AQSH va Xitoy oʻrtasidagi savdo urushi dunyo iqtisodiyotida yangi ishlab chiqarish markazlarining paydo boʻlishiga sabab boʻlyapti. Bu jarayondan eng koʻp foyda koʻrayotgan mamlakatlardan biri - Vetnam. 2026-yilning birinchi yarmida ushbu mamlakat Qoʻshma Shtatlar bilan 114 mlrd dollarlik savdo profitsiti qayd etdi va bu borada Xitoy, Meksika, Tayvanni ortda qoldirib, mutlaq yetakchiga aylandi.
Tarif urushining taʼsiri
Vetnam eksportining shiddatli ravishda tez oʻsishida AQSH prezidenti Donald Trampning Xitoyga qarshi tarif siyosati muhim rol oʻynayapti. AQSH Xitoy mahsulotlariga bojlarni keskin oshirganidan keyin koʻplab kompaniyalar ishlab chiqarishning bir qismini Xitoydan boshqa davlatlarga koʻchira boshladi. Vetnam esa bunday kompaniyalar uchun eng jozibador yoʻnalishlardan biriga aylandi. Oddiy misol - AQShdagi TOV Furniture mebel zavodi. Kompaniya bir yil ichida mahsulot yetkazib berish tarkibini keskin oʻzgartirgan: avval tovarlarining 60 foizi Xitoydan, 25 foizi Vetnamdan kelgan boʻlsa, hozir bu nisbat teskari koʻrinishga oʻzgargan.
Hindiston ham AQSH bilan savdoda katta profitsitga ega boʻlsa-da, uning 2026-yil birinchi yarmidagi koʻrsatkichi 58,4 mlrd dollarni tashkil etgan. Bu Vetnamning ijobiy tafovutidan qariyb ikki baravar kam.
AQSH Federal rezervi iqtisodchilari tadqiqotiga koʻra, 2025-yilda Xitoyning AQShga eksporti 463 mlrd dollardan 327 mlrd dollargacha kamaygan. Yaʼni Xitoy AQSH bozorida 136 mlrd dollardan ortiq savdo hajmini yoʻqotdi. Xuddi shu davrda Vetnamning AQShga eksporti 142 mlrd dollardan 201 mlrd dollargacha oshgan. Xitoy yoʻqotgan eksportning qariyb 59 mlrd dollarlik qismi aynan Vetnam tomonidan toʻldirilganiga urgʻu berilyapti.
«Doi Moi» dasturi
Mutaxassislarning fikricha, Vetnamning bugungi muvaffaqiyatini faqat AQSH va Xitoy oʻrtasidagi qarama-qarshilik bilan bogʻlash notoʻgʻri. Mamlakat bir necha oʻn yillar davomida ishlab chiqarish va eksportga yoʻnaltirilgan iqtisodiy modelni shakllantirib keladi. Jumladan, oʻtgan asrning 80-yillarida Vetnam hukumati «Doi Moi» - «Yangilanish» islohotlar dasturini boshlaydi. Aynan shu dastur tufayli qashshoq va yopiq davlat dunyoning eng tez rivojlanayotgan iqtisodiyotlaridan biriga aylandi.
1986-yilgacha Vetnamda qatʼiy rejalashtirilgan sotsialistik iqtisodiyot hukm surgan. Odamlar kolxozlarga oʻxshash jamoa xoʻjaliklarida ishlar, nima ishlab chiqarish va uni qanchadan sotishni faqat davlat hal qilardi. Bu tizim bir qator inqirozlarga olib keldi. Dehqonlarda koʻproq ishlash uchun ragʻbat yoʻq edi, oqibatda mamlakatda oziq-ovqat yetishmovchiligi yuzaga keldi. Sanoat toʻxtab qoldi, doʻkonlarda kundalik ehtiyoj mollarini topish ham muammoga aylandi. Hukumat bu inqirozdan chiqish uchun «sotsialistik yoʻnaltirilgan bozor iqtisodiyoti» degan yangi modelni eʼlon qildi. Yaʼni davlat siyosiy nazoratni oʻzida saqlab qolgan holda, iqtisodiyotga erkinlik berdi.
