Bir-biridan arazlab ikkita kompaniya oçgan aka-ukalar - Adidas va Puma tarixi

Medallar soni böyiça umumiy hisobda germaniyalik sportçilar AQŞ jamoasidan söng ikkinçi örinni egallaşadi. Şundan söng kompaniya mahsulotlariga boşqa davlat sportçilari ham qiziqa boşlaşadi.

Şu örinda muhim bir faktni ham keltirib ötiş kerak, «Aka-uka Dasslerlar» kompaniyasining taraqqiy etişida «Nemis milliy-sotsialistik işçilar partiyasi» deb nomlanuvçi partiyaning (Hitler ham şu partiya vakili bölgan) hissasi katta.

1930 yilda ötkazilgan saylovlarda şu partiya ğalaba qozonadi va hokimiyat tepasiga keladi. Şundan söng sportga davlat darajasida e’tibor oşadi va şunga qarab «Aka-uka Dasslerlar» kompaniyasiga ham buyurtmalar köproq tuşa boşlaydi.

1933 yilda ötkazilgan saylovlarda yana «Nemis milliy-sotsialistik işçilar partiyasi» ğalaba qozonadi va uning yetakçisi Adolf Hitler Germaniya kansleri etib tayinlanadi.

Şundan söng Germaniya yana imperializm ğoyalari bilan zaharlana boşlaydi va Hitler nemislarni oliy irq deb e’lon qiladi. Uning ğoyalariga köra boşqa barça millatlar nemislarga xizmat qilişi lozim edi.

Berlin olimpiadasi va hafsalani pir qilgan Hitler

Berlin 1936 yilda ötkaziladigan Yozgi olimpiada öyinlarini ötkaziş huquqini qölga kiritadi. Bu paytda Germaniyada natsizm ğoyalari zör berib tarğib qilinayotgandi.

Germaniyada siyosatning salbiy tomonga özgarişi xalqaro olimpiya qömitasi uçun muammo tuğdira boşlaydi. Ayrim davlatlar vakillari Yozgi olimpiada öyinlarini ötkazişni Berlindan tortib olişni talab qilib çiqişadi. Biroq bu iş amalga oşmaydi.

Berlin olimpiadasidan oldin aka-uka Dasslerlar amerikalik qora tanli sportçi Jyessi Ouens bilan özaro hamkorlik böyiça şartnoma imzolaşadi. Öşa paytda ularning bu işi «nemislar oliy irq ekanini» da’vo qilayotgan tuzumga yoqmaydi, biroq indaşmaydi.

Jyessi sportning yuguriş böyiça musobaqalarda muvaffaqiyatli qatnaşadi. U 100, 200 va 4*100 metrga yuguriş va uzunlikka sakraş böyiça ötkazilgan musobaqalarda ğolib çiqib, törtta oltin medalni qölga kiritadi.

Öşanda bir neçta jahon rekordlarini yangilagan Jyessi öz ğalabalari bilan bir tomondan «Aka-uka Dasslerlar» kompaniyasini maşhur qiladi. Boşqa tomondan nemislar oliy irq deb da’vo qilib kelayotgan Hitlerning yuziga «tarsaki tuşiradi».

Jyessigaça Berlin olimpiadasida qora tanli sportçi ğalaba qozonmagandi. Berlin olimpiadasida har bir ğolibni stadiondagi alohida lojasiga çorlab oltin medal topşirgan Hitler, Jyessiga kelganda bu işni qilmaydi.

Öşanda xalqaro olimpiya qömitasi prezidenti bölgan Anri de Bayye-Latur Hitlerdan Jyessini ham tabriklaşni ötinib söraydi. Lekin u bu iltimosni e’tiborsiz qoldiradi. Lekin boşqalarni ham öz lojasiga çaqirişni töxtatadi.

Jyessining «reklama»sidan söng «Aka-uka Dasslerlar» kompaniyasining işi yanada yurişib ketadi. Olimpiadada qatnaşayotgan köplab davlat vakillari öz sportçilari uçun oyoq kiyimlariga buyurtma berişadi.

