Rubl qadrsizlanişi oqibatlari: bu – Rossiyani unga hayotiy zarur bölgan migrantlardan mahrum qilişi mumkin
|22:12 / 03.09.202337 59113 min
Valuta kursi qulaşi Rossiyaga qöşni davlatlar iqtisodini zaiflaştiradi.
Foto: MeduzaFoto: Meduza
Rublning yozgi qulaşi Rossiyaga qöşni davlatlar iqtisodiyotiga ham ta’sir qildi. Misol uçun, 2016 yildan beri eng yuqori körsatkiçga çiqqan tanga avgust oyi örtalarida, rubldan keyin keskin pasayişni boşladi. Va hatto 15 avgust kuni Rossiya banki asosiy stavkani keskin oşirganidan keyin rubl öz qulaşini biroz sekinlaştirganda ham, tanga yana bir neça kun qadrsizlanişda davom etdi. Qozoğiston Milliy banki milliy valutaning qadrsizlanişini «rublning zaiflaşişiga reaksiya» deya izohladi. «Meduza» naşri rubl kursi haqiqatan ham MDH mamlakatlari valutalarini öz bilan birga jarga tortişi va bu nima uçun mehnat migrantlarining Rossiyadan çiqib ketişiga olib kelişi mumkinligini örgangan.
Umuman olganda, qanday omillar MDH mamlakatlari valuta kurslariga ta’sir qiladi?
MDH mamlakatlari iqtisodiyotlari ança öxşaş, ammo baribir bir-biridan farq qiladi. «Bu xuddi şokolad qutisiga öxşaydi: barça ta’mlar har xil, ammo ularni nimadir birlaştiradi», deydi yirik moliyaviy kompaniya iqtisodçisi.
«Ayrim davlatlarda, masalan, Ozarboyjon va Turkmanistonda milliy valuta kursi tartibga solinadi. Bu ozarboyjon manati yoki turkman manatining almaşinuv kurslari Markaziy banklar tomonidan qattiq belgilab qöyilgani va amalda deyarli özgarmasligini anglatadi», deydi Freedom Finance Global tahlilçilari naşrga bergan şarhida.
Boşqa mamlakatlarda, xususan, Özbekiston va Tojikistonda davlat valuta kursini qisman tartibga soladi.
Armaniston va Qozoğistonda valuta kursi Rossiyadagi kabi erkin qöyiladi (özgaruvçan). Ya’ni milliy valutalar qiymati birinçi navbatda valuta bozoridagi talab va taklif bilan belgilanadi. Kursga bozor omillari ta’sir körsatadi: masalan, tanga kursi neft narxi özgarişiga boğliq.
Rublning qöşni mamlakatlar valutalari bilan qanday boğliqligi bor?
Rossiya mintaqadagi eng yirik iqtisodiyotlardan biri hamda Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi (YeOII) mamlakatlari va MDHning köplab davlatlari uçun asosiy savdo şerigi hisoblanadi. Bundan taşqari, rubl YeOII davlatlari örtasidagi savdoda dominant valuta. YeOII doirasidagi xalqaro hisob-kitoblarning aksariyati rus valutasida amalga oşirildi: rublning eksport va importdagi uluşi 70 foizdan yuqori. Bu, xususan, Qozoğiston, Qirğiziston, Armaniston va boşqa mamlakatlar kompaniyalari Rossiya bilan savdo qiliş uçun rubl sotib olişini anglatadi.
Mavzuga oid
Bundan taşqari, Markaziy Osiyo mamlakatlari va Armanistondan köplab migrantlar Rossiyaga işlaş uçun keladi. Ular rublda maoş oladi va tez-tez uyiga pul jönatib turadi. Bu ham MDH mamlakatlari iqtisodiyoti rublga boğliqligini kuçaytiradi. «Masalan, Tojikistonda mehnat migrantlari daromadidan keladigan moliyaviy oqim yalpi içki mahsulotning uçdan bir qismini taşkil qiladi», deydi yirik moliyaviy kompaniya iqtisodçisi.
