«Yangi Çernobil» röy beradimi? Zaporijjya AESdagi avariya qanday oqibatlarga olib kelişi mumkin?
|23:36 / 26.08.202224 03916 min
Ukrainaning Energodar şahridagi Zaporijjya AES – Yevropadagi eng yirik atom elektr stansiyasidir.
Zaporijjya AES hududidagi rossiyalik harbiy / Alexander Ermochenko / ReutersZaporijjya AES hududidagi rossiyalik harbiy / Alexander Ermochenko / Reuters
4 martdan beri u Rossiya işğoli ostida, lekin işlaşda davom etmoqda va unda hali ham ukrainalik muhandislar xizmat körsatmoqda. Iyul oyining ikkinçi yarmidan beri Zaporijjya AES muntazam ravişda öqqa tutilyapti, bunda uruşayotgan tomonlar bir-birini ayblamoqda. Stansiya xodimlari dunyo hamjamiyatini «tuzatib bölmas xatoning oldini oliş»ga çaqirib, Rossiya qöşinlari undan özining harbiy bazasi va Ukraina hujumlaridan qalqon sifatida foydalanayotganini aytişyapti.
Ukraina energiyasining beşdan bir qismini işlab çiqaradigan Zaporijjya atom elektr stansiyasi (ZAES) Rossiya tomonidan mart oyi boşida, uruşning ikkinçi haftasida tortib olindi. Stansiya va u joylaşgan Energodar şahri işğol qilinişidan oldin, tutaş hududlar uzoq vaqt davomida rus qöşinlari tomonidan öqqa tutilgan. Oqibatda, ma’muriy binolardan birida sodir bölgan yonğin butun dunyoda katta xavotir uyğotgandi.
Hozirda Rossiya armiyasi AES hududidan turib Ukraina harbiylariga qarata öq uzmoqda. AQŞ Davlat kotibi Entoni Blinken Rossiya ukrainaliklarni öqqa tutiş uçun stansiyadan harbiy baza sifatida foydalanayotganini ta’kidladi. Çunki rossiyaliklar ukrainlar bunga javob qaytara olmasligi, yadro reaktoriga tasodifan zarba berişga botinolmasligini tuşunib yetgan.
Rossiya armiyasi stansiya hududida bir neçta raketa otiş moslamalari, şuningdek, boşqa qurol va texnikalarni joylaştirgan. Moskva stansiyada öz harbiylari borligini tan oladi, biroq stansiya hududidan öq otilayotganini rad etadi. Şuningdek, Ukrainani yadroviy inşootga tahdid solayotganlikda ayblaydi.
Ukraina «Energoatom» rahbari Petro Kotinning sözlariga köra, stansiya hududida 50 ga yaqin oğir harbiy texnika, jumladan portlovçi moddalar örnatilgan «Ural» avtomobillari va 500 ga yaqin rus askari bor.
ZAES xodimlarining aytişiça, Rossiya armiyasi ularni amalda garovda uşlab turibdi.
18 avgust kuni rossiyalik harbiylar nazorati ostida bölişiga qaramay, stansiyada xizmat qilayotgan xodimlar dunyo hamjamiyatidan «tuzatib bölmas xatoning oldini oliş»ni sörab, murojaat qilişgandi.
«Ikkinçi Çernobil» böladimi?
Zaporijjya AESdagi ehtimoliy yadro falokati va uning taxminiy oqibatlari köpinça 1986 yilda Çernobil AESdagi avariya bilan taqqoslanadi, bu atom energetikasi tarixidagi eng katta ofatdir. Öşa paytda reaktordagi portlaş oqibatida stansiyaning energobloklaridan biri butunlay vayron bölgan, atmosferaga juda köp miqdorda radioaktiv moddalar tarqalgandi.
Mavzuga oid
Ammo Zaporijjya AESni Çernobil AES bilan taqqoslaş unçalik töğri emas, heç bölmaganda stansiyalarda har xil turdagi reaktorlar örnatilgani sababli.
