Tarif urushining taʼsiri
Vetnam eksportining shiddatli ravishda tez oʻsishida AQSH prezidenti Donald Trampning Xitoyga qarshi tarif siyosati muhim rol oʻynayapti. AQSH Xitoy mahsulotlariga bojlarni keskin oshirganidan keyin koʻplab kompaniyalar ishlab chiqarishning bir qismini Xitoydan boshqa davlatlarga koʻchira boshladi. Vetnam esa bunday kompaniyalar uchun eng jozibador yoʻnalishlardan biriga aylandi. Oddiy misol - AQShdagi TOV Furniture mebel zavodi. Kompaniya bir yil ichida mahsulot yetkazib berish tarkibini keskin oʻzgartirgan: avval tovarlarining 60 foizi Xitoydan, 25 foizi Vetnamdan kelgan boʻlsa, hozir bu nisbat teskari koʻrinishga oʻzgargan.
Hindiston ham AQSH bilan savdoda katta profitsitga ega boʻlsa-da, uning 2026-yil birinchi yarmidagi koʻrsatkichi 58,4 mlrd dollarni tashkil etgan. Bu Vetnamning ijobiy tafovutidan qariyb ikki baravar kam.
AQSH Federal rezervi iqtisodchilari tadqiqotiga koʻra, 2025-yilda Xitoyning AQShga eksporti 463 mlrd dollardan 327 mlrd dollargacha kamaygan. Yaʼni Xitoy AQSH bozorida 136 mlrd dollardan ortiq savdo hajmini yoʻqotdi. Xuddi shu davrda Vetnamning AQShga eksporti 142 mlrd dollardan 201 mlrd dollargacha oshgan. Xitoy yoʻqotgan eksportning qariyb 59 mlrd dollarlik qismi aynan Vetnam tomonidan toʻldirilganiga urgʻu berilyapti.
«Doi Moi» dasturi
Mutaxassislarning fikricha, Vetnamning bugungi muvaffaqiyatini faqat AQSH va Xitoy oʻrtasidagi qarama-qarshilik bilan bogʻlash notoʻgʻri. Mamlakat bir necha oʻn yillar davomida ishlab chiqarish va eksportga yoʻnaltirilgan iqtisodiy modelni shakllantirib keladi. Jumladan, oʻtgan asrning 80-yillarida Vetnam hukumati «Doi Moi» - «Yangilanish» islohotlar dasturini boshlaydi. Aynan shu dastur tufayli qashshoq va yopiq davlat dunyoning eng tez rivojlanayotgan iqtisodiyotlaridan biriga aylandi.
1986-yilgacha Vetnamda qatʼiy rejalashtirilgan sotsialistik iqtisodiyot hukm surgan. Odamlar kolxozlarga oʻxshash jamoa xoʻjaliklarida ishlar, nima ishlab chiqarish va uni qanchadan sotishni faqat davlat hal qilardi. Bu tizim bir qator inqirozlarga olib keldi. Dehqonlarda koʻproq ishlash uchun ragʻbat yoʻq edi, oqibatda mamlakatda oziq-ovqat yetishmovchiligi yuzaga keldi. Sanoat toʻxtab qoldi, doʻkonlarda kundalik ehtiyoj mollarini topish ham muammoga aylandi. Hukumat bu inqirozdan chiqish uchun «sotsialistik yoʻnaltirilgan bozor iqtisodiyoti» degan yangi modelni eʼlon qildi. Yaʼni davlat siyosiy nazoratni oʻzida saqlab qolgan holda, iqtisodiyotga erkinlik berdi.