Aka-ukalar özlari ijaraga olib işlayotgan ikki qavatli binoni sotib olib, tepasiga uçinçi qavatni qöşişadi. Söng har kuni 1 000 juftdan oyoq kiyim tayyorlab, ularni sportçilarga yetkazib bera boşlaşadi.

Aka-ukalar örtasidagi nizoning boşlanişi

Rudolf va Adolf Hitler boşçiligidagi partiyaga 1933 yilda a’zo bölib kirişgandi. 1936 yilda Hitlerning qora tanli sportçiga oltin medallarni topşirişni istamagani Adolfda yomon taassurot qoldiradi. U özi a’zo bölgan partiyaning va Hitlerning töğri yöldan ketayotganiga şubhalana boşlaydi. Bu esa aka-uka örtasida ilk sovuqçilik tuşişiga sabab böladi.

Keyinçalik Hitler Yevropani bosib olişni boşlagandan söng Rudolfni ham unga nisbatan fikrlari salbiy tomonga özgaradi. Biroq bungaça sodir bölgan işlar aka-ukaning orasida körinmas jar paydo qilgandi.

Ikkinçi jahon uruşi boşlangaç «Aka-uka Dasslerlar» kompaniyasining işi orqaga keta boşlaydi. Aka-ukalar ikkinçi fabrikani yopişga majbur bölişadi.

Köp ötmay işlab turgan fabrikani davlat tortib oladi, u yerda harbiylar uçun oyoq kiyimlar tayyorlana boşlanadi. Aka-ukalarni esa armiyaga çaqirişadi.

Davlat tortib olgan fabrikada işlar unça yurişmaydi. Şundan söng Adolfni armiya hisobidan çaqirib olişadi va u özining sobiq korxonasiga rahbarlik qila boşlaydi.

Rudolfning hayoti oğirroq keçadi. U frontga bormaslik uçun közi xiraligini aytadi, biroq bu naf bermaydi va uni Polşadagi korxonalardan biriga jönatib yuborişadi.

1945 yilda Rudolf u yerdan qoçadi. Biroq gestapo tezda uni tutadi va konslagerga jönatib yuboradi. Rudolfni konslagerga olib ketişayotganda amerikalik harbiylar qutqarişadi.

Biroq Rudolfning muammolari bu bilan tugamaydi. Uruş tugagandan söng uni yana hibsga olişadi. Bu safar uni natsistlarga yordam berganlikda va gestapo bilan hamkorlikda ayblaşadi. Rudolfni qayta tarbiyalaş lageriga jönatişadi.

Rudolfni hibsga olişgan paytida u ukasidan gumon qiladi va tergov paytida ukasining taşabbusi bilan fabrikada harbiy uskunalar işlab çiqarilganini aytadi.

Rudolfning bu körsatmasidan söng Adolfni ham söroq qilişadi va jarayon ikki yil davom etadi. Biroq unga qöyilgan bu ayblar öz tasdiğini topmaydi.

Rudolfning körsatmalaridan söng aka-uka örtasidagi munosabat butunlay yomonlaşadi. Köp ötmay Rudolf ham ozod qilinadi va ukasining yoniga qaytadi. Aka-ukalar har ikki fabrikani qaytarib olişadi va işni noldan boşlaşadi.

Biroq uruşdan söng bir muddat «Aka-uka Dasslerlar»ga tegişli korxonalar tovon sifatida amerikaliklar uçun mahsulot işlab çiqaradi. Amerikaliklar ularni şunga majburlaşadi.

Öşa paytda aka-ukalar işçilarga maoş örniga oziq-ovqat, ötin va boşqa narsalar berişga majbur bölişadi. Bu holat ikki yil davom etadi va 1947 yildan boşlab amerikaliklar ularga erkinlik beradi.

1948 yilda aka-ukalarning otasi vafot etadi. Şundan söng Rudolf ukasi bilan hamkorlikda işlaşni xohlamaydi va aka-ukalar işlab çiqarişni taqsimlaşga qaror qilişadi.