Islohotlardan bir necha yil oʻtib Vetnam dunyodagi eng yirik kiyim-kechak, oyoq kiyimlar va elektronika ishlab chiqaruvchi markazlardan biriga aylandi. Samsung, Intel va Foxconn kabi gigantlarning yirik zavodlari aynan shu yerda joylashgan. Chet el investitsiyalari millionlab yangi ish oʻrinlarini yaratdi va zamonaviy oʻrta sinf shakllandi. Jahon banki maʼlumotlariga koʻra, Vetnam tashqi savdosining hajmi mamlakat YaIMning qariyb 170 foiziga teng. Bu dunyodagi eng yuqori koʻrsatkichlardan biridir.
Nodir metallar
Vetnamning AQSH uchun strategik ahamiyatini oshirayotgan omillardan yana biri - noyob yer metallari zaxiralaridir. USGS maʼlumotlariga koʻra, 2024-yil oxirida mamlakatda aniqlangan zaxiralar 3,5 mln tonnani tashkil etgan. Bu metallar zamonaviy texnologiyalar, elektromobillar va harbiy texnikalar yaratishda oʻta muhim ahamiyat kasb etadi. Bu borada Xitoy dunyoda monopoliya oʻrnatgan bir paytda, AQSH oʻziga ishonchli muqobil hamkor sifatida aynan Vetnamni koʻryapti.
Shuningdek, mamlakatning geografik joylashuvi ham katta ustunlik beradi. Rasmiy Xanoy Xitoyga yaqin boʻlgani uchun yetkazib beruvchilardan butlovchi qismlarni olish va mavjud taʼminot zanjirlariga integratsiyalashish nisbatan oson. Yana bir jihat shundaki, Vetnam juda koʻp xalqaro erkin savdo shartnomalarini imzolagan. Bu mamlakatda ishlab chiqarilgan mahsulotlarning jahon bozorlariga chiqishini osonlashtiradi.
«Yolgʻon eksport» ayblovi
Oq uy Xitoyni AQShga tovarlarini olib kirishda yuqori tariflardan qochish uchun uchinchi davlatlardan tranzit hudud sifatida foydalanayotganlikda ayblab keladi. Vetnam ham Qoʻshma Shtatlarga noqonuniy tranzit qilish xavfi yuqori boʻlgan davlatlar qatoridan joy olgan. Bu jarayon tovarlarni qayta qadoqlash, hisob-fakturalarni oʻzgartirish, yorliqlarini almashtirish yoki qisman qayta ishlash orqali amalga oshirilishi taʼkidlanadi. Oq uydagilarda Vetnam eksportining keskin oshib ketishida aynan shu reeksport sxemalarining ulushi katta, degan xavotirlar mavjud. Tramp maʼmuriyati buni «Buyuk tranzit firibgarligi» deb atayapti.
2025-yil avgustida AQSH Vetnam mahsulotlariga 20 foizlik boj joriy qilgan va Xitoy komponentlaridan foydalangan holda mamlakatda yigʻilgan mahsulotlarga nisbatan yanada yuqori tariflar joriy etish bilan tahdid qilgan. Ammo bu hozircha eksportning oʻsishini toʻxtata olmadi.
Vetnam «yangi Xitoy» boʻla oladimi?
Vetnam investitsiyalar markaziga aylangan boʻlsa-da, iqtisodchilar vaziyatga real qarashni maslahat berishyapti. Hozirda mamlakat arzon ishchi kuchi va demografik oʻsish hisobiga yuksalyapti. Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot hajmi atigi 5 ming dollar atrofida. Bu Xitoydagi koʻrsatkichdan karrasiga kamroq. Bundan tashqari, Vetnam eksportining jadal oʻsishida Xitoy kompaniyalari va Xitoydan kelayotgan butlovchi qismlarning roli katta. Shu sababli mamlakat eksportining bir qismi aslida Vetnamda yaratilayotgan qoʻshilgan qiymatni toʻliq aks ettirmasligi mumkin.
Umuman olganda esa, bugungi yutuq birgina Tramp tariflari natijasi emas. Xitoy va AQSH oʻrtasidagi savdo qarama-qarshiligi Vetnam uchun allaqachon mavjud boʻlgan sanoat bazasi, qulay geografik joylashuv, arzonroq ishchi kuchi va ochiq savdo siyosatini yangi bosqichga olib chiqish imkonini berdi. Natijada rasmiy Xanoy AQSH bozori uchun nafaqat arzon ishlab chiqarish maydoniga, balki elektronika va yuqori texnologiyali mahsulotlar ishlab chiqaradigan muhim global markazga ham aylanyapti.