Çernobilda RBMK tipidagi grafitli reaktor bölgan. Uning yadrosida neytronlarni sekinlaştiriş vazifasini bajaruvçi katta miqdordagi grafit bor edi. Avariya natijasida grafit qobiğida yonğin sodir bölgan va radiatsiya tarqalişiga katta hissa qöşgan. Radioaktiv grafitning bir qismi yadrodan taşqariga otilib çiqqan.
Zaporijjya AESda VVER-1000 tipidagi reaktor (bosim bilan sovitilgan suvli) örnatilgan. Uning işlaş sxemasi quyidagiça: Uran parçalanişi natijasida yadro energiyasi ajralib çiqadi va issiqlik energiyasiga aylanadi. Yadro suv bilan sovitiladi, bir vaqtning özida u neytronlarni sekinlaştiruvçi vazifasini bajaradi. Yuqori haroratgaça isitilgan suv buğga aylanadi va elektr energiyasini işlab çiqaradigan turbinalarga uzatiladi.
Bunday tipdagi reaktor nasoslar orqali doimiy ravişda suv bilan sovitilişi şart. Aks holda, yadrodagi harorat kötarilib ketadi va yonilği elementlari erişiga olib keladi (Fukusimadagi avariya paytida bölgani kabi).
Zaporijjya AESda reaktor köp joy egallamaydi va energoblokning markazida joylaşgan. Uning atrofidagi joyni kranlar, yonilği hovuzlari va yordamçi tizimlar egallagan.
Zaporijjya AES reaktori qalinligi 1 metrdan ortiq bölgan beton germetik qobiq (konteynment) bilan öralgan. Mana şunisi bilan Çernobil AESdan farq qiladi. ZAES fotosuratlarida qizil gumbazlar körinadi – aynan şular himoya qobiği. Agar energiya bloki içida avariya sodir bölsa, barça radioaktiv moddalar içkarida qoladi va taşqariga çiqmasligi ta’minlanadi.
Çernobil AES reaktori germetik qobiq bilan himoyalanmagan edi. Şu tufayli avariyadan keyin barça radioaktiv moddalar havoga otilib çiqadi.
Taqqoslaş uçun, 2011 yilda Yaponiyaning Fukusima-1 atom elektr stansiyasidagi avariya paytida, himoya qobiği radioaktiv moddalarning taxminan 98 foizini uşlab qoldi va faqat 2 foizi havoga otilib çiqqandi.
Himoya qobiği zarbalarga doş bera oladimi?
ZAES reaktoriga örnatilgan germetik qobiq nafaqat energiya bloki içida radiatsiyani uşlab turişi, balki uni taşqi ta’sirlardan – tabiiy ofatlar, samolyot qulab tuşişi, terroristik hujumlar va portlaşdan ham himoya qilişi lozim.
Konteyntment çidamlilikning ma’lum darajasiga ega, ammo uning çegarasi bor. Germetik qobiq kiçik samolyotning qulaşi yoki energoblok yaqinidagi portlaşga bardoş bera oladi, ammo töğridan töğri raketa zarbasi yoki bomba portlaşi oqibatida şikastlanişi mumkin.
Qobiq şikastlansa, undagi reaktor ham zarar köradimi? Zaporijjya AES energobloki qurilişiga rahbarlik qilgan Aleksandr Kupniy qobiq şikastlansa, şu zahoti reaktorga ham zarar yetkazilişiga işonçi hosil emas.
«Reaktorga zarar yetkaziş uçun yuqori aniqlikdagi snaryadlar bilan bir nuqtaga bir neça marta zarba beriş kerak. Bir yoki ikkita snaryad korpusni teşib ötadi, keyingisi esa şu teşik orqali kirib, reaktorga zarar yetkazişi mumkin», deydi u.
Kupniyning aytişiça, agar qobiq teşilgan joydan radioaktiv moddalar havoga otilib çiqsa, har qanday holatda Çernobildagidan ança kam böladi va avariya miqyosi ham boşqaça böladi.
«Albatta, AES hududida radioaktiv zararlaniş böladi. Lekin bu global falokat emas, balki mahalliy miqyosda böladi. Odamlar, birinçi navbatda, stansiya xodimlari, Energodar, Kamensko-Dneprovskiy tumani va Nikopol aholisi zararlanişi mumkin. Şunda ham, şamol qayerga esişiga qarab», deya ta’kidlaydi yadroviy fizika böyiça mutaxassis.
Agar stansiyadagi barça energobloklar qobiği teşilib, reaktorlar zararlansa, albatta falokat kölami kattaroq böladi. Buning oqibatlari şamol tezligi va yönalişiga boğliq. Şarqiy Yevropa mamlakatlari, Belarus va Rossiyaning çegaradoş hududlari – Belgorod, Rostov, Kursk, şuningdek, Rossiya tomonidan annexia qilingan Qrim aziyat çekişi mumkin.
«Umuman olganda, reaktor va atom elektr stansiyasi ança murakkab obekt. Avariya sodir bölişi uçun köp imkoniyatlar mavjud. Reaktorning himoya qobiğiga töğridan töğri zarba beriş – yagona imkoniyat emas», deydi BMT Qurolsizlaniş muammolari tadqiqot instituti katta ilmiy xodimi Pavel Podvig.
Energobloklardan qaysi biriga zarba berilişi muhimmi?
ZAESda jami oltita energoblok bor. Hozir uçtasi işlayapti, lekin töliq quvvatda emas. Ulardan biri, 5 avgust kuni öqqa tutilganidan keyin töxtatilgan.
Işlamayotgan uçta blok radionuklidlar (radioaktiv elementlar) bilan unçalik töyinmagan, şuning uçun qobiq şikastlanganda ulardan çiqadigan radioaktiv moddalar kamroq böladi (Radionuklidlarning parçalaniş davri qisqa va uzoq muddatli böladi. Masalan, saratonga olib kelişi mumkin bölgan xavfli radionuklid yod-131 yemiriliş davri sakkiz kunni taşkil qiladi).
«Çernobil AES avariyasida iş jarayonida bölgan reaktorda yonilği qolgan. Unda juda köp radionuklidlar (ham qisqa, ham uzoq muddatlilari) bölgan. Avariyadan keyingi dastlabki kunlarda taşqariga çiqqan radiatsiya tarkibida qisqa muddatli nuklidlar köp bölgan, ular parçalanib ketişga ulgurmagan edi», deydi Kupniy.
Zaporijjya stansiyasidagi işlamayotgan energobloklarda qisqa muddatli nuklidlar allaqaçon parçalanib ketgan, şuning uçun ulardagi radiatsiya darajasi pastroq.
Avgust oyi boşida öqqa tutilişi oqibatida öçirilgan energiya blokida yod-131 kabi qisqa muddatli nuklidlar parçalangan. Ammo hammasi emas. Masalan, seziy-134 yemiriliş davri ikki yil, seziy-137 yemiriliş davri 30 yilga teng.
Zaporijjya AESning yana qayerida radioaktiv moddalar bor?
Reaktorlardan taşqari, işlatilgan yonilğida ham radioaktiv moddalar böladi. U reaktordan tökib taşlanadi va yangisi bilan almaştiriladi.
Işlatilgan yonilği ham yuqori faollikka ega, çunki uning tarkibida radioaktiv parçalaniş mahsulotlari qoldiqlari bor. Ular energiya işlab çiqarişda davom etadi, şuning uçun işlatilgan yonilği birinçi galda sovitiş hovuzlariga tökiladi.
Zaporijjya AESdagi sovitiş havzalari konteynment içida joylaşgan. Unda işlatilgan yonilği taxminan beş yil uşlab turiladi. Vaqt ötişi bilan nuklidlarning harorati va radioaktivligi pasayadi. Beş yil ötgaç, işlatilgan yonilği quruq saqlaş joylariga ötkaziladi.
Işlatilgan yonilği saqlaş havzalari ham atom elektr stansiyalarining zaif nuqtasidir. Unda doimo suv bölişi kerak, u nurlangan yonilği agregatlarini sovitadi.
Agar hovuzda teşik paydo bölsa (masalan, raketa zarbasi oqibatida) va suv oqib ketsa, radionuklidlar tomonidan çiqarilgan issiqlik işlatilgan yonilğining alanga olişiga sabab bölişi mumkin.