Rudolf öz korxonasini oçişga qaror qiladi. Işçilarga esa tanlov beriladi. Ularning asosiy qismi Adolf bilan qoladi, boşqalari Rudolf qöl ostiga ötadi. Adolf asosiy korxonada qoladi. Rudolfga uruş paytida yopib yuborilgan ikkinçi korxona tegadi.

Avvaliga aka-ukalar mahsulotni bir poydan alohida işlab çiqarmoqçi bölişadi. Bu ğoya kelajakda özaro munosabatlarda yana muammolar keltirib çiqarişi mumkin edi. Şu uçun undan voz keçişadi va Rudolf alohida brend qilişga qaror qiladi.

Şu tariqa bitta şaharda bir biriga raqobatçi bölgan ikkita kompaniya taşkil etiladi. Adolf öz kompaniyasini Adidas (Adolf Dasslerdan qisqartma), Rudolf esa «Ruda» (Rudolf Dasslerdan qisqartma) deb nomlaydi. Köp ötmay Rudolf kompaniyasining nomini Puma deb özgartiradi.

Adidas va Puma

Aka-ukalar öz kompaniyalarini oçişgaç ular örtasida juda jiddiy raqobat paydo böladi. Yillar davomida ular bir birini ğoya va dizaynni öğirlaşda ayblab bir neça martadan sudga beradi.

Rudolf va Adolf öz işçilariga raqobatçi kompaniya işçilari bilan bordi-keldi qilişni ham taqiqlab qöyişadi. Maqsad, yangi ğoya va dizaynlarni raqobatçi kompaniyaga sotib qöymasin degan xavotir bor edi.

1954 yilda Rudolfning kompaniyasi ilk bor tagçarmdagi tişlarni almaştirsa böladigan butsalar işlab çiqara boşlaydi. Bu mahsulot tezda Germaniya çempionatida töp suradigan futbol jamoalarining e’tiborini tortadi.

Köp ötmay, 1954 yilda futbol böyiça ötkaziladigan jahon çempionatida qatnaşişi lozim bölgan Germaniya terma jamoasi vakillari şunday butsalardan buyurtma berişadi. Biroq Puma kompaniyasi buyurtmalari köp bölgani sababli uni rad etişga majbur böladi.

Xuddi şuni poylab ötirganday Adolf ham Adidas kompaniyasida tagçarmdagi tişlarni almaştirsa böladigan butsalar işlab çiqara boşlaydi va terma jamoa buyurtmasini u oladi.

Germaniya termasi öşa çempionatda Adidas butsalarida öynaydi. Adolf esa terma jamoa öyinlarini zaxiradagi öyinçilar yonida ötirib tomoşa qilişga muvaffaq böladi.

Oxir-oqibat nemislar Şveytsariyada ötkazilgan jahon çempionatida ğalaba qozonişadi va bu Adidas kompaniyasi uçun yaxşigina reklama böladi. Şundan söng Adolf Germaniya olimpiya qömitasi bilan stadionlarda öz reklamasini joylaştiriş böyiça şartnoma imzolaydi.

Oradan köp ötmay Rudolfning öğli Armin va Adolfning öğli Xorst öz kompaniyalarida muhim şaxslarga aylanişadi. Ular otalaridan yaşirinça özaro kelişib olişadi.

Kelişuvga köra har ikki kompaniya bir birining mijozi bölgan sportçilari öziga oğdirib olişga urinmaydi. sönggi paytlarda reklama uçun juda katta pul sörayotgan Pele bilan ularning ikkalasi ham hamkorlik qilmaydi.

1958 yilda Şvetsiyada ötkazilgan jahon çempionatigaça Puma kompaniyasi bir neçta terma jamoa öyinçilari bilan individual şartnoma imzolaydi.

Ular orasida Braziliya terma jamoasi futbolçilari ham bor edi. Şu joyda Rudolfning öğli Armin kelişuv şartlariga amal qilmaydi va Pele bilan ham alohida şartnoma tuzadi.