Rublni MDH davlatlariga nafaqat mehnat muhojirlari, balki Rossiyadan ketgan Rossiya Federatsiyasi fuqarolari ham olib keladi. Bu, ayniqsa, Ukrainada keng kölamli uruş boşlanganidan keyin ança köpaydi va valuta kurslariga sezilarli ta’sir körsatdi: milliy valutalar mustahkamlana boşladi, çunki qoçib kelgan ruslar rublni sotdi, bozorda takliflarni köpaytirdi va mahalliy valutani sotib oldi. Natijada, 2022 yilda MDHning uç davlati valutasi birdaniga AQŞ dollariga nisbatan eng mustahkam 10 ta valuta qatoriga kirdi, bular Armaniston drami, Gurjiston larisi va Tojikiston somoniysi.
Armaniston va Gurjistonda naqd pul oqimi davom etdi, şuning uçun dram va lari 2023 yilda ham mustahkamligiça qoldi. Ammo Tojikistonda vaziyat aksinça böldi. Somoniy 2023 yilda pasayişni boşladi: yil boşidan buyon AQŞ dollarining tojik valutasiga nisbatan kursi 8 foizga ösib, 10,2 somoniydan 11 somoniyga yetdi. Bu köp jihatdan somoniyning rublga kuçli qaramligi bilan izohlanadi. Natijada tojik valutasi ham rus valutasidan keyin arzonladi.
Bu boğliqlik haqiqatan ham MDH davlatlarining valuta kurslarini belgilaydigan darajada kuçlimi?
«Rubl, şubhasiz, ularga ta’sir qiladi, lekin töğridan töğri va barça valutalarga emas. Rossiya bilan qattiq boğlangan kiçik iqtisodiyotga ega davlatlar rublga köproq qaram. Boşqa mamlakatlar uçun rublning tebranişi şunçaki, valuta kursiga bilvosita ta’sir qiluvçi omillardan biri bölib qoladi», deya tuşuntiradi Freedom Finance Global tahlilçilari.
«Mehnat migrantlari daromadlarining katta oqimi tufayli Tojikiston milliy valutasining almaşuv kursini rubl ta’siriga eng köp qaram deb ataş mumkin», deya ta’kidlaydi yirik moliyaviy kompaniya iqtisodçisi.
Rubl Armaniston va Gurjiston iqtisodlariga ham ta’sir körsatadi, ammo uşbu mamlakatlarning valuta kurslariga ta’sir qiluvçi boşqa muhim omillar ham bor. Masalan, arman drami uçun muhim omil — bu oğir paytlarda (inqiroz, pandemiya yoki uruş paytida) arman diasporasidan Armanistonga pul oqimi kuçayişidir. Şuning uçun dram possovet hududidagi deyarli eng barqaror valutadir: sönggi beş yil içida u rublga nisbatan 50 foizga mustahkamlandi.
Gurjiston uçun esa köp sonli sayyohlarning doimiy oqimi muhim ahamiyatga ega. Bu va boşqa omillar hozirça rublning zaiflaşuvini muvozanatlaştirmoqda.
Qozoğistonda vaziyat ança murakkab. Qozoğiston ham Rossiya kabi yirik neft eksportçisi hisoblanadi. Şuning uçun Qozoğiston tangasining kursi rubl kabi neft narxi özgarişiga juda boğlangan. «Rubl kursi va neft narxi — tangaga ta’sir körsatuvçi ikki asosiy omil», degan Qozoğiston Milliy banki raisi örinbosari Aliya Moldabekova 2019 yilda.
«Biroq, Qozoğiston Rossiyaga undan sotib olganidan köra köproq mahsulot eksport qiladi. Şuning uçun, ayrim vaziyatlarda tanga rubldan teskari impuls oladi», deydi yirik moliyaviy kompaniya iqtisodçisi.
«Masalan, 2022 yilda rublning kuçli qimmatlaşişi tanga qadrsizlanişiga olib keldi va Qozoğistonda narxlar ösişi tezlaşişiga sabab böldi. Rublning tanga bilan aloqasi birinçi qaraşda tuyuladigandek aniq emas», deya tuşuntiradi ekspert.
