Elektromobillar kelajagi: elektr qaçon yonilğini butkul yengadi?
|15:34 / 06.06.202148 46110 min
1913 yilda Henri Fordning ilk işlab çiqariş liniyasi işga tuşgandan keyin sodir bölgan eng katta inqilob davrida yaşayapmiz. Bu inqilob kutilganidan köra ança tez sodir bölişi mumkin.
Köplab avtomobilsozlik mutaxassislari kritik çegaralar bosib ötilgani va elektromobillar savdosi juda qisqa vaqt içida benzin va dizel yonilğisida harakatlanuvçi maşinalar savdosidan ötib ketişini ta'kidlaşmoqda. Yirik avtomobilsozlar ham ayni şu fikrda.
Masalan, Jaguar 2025 yildan boşlab faqat elektromobillar sotişni rejalaştirmoqda. Uşbu sana Volvo uçun 2030, Lotus uçun esa 2028 yil.
Bunday qarorga kelganlar faqat haşamatli brendlar emas. Çunonçi, General Motors 2035 yilda barça avtoulovlarini elektrlaştiradi, Ford 2030 yildan e'tiboran Yevropada faqat elektromobil sotadi, Volkswagen esa 2030 yildan sotuvlarining 70 foizini elektrli işlab çiqariş taşkil qilişini aytmoqda.
Bu qandaydir moda yoki «yaşil» imijni yaratiş uçun qilinayotgan közböyamaçilik emas.
Dunyodagi aksar hukumatlar neft bilan harakatlanuvçi vositalar sotuvini taqiqlaş muddatlarini e'lon qilgani ham jarayonni yanada tezlaştirdi.
Elektromobil bozori va internet: qanday öxşaşlik mavjud?
Ayrim mutaxassislarning fikriça, ayni paytdagi elektr transport vositalari bozori 1990-yillar oxirlarida internet qanday bölgan bölsa, öşanga öxşaş vaziyatda.
Öşa paytlar kompyuterlarning bir-biri bilan «gaplaşişi»ga imkon beradigan uşbu yangi ixtiro juda katta hayajonga sabab bölgandi.
Jyeff Bezos Amazon kompaniyasiga asos soldi va Altavista, Ask Jeeves, Yahoo kabi brendlar ustunlik qilgan qidiruv tizimi bozorini tezda Google egallab oldi.
Uşbu jarayonda ba'zi kompaniyalarga «labga uçuq toşiradigan» darajadagi yuqori qiymatlar berildi.
Hali internetga ulanmaganlar uçun internet qiziq va hayajonli, şu bilan birga, ahamiyatsiz texnologiya edi: axir, kompyuterlarning bir-biri bilan aloqasi nima işga ham yarardi? Qolaversa, hammaning qölida telefon, bu kabi aloqaga qanday ehtiyoj bölişi mumkin!?
Ammo boşqa barça muvaffaqiyatli texnologiyalar kabi internet ham butun dunyoga bir tekisda, sekinlik bilan tarqalmadi. Aksinça, u portladi, köplab sanoat va biznes modellarini larzaga soldi va biz bilgan deyarli hamma narsani özgartirdi. U texnologlar S egri çiziq deb atovçi şaklda dunyo böylab yoyildi.
Mavzuga oid
S egri çiziği böylab «sayohat»
Aslida, ikki uçi bir-biriga qarama-qarşi bölgan S şakli ifodalaydigan asosiy ğoya şundan iboratki, innovatsiyalar asta-sekin boşlanadi va ular dastlab faqat qiziquvçanlarnigina jalb qiladi. Elektromobillar ham ayni paytda S egri çiziğining pastki buriliş nuqtasi atrofida.
Internet misoliga qaytadigan bölsak, çiziqning boşlanğiç nuqtasi 1969 yil 29 oktabr soat 22:30.
Öşa kuni Kaliforniya universitetidagi kompyuter yuzlab çaqirim naridagi Stenford universitetidagi boşqa bir kompyuterga ilk xabarni jönatgandi.
Olimlar L, O va G tugmaçalarini bosişadi, ammo «login» (kiriş) sözini töliq yozişga ulgurmay tizim işlamay qoladi.
Yangi mahsulotlar va S egri çiziği
Oradan ön yil ötganidan keyin ham butun dunyoda internetga ulangan kompyuterlar soni bir neça yuzdan ortiq emas edi. Ammo özgariş tezlaşib borayotgandi.
1990-yillarda texnologiyaga qiziquvçi odamlar şaxsiy kompyuter sotib ola boşladi. Bozor ösişi natijasida ham narxlar tezlik bilan pasaya boşladi, ham kompyuterlarning sifat körsatkiçlari yaxşilanib bordi.
Bu holat esa odamlarni yanada köproq kompyuter sotib olişga undaydigan spiralni vujudga keltirdi. Şunday qilib, internetdan foydalana boşlagan insonlarning soni tobora ortib bordi.
Öşa paytlarda S egri çiziği keskin ösiş nuqtasiga kelgandi. 1995 yilda internet foydalanuvçilarining soni 16 millionni taşkil qilgan bölsa, 2001 yilda bu raqam 513 millionga yetdi. Bugungi kunda esa uşbu raqam 3 milliard atrofida.
Bundan keyin S egri çiziği parallelga yaqin yönaliş böyiça harakat qiladi.
Elektromobil: ilk muvaffaqiyatsizliklar
Sekin boşlanğiç, ösiş va bozorlarning töyinişi – biz bu tendensiyalarni smartfonlar, kameralar va hatto antibiotiklar misolida ham kördik.
Içki yoniş dvigatellari ham ötgan asrning boşlarida xuddi şunday egri çiziq böylab harakat qilgan. Bu holat buğ dvigatellari va bosmaxonalarga ham tegişli. Ayni şu tendensiya elektromobillarda ham kuzatilmoqda.
Aslida, elektromobillarning egri çiziği köpçilik öylaganidan köra oldinroqdan – şotlandiyalik ixtiroçi Robert Andersonning 1830-yillarda yaratilgan ilk elektr transport vositasidan boşlanadi.
Ammo bu texnologiya faqat sönggi yillardagina raqobatbardoş narxga erişa oldi.
Top Gear’ning sobiq taqdimotçisi va ikkilamçi avtobozor sotuvçisi Kventin Uilson bu sohani eng yaxşi bilgan insonlardan. U ön yildan oşiq vaqt davomida elektromobil haydab kelmoqda.
U 20 yil oldin General Motors kompaniyasining EV1 deb nomlangan elektromobilini sinovdan ötkazadi.
Qiymati bir milliard dollardan ziyodroq bölgan avtomobil işlab çiqariş loyihasi töxtatiladi, işlab çiqarilgan 2 mingga yaqin avtomobillarning deyarli barçasi yöq qilinadi.
EV1 diapazoni halokatli edi, haydovçi uni örtaça har 80 kilometrda zaryad qilişi kerak edi. Ammo u baribir Uilsonning qalbini zabt etadi. «Men kelajak keldi, deb öylagandim», deydi u.
10 yil ötgaç, u özining birinçi elektromobili – Citroen C-Zeröni boşqa Top Gear taqdimotçisi Jyeremi Klarksonga körsatadi va uning qanday munosabat bildirganini unuta olmaydi: «U menga: «Sen nima qilding, bu ğirt şarmandalik-ku!» – degandi.
Ammo Uilson hozir ortga boqib, maşinaning harakatlaniş masofasi kamaymasligi uçun konditsionerni öçirib qöygan damlarini eslaydi.
U endi özining sönggi model maşinasi – Tesla Model 3 bilan masofaga boğliq muammolarga duç kelmayapti. Uilson bitta zaryad bilan 300 mil yurişi mumkinligini va 3,1 soniyada 0 dan 100 tezlikka çiqa olişini aytadi. «Juda qulay, keng va yoruğ. Haydaş maroqli. Men ortga qaytmasligimga aminman», deydi u.
Darhaqiqat, bugungi kunda elektromobillarning dvigatellari, ularni boşqaruvçi kompyuterlar, zaryadlaş tizimlari va dizayn böyiça katta yutuqlarga erişildi. Ammo Uilsonning 10 yil avvalgi bilan taqqoslagan tajribasi ortida bir farq mavjud: avtomobilning harakatsiz qismi – batareyasi yaxşilanib bormoqda.