Çempionatda Braziliya ğalaba qozonadi, Pele esa eng yaxşi öyinçilardan biri böladi. Puma kompaniyasi bilan tuzilgan şartnomaga binoan Pele telekameralar qarşisida turib oyoğidagi butsaning iplarini qayta boğlaydi. Uning bu işi yirik planda körsatiladi.

Arminning bu işidan Xorstning qattiq jahli çiqadi va şundan söng amakivaççasi bilan uzil-kesil barça aloqalarni uzadi.

Keyinçalik, Armin va Xorst ayrim masalalarni muhokama qiliş uçun bir neça marta yaşirinça uçraşişadi. Biroq munosabatlar sovuqligiça qoladi.

Köp ötmay Rudolf Dasslerga öpka saratoni taşxisi qöyiladi. Ölimidan avval u ukasini yoniga çaqiradi, biroq Adolf bormaydi. Rudolf Dassler 1974 yilda 76 yoşida vafot etadi.

Oradan tört yil ötib, 1978 yilda 78 yoşli Adolf Dassler ham vafot etadi. Har ikki kompaniyaning işi töliq ularning öğillari zimmasida qoladi.

Adidas va Puma bugun

Pele tufayli kelib çiqqan mojaroga ham 60 yildan oşdi. Öşandan buyon Adidas va Puma muvaffaqiyatli işladi va ularning ikkalasi ham jahon miqyosidagi kompaniyalarga aylanişdi.

Har ikki kompaniya oyoq kiyimlari işlab çiqariş bilan töxtab qolmadi, köp ötmay va barça sport kiyimlarini tayyorlay boşlaşdi. Keyinçalik har ikki kompaniya dunyoning boşqa davlatlarida öz korxonalarini oçadi.

Şu tariqa Adidas va Puma dunyodagi sport jihozlari işlab çiqaruvçi birinçi va ikkinçi yirik kompaniyalar darajasiga çiqişdi.

Adidas. Sönggi ma’lumotlarga köra, bugun Adidas dunyodagi sport kiyimlari va buyumlari işlab çiqaruvçi eng yirik kompaniya hisoblanadi. 2022 yilda kompaniyaning aylanma mablaği 22,5 mlrd dollarni taşkil etgan.

Hozirgi kunda Adidas kompaniyasining dunyoning köplab davlatlarida 300 ga yaqin yirik korxonalari bor. Bu korxonalarning 71 foizi Osiyoda, 18 foizi Amerika qit’asida, 6 foizi Afrikada, 5 foizi Yevropada joylaşgan.

Kompaniya fabrikalarida millionga yaqin işçilar işlaşadi. Savdo, logistika va marketing sohalarida 60 mingga yaqin xodim xizmat körsatadi.

Kompaniya nomi ostida işlab çiqarilayotgan oyoq kiyimlarning 97 foizi, sport kiyimlarining 91 foizi Osiyo davlatlarida tayyorlanadi.

Jumladan, oyoq kiyimlarining 42 foizi Vetnamda, 28 foizi Indoneziyada, 18 foizi Xitoyda tayyorlanadi. Sport kiyimlarining 24 foizi Kambodjada, 19 foizi Xitoyda, 18 foizi Vetnamda tikiladi.

Uçinçi toifaga kiruvçi töp, sumka va boşqa buyumlarning 38 foizi Xitoyda, 18 foizi Turkiyada, 18 foizi Pokistonda tayyorlanadi.

Bugun dunyoning juda köplab sport jamoalari va taniqli sportçilar Adidas bilan hamkorlik qilişadi. Kompaniya ularni sport kiyimlari va jihozlari bilan töliq ta’minlaşdan taşqari, juda katta miqdorda pul tölaydi.

Puma. Uşbu kompaniya sport jihozlari işlab çiqaruvçi kompaniyalar orasida yirikligi böyiça ikkinçi örinni egallaydi. Puma turli körsatkiçlar böyiça faqