Turkiyadagi Tuz ko‘li: flamingolar yashaydigan ko‘l yaqinda butunlay qurib bitadi

Yaqinda professor Fuley Aydin-Kandemir boshchiligidagi tadqiqotchilar Tuz ko‘li o‘n yilliklar davomida qanday qilib o‘zgarganiga aniqlik kiritmoqchi bo‘lishdi. Buning uchun Landsat orbita sun’iy yo‘ldoshlari tomonidan 1985 yildan 2016 yilgacha to‘plangan ma’lumotlarni o‘rganishdi. Mazkur sputniklar turli sirtlarni taniy olgani sababli olimlar ko‘lning turli davrlarda qanday ko‘rinishda bo‘lganini bilishdi. Kuzatuvlar natijalari Regional Environmental Change jurnalida e’lon qilindi.

Quyidagi tasvirlarda Tuz ko‘li ko‘k rangda, balchiq yashil, tuz esa kulrangda ko‘rsatilgan. Payqash mumkinki, 2000 yilga qadar ko‘lda suv miqdori yetarli bo‘lgan. 1992 yilda suv sathi keskin pasaygan. Biroq bu nisbatan normal holat deb hisoblangan. Chunki o‘sha vaqtda Turkiya hududida qurg‘oqchilik kuzatilgan. Ammo hatto u ham ko‘lni butunlay qurita olmagan va suv ko‘l yuzasining 16 foizga yaqin qismini qoplagan. Biroq hozirda vaziyat ancha yomon. Masalan, 2021 yilda suv shu darajada kam ediki, u yerga ozuqa izlab uchib kelgan flamingolar shunchaki o‘lib ketdi.

Ko‘lning janubi-g‘arbiy va g‘arbiy qismlarida doimiy suvlarning mavjudligi flamingolar ko‘payishi uchun muhim bo‘lgan. Chunki ular oziqlanadigan bakteriyalar ko‘lning aynan shu sho‘rlanish kam bo‘lgan qismlarida jamlangan, deya qayd etdi ilmiy ish muallifi Aydin-Kandemir.

Tuz ko‘lida minglab flamingolar qirilib ketgani to‘g‘risidagi reportaj

Ko‘lning qurishi sababi

Nima uchun XX asr so‘ngida ko‘l qurg‘oqchilikka chidamli edi, biroq 2000-yillardan keyin uning ana shu yashovchanlik hususiyatini yo‘qotish sababi nimada? Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, Tuz bilan bunday jiddiy muammolar yuzaga kelishi “ko‘lga quyiluvchi yerosti va yerusti resurslarining o‘ta ko‘p miqdorda sarflanishi” bilan bir vaqtga to‘g‘ri keldi. Masalan, odamlar qishloq xo‘jaligi yerlarini sug‘orish uchun ayrim daryolar o‘zanini o‘zgartirishdi. Boshqa daryolar esa aholi punktlari aholisini ichimlik suvi bilan ta’minlash uchun to‘g‘onlar bilan to‘sildi. Bundan tashqari, qurg‘oqchilik yerusti suvlari tanqisligiga olib kelganida odamlar Tuz ko‘li uchun deyarli yagona umidga aylangan yerosti suvlarini faol ravishda kamaytira boshlashdi.

Tadqiqotchi Aydin-Kandemirning qayd etishicha, hozirda Turkiyaning Tuz ko‘li taqdirini aniq aytish imkonsiz. Global isish suv darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi aniq. Agar odamlar ko‘lni to‘yintiruvchi manbalardan foydalanishni bas qilmasa, u katta ehtimol bilan butunlay yo‘q bo‘ladi.