Şuningdek, eng katta özgarişlardan yana biri – narxlardir.
10 yil oldin soatiga bir kilovatt energiya yetkazib bera oladigan akkumulyatorning narxi 1000 dollar atrofida edi. Bugun uşbu narx 100 dollarga tuşdi.
Şu nuqtayi nazardan, ular içki yonuv dvigatelida işlaydigan maşinalarga qaraganda arzonroq. Ammo Taysonning aytişiça, yonilği va xizmatni tejaşi hisobga olinsa, köplab elektromobillar benzinda harakatlanuvçilarga qaraganda ança arzonroq.
Qolaversa, bugungi kunda batareyalar avvalgiga qaraganda köproq energiya töplaşi va uzoq umr körişi mumkin.
Ötgan yili Xitoyning akkumulyator işlab çiqaruvçi CATL kompaniyasi avtomobillar uçun foydalaniş muddati bir million mil (1,6 million kilometr) bölgan ilk batareyasini taqdim etdi.
Uber va Lyft kabi yirik kompaniyalar ham uşbu özgarişlarda yetakçilik qilişmoqda, çunki uzoq masofalar uçun elektromobillardan foydalaniş yanada katta foyda keltiradi.
Taysonning aytişiça, narxlar arzonlaşgan sari qisqa masofada maşina haydaydigan iste'molçilarning ham elektromobillardan foydalaniş körsatkiçi ortib boradi.
Xöş, bu qançalik tez sodir böladi?
Juda tez sodir böladi. 1990-yillardagi internet singari, elektromobillar bozori ham keskin ösib bormoqda.
2020 yilda pandemiya sababli avtomobillar savdosi 20 foizga kamaydi, ammo elektromobillar sotuvi 43 foizga oşdi.
Dunyo böylab elektromobillar savdosi ösib bormoqda.
Garçi bu yillik sotuvlarning atigi 5 foizini taşkil qilsa ham, biz hozirda S egri çiziğining tez sur'atlarda kötarila boşlagan qismiga kirdik.
UBS investitsiya banki 2025 yilda sotilgan har beşinçi avtomobil, 2030 yilda har ikkinçi, 2040 yilda har sotilgan transport vositasi elektrli bölişini aytmoqda. Bunga işlab çiqaruvçilar «örganiş egri çiziği» deb nomlaydigan yana bir egri çiziq ham ta'sir körsatmoqda. Biror narsa qança köp işlab çiqilsa, odatda, uni şunça arzonroq va yaxşiroq işlab çiqariş ham örganiladi. Şu tufayli ham kompyuterlar, neft bilan işlaydigan vositalar arzonlaşdi.
Batareyalar va elektromobillar narxining pasayişiga olib kelayotgan sabab ham şu.
«Biz buriliş nuqtasida turibmiz», deydi Kaliforniyadagi Singularitry universiteti energetika va atrof-muhit kafedrasi hamraisi Ramez Naam. Uning fikriça, elektr transport vositalarining narxi yonilği bilan yuruvçi avtomobillarning narxi bilan bir xil darajaga yetgan zahoti öyin tugaydi.
Tesla rahbari Ilon Mask ham şunday fikrda.
Ötgan oy investorlar bilan suhbatda u Model 3 eng köp sotilgan premium sedanga aylanganini, yangi va yanada arzonroq Model Y esa dunyodagi eng köp sotiladigan avtomobilga aylanişini ta'kidladi. «Biz iste'molçilarning elektromobillar haqidagi tasavvurida keskin özgarişlar sodir bölayotganini köryapmiz, heç qaçon bunday yuqori talabga duç kelmagandik», dedi u.
Albatta, elektromobillar benzin bilan harakatlanuvçi transport vositalarini yöldan çiqarib taşlaşi uçun qilinişi kerak bölgan işlar ham talaygina. Eng muhimi, garaji bor yoki yöqligidan qat'i nazar, har kim öz maşinasini osonlik bilan zaryad qila olişi kerak.
Töğri, bunga vaqt va pul kerak böladi, ammo oxir-oqibat, bunga erişiladi. Xuddi 100 yil oldin bir neça yonilği quyiş şoxobçalari birin-ketin oçilgani kabi.