«YeOII mamlakatlari valutalaridan Belarus rubli Rossiya rubliga eng köp qaram», deydi Rossiya banki iqtisodçisi.
«Rossiya Belarusning eng yirik savdo şerigi va respublikaning köplab fuqarolari Rossiyaga işlaş uçun keladi, şuning uçun haqiqatan ham qaramlik bor», deya bu fikrga qöşiladi yirik moliyaviy kompaniya iqtisodçisi.
«Biroq, bu holatda, milliy valutalar kurslari örtasida qat’iy boğliqlik yöq, çunki Rossiya rubli kursi Rossiya Federatsiyasi Markaziy banki tomonidan tartibga solinmaydi, Belarus rubli kursiga esa köpinça Belarus Milliy bankining aralaşuvi ta’sir qiladi», deydi Freedom Finance Global tahlilçilari.
Rossiyaning Ukrainaga bosqinidan keyin MDH mamlakatlari iqtisodiyotlari va rubl örtasidagi aloqa mustahkamlandimi yoki zaiflaşdi?
Mustahkamlandi. Gap şundaki, uruş boşlanganidan keyin Rossiya Ğarb işlab çiqaruvçilarining mahsulotlari importidan uzildi ammo, aslida, köplab tovarlar Rossiya Federatsiyasiga parallel import orqali va köpinça aynan MDH davlatlari orqali kirib kelişda davom etmoqda.
Qozoğiston, Armaniston, Gurjiston va boşqalar Rossiya Federatsiyasiga sanksiyaga tuşgan tovarlarni yetkazib beruvçi asosiy hablarga aylandi. Masalan, Rossiya va Armaniston örtasidagi tovar aylanmasi yiliga qariyb ikki baravarga köpayib, 5 milliard dollarni, Rossiya bilan Qozoğiston örtasida 10 foizga oşib, 26 milliard dollarni, Rossiya va Gurjiston örtasida 60 foizga oşib, 2,3 milliard dollarni taşkil etdi.
Bu milliy valutalarning rublga boğliqligining yana bir omilini — marjaga qaramlikni yaratdi. Ya’ni Ğarb tovarlarini qayta sotuvçilar oladigan rubldagi daromadga boğliqlik. Agar bu daromad butun milliy iqtisodiyot uning ta’sirini özida his qiladigan darajada katta bölsa, daromadning keyingi pasayişi mahalliy valutaga bosimni oşirişi mumkin va u rubldan keyin pastga qulaydi.
Zaif rubl Rossiyadan migrantlarning ketib qolişi bilan qanday boğliqlikka ega?
Rublning qulaşi migrantlarning Rossiyaga işlaş uçun keliş istagiga ham bevosita ta’sir qiladi. Bu rubl kursining nafaqat dollar va yevroga, balki MDH davlatlari valutalariga nisbatan ham qadrsizlanişi sabab sodir böladi.
Masalan, 2023 yil boşidan beri rubl kursi qirğiz sömiga nisbatan 22 foizga, özbek sömiga nisbatan 18 foizga, tojik somoniysiga nisbatan 15 foizga, arman drami va qozoq tangasiga nisbatan 25 foizga pasaygan.
Oqibatda rublda maoş oluvçi migrantlar öz daromadlarining bir qismini yöqotdi va Rossiyada işlaş ular uçun allaqaçon unçalik jozibali körinmay qoldi.
«Valuta kursi qulaşi tufayli migrantlarning uçdan bir qismi Rossiya Federatsiyasini tark etişi mumkin», deya prognoz qilgan Moskvadagi özbek diasporasi vakili Bahrom Ismoilov.
«Rubl zaiflaşişi ayniqsa, quruvçi migrantlar uçun Rossiya bozori jozibadorligini kamaytiradi», degan Quruvçilar milliy assotsiatsiyasi (Nostroy) rahbari Anton Gluşkov. Uning sözlariga köra, hozirça işçilar öz joylarida qolmoqda, ammo vaziyat ikki-uç oydan söng özgarişi mumkin.