BMT katta ilmiy xodimi Pavel Podvigning sözlariga köra, bunday yonğin oxir-oqibat radioaktiv moddalar jiddiy tarqalişiga olib kelişi mumkin.
«Ammo bunda ikkita holatni yodda tutiş kerak. Eng muhimi şundaki, Zaporijjya AESda işlatilgan yonilği hovuzlari himoya qobiği içida joylaşgan. Ya’ni unga yetib boriş oson emas va şikastlangan taqdirda ham suv osonlikça oqib ketmaydi. Agar teşik kiçik bölsa, hovuzni suvga töldirib boriş mumkin. Muhimi, sovituvçi suv oqib ketişiga yöl qöymaslik kerak», deydi u.
Bundan taşqari, işlatilgan yonilğining reaktordan qaçon tökib taşlangani ham rol öynaydi. Agar u hozirgina tökilgan bölsa, juda issiq böladi. Bu esa xavf-xatarni oşiradi. Agar bir neça yil davomida hovuzda turgan bölsa, suv oqib ketgan taqdirda ham yonib ketiş ehtimoli past böladi.
Işlatilgan yonilği omboriga zarba berilsa nima böladi?
Zaporijjya AESning öziga xos xususiyati şundaki, unda işlatilgan yonilği saqlanadigan quruq ombor mavjud. Işlatilgan yonilği beş yil davomida hovuzda sovitilib, faolligi pasayganidan söng, quruq omborga qöyiladi.
Quruq ombor – bu stansiya hududida, oçiq maydonda qator qilib joylaştirilgan katta konteynerlar. Ular önlab yillar davomida şunday qolişi mumkin.
Quruq omborlar radioaktiv zararlanişning yana bir ehtimoliy manbayi hisoblanadi. Konteynerlar germetik emas, ammo ma’lum bir himoya qobiğiga ega. Şunday bölsa-da, jangovar harakatlarga doş bermasligi mumkin.
«Ularga raketa zarbasi berilmagan, ammo sinovlar paytida granatomyotdan öqqa tutilgan. Ular taşiş qulay bölişi uçun konteyner şaklida loyihalaştirilgan. Ularni qanday himoya qiliş mumkin degan savol tuğiladi. Albatta ular granatomyotdan öqqa tutilib, şuningdek, olov bilan sinab körilgan. Ya’ni ular yetarli darajada mustahkam qurilmadir», deb tuşuntiradi Podvig.
Uning sözlariga köra, agar quruq omborlarga raketa zarbasi berilsa, radiatsiya tarqaladi (çunki işlatilgan yonilğida uzoq muddatli nuklidlar böladi), lekin 10-30 metr masofaga.
Quruq omborda işlatilgan yonilği sovigan holda saqlanadi, şu tufayli zarba oqibatida alanga olmaydi. Agar yonğin sodir bölsa, radioaktiv moddalar havoga kötarilib, atrofga tarqalişi mumkin edi.
«Albatta bunda zarar kiçik hudud doirasida böladi. Bu ham yaxşi emas, ammo xavf darajasi umuman boşqaça», deydi Podvig.
Konteynerlarga zarar yetişi dargumon, ammo ular ustidan nazoratni yöqotiş (omborlarni kuzatiş va nazorat qiliş tizimlari allaqaçon işdan çiqqan) taxmin qilib bölmas oqibatlarga olib kelişi mumkinligidan ogohlantiradi Kupniy.
«Bu yomon. Radioaktiv obekt ustidan nazoratni yöqotib qöyiş har doim yomon. Biz bu konteynerlar içida nima bölayotganini bilmaymiz», deydi u.
Foto: RUSSIAN DEFENCE MINISTRY
Elektr uzatiş liniyalari şikastlanişi qanday oqibatlarga olib keladi?
Zaporijjya AESda törtta elektr uzatiş liniyasi bor. Ular orqali stansiyada işlab çiqarilgan energiya uzatiladi.
