan ko‘ra, tanqid bo‘lgani, hattoki asoslanmagan tanqid bo‘lib turgani yaxshi. Qanchalik ko‘p g‘oyani muhokama qilsak, taqdim etilgan fikrlar spektri qanchalik keng bo‘lsa — jamiyat to‘g‘ri yechimni topishi, rivojlanishning optimal yo‘lini topishi osonlashadi. Insoniyat afsuski hech qanaqasiga sug‘urtalanmagan gumanitar falokatdan qochish yanada oson bo‘ladi.
Men hurmatli suddan menga taalluqli jinoiy ish bo‘yicha qaror qabul qilishda nafaqat doklad yozuvlari va dalolatnomalarni, shuningdek bizning jamiyatimiz qurilayotgan eng umumiy prinsiplarni ham inobatga olishni so‘rayman. Bu so‘z erkinligi, jurnalist maqomi, matbuot missiyasidir. Men o‘z ishimni qildim, o‘z kasbiy burchim doirasidan chiqadigan hech narsa qilganim yo‘q. Bunda hech qanaqa jinoyat tarkibi yo‘q».