Moskva davlat universiteti va «Rossiya migrantlari federatsiyasi» jamoat taşkiloti ötkazgan tadqiqotga köra, 2021 yilda Rossiya Federatsiyasidagi migrantlarning örtaça maoşi 47,1 ming rublni taşkil qilgan. Quriliş va ta’mirlaşda işlaydigan migrantlar eng köp daromad topgan — 54 ming rubl.
2022 yil oxirida Rossiya Federatsiyasidagi mehnat muhojirlari soni 2021 yildagiga nisbatan 33 foizga oşgan (aniq raqamlarda ösiş 847 ming kişini taşkil etgan).
Bunday kuçli ösiş ikki omil bilan boğliq.
Birinçidan, pandemiyadan söng Rossiyadagi migrantlar soni deyarli tört baravarga kamaydi va faollik faqatgina 2021 yildan tiklana boşladi.
Ikkinçidan, mustahkam rubl ham ta’sir ötkazdi. 2022 yil eksportning katta hajmi va importning qisqarişi tufayli rubl jiddiy mustahkamlandi: yozda Moskva birjasida dollar kursi 50 rublgaça tuşdi, faqat yil oxiriga kelib, Amerika valutasi yana 70 rublga yaqinlaşdi.
«Rossiyada işlayotgan migrantlar haqiqatan ham rubl qadrsizlanişi tufayli mamlakatdan çiqib ketişi mumkin», deydi Rossiya banklaridan birining iqtisodçisi. Uning sözlariga köra, bu Rossiya Federatsiyasidagi şusiz ham oğir bölgan mehnat resurslari muammosini yanada kuçaytiradi.
«Rubl qadrsizlanişi migrantlarning Rossiya Federatsiyasiga kelişini töxtatuvçi yagona va hatto eng muhim omil emas. Rossiya Ukraina bilan uruş holatida va köplab migrantlar, ular ham frontga çaqiriliş mumkinligiga haqli ravişda işonadi», deydi yirik moliyaviy kompaniya iqtisodçisi. Albatta, boşqa davlat fuqarosini uruşga safarbar qiliş ança qiyin, ammo xavf bor va migrantlar buni hisobga oladi.
Migrantlar soni qisqarişi Rossiya Federatsiyasi uçun yomonmi?
Agar qisqa muddatga bölsa, ha. Işçi kuçi tanqisligi iqtisodiyot uçun muammoga aylanmoqda va migrantlar ketişi vaziyatni yanada yomonlaştiradi.
Rossiyada mehnatga layoqatli aholi soni uruşga qarşi insonlarning mamlakatidan qoçib ketişi va yuz minglab yoşlarning frontga çaqirilişi fonida qisqarişda davom etmoqda. 2022 yili 35 yoşgaça bölgan işçilar soni 1,3 million kişiga kamaydi. Bu mehnat bozori kuzatuvlari tarixidagi eng katta pasayişdir (agar 2020 yilgi pandemiya davri hisobga olinmasa).
2023 yil iyun oyida işsizlik yana bir bor rekord darajada kamayib, 3,1 foizga tuşdi. Gaydar instituti ma’lumotlariga köra, aprel oyida Rossiya kompaniyalarning 35 foizi kadrlar yetişmovçiligi muammosini boşdan keçirgan, iyul oyida esa bu miqdor 42 foizga yetgan.
Migrantlarning katta oqimiga qaramay, 2022 yilda ularning soni pandemiyadan oldingi davr, 2019 yilga nisbatan 15,3 foizga kamligiça qoldi. Daromadlar pasayişi tufayli yuzaga kelişi mumkin bölgan qaytib ketiş vaziyatni yanada oğirlaştirişi mumkin.
Yirik moliyaviy firma iqtisodçisi aytişiça, migrantlarda tanlaş imkoniyati bor, ular ança tez rivojlanayotgan Turkiya, şuningdek, Janubiy Koreyaga ketişi mumkin. Mutaxassis fikriça, Rossiya migrantlar uçun raqobatlaşişiga va ularning maoşini oşirişiga töğri keladi. Şu bilan birga, migrantlar harbiy xavflardan himoyalanadimi yoki yöqmi, bu ham aniq emas.