Ulardan kamida ikkitasi jangovar harakatlar tufayli işdan çiqqan. Bahorda uçinçi liniya ham uzilgani haqida xabar berilgan edi. Hozirda ahvol qandayligi noma’lum.
Agar barça elektr uzatiş liniyalari uzilsa, Zaporijjya AES energobloklarini töxtatiş kerak böladi. Agar stansiya özini elektr energiyasi bilan ta’minlay olsa, energobloklar töxtatilişi heç qanday xavf tuğdirmaydi.
Agar energobloklar töxtatilmasa, reaktorlar tez qizib ketişi mumkin. Bunday holda voqealar ikki yönalişda rivojlanişi mumkin.
Birinçidan, atom elektr stansiyasini nazorat qilayotgan rossiyaliklar quvvatni öz energotizimiga uzatişni boşlaşi mumkin. Ikkinçidan, yadro falokati tahdidi tezda kuçayişi mumkin.
Agar reaktor elektr energiyasidan uzilsa nima böladi?
Yangi hali sovuq energoblokni işga tuşiriş uçun atom elektr stansiyalarida maxsus qozonxonalar böladi. Iş boşlaşdan oldin ular uskunani isitiş uçun issiqlik hosil qiladi.
Zaporijjya AESda qozonxona yöq va u issiqlikni Ukrainadagi eng katta Zaporijjya issiqlik elektr stansiyasidan (IES) oladi.
Agar reaktor elektr energiyasi ta’minotidan uzilsa, yadroni sovitadigan nasoslar işlamay qoladi.
Fukusima-1 stansiyasida aynan şunday bölgandi. Reaktor yadrosini sovitadigan tizimlar kuçli sunami oqibatida vayron böladi, oqibatda reaktor sovitilmay qoladi. Reaktor töxtatilganiga qaramay, qoldiq mahsulotlardan energiya çiqişda davom etadi va yadroning faol hududi erib ketadi. Yuqori harorat tufayli vodorod hosil böla boşlaydi va u portlaydi. Oqibatda himoya qobiği yorilib, radioaktiv moddalar taşqariga çiqadi.
Elektr energiyasi uzilib qolgan taqdirda ham atom elektr stansiyalarida zaxira generatorlari böladi. Fukusimada bu generatorlar ham sunami tufayli işdan çiqqandi.
Zaporijjya AESda uçta dizel stansiyasi bölib, ular sanoat maydonçasida joylaşgan. Bitta zaxira dizel generatori taxminan bir kun işlaşi mumkin. Tejamkorlik rejimiga ötilsa, uçta zaxira dizel stansiyasi köpi bilan tört kun işlay oladi. Agar ular işni töxtatsa va stansiya elektr energiyasini olmasa, reaktor yadrosini sovitiş imkonsiz böladi.
Bunday holatda jiddiy avariya yuz berişi, xuddi Fukusimadagi singari yadro erib ketişi mumkin.
«Atom elektr stansiyasi, albatta, qandaydir taşqi ta’sirlardan himoyalangan böladi. Ammo heç kim reaktorning uruş hududiga tuşib qolişini taxmin qilmagan edi», deydi Pavel Podvig.
Agar yadro yoki hovuzlar jiddiy şikastlansa, bunday avariya oqibatlari 100-200 km maydonga ta’sir qilişi mumkinligini aytadi u: «Radiatsiya fonining sal kötarilişi bundan uzoq masofalarda ham sezilişi mumkin. Hammasi şamol esişiga boğliq».
«Men juda ham vahima qilmagan bölardim. Biroq, radioaktiv ifloslaniş nuqtayi nazaridan juda jiddiy oqibatlarga olib kelişi mumkinligini anglaş lozim», deya davom etadi ekspert.
«Bunday radiatsiya darhol odamlarning ölimiga olib keladi deb öylamayman, heç kim şu zahoti ölmaydi. Lekin iqtisodiy zarar bölişi aniq, çunki radiatsiya tarqalgan hudud yaşaş uçun yaroqsiz holga keladi. Oqibatlar darhol körinmaydi, lekin uzoq muddatda ular juda jiddiy zararga olib kelişi mumkin», deb ogohlantiradi u.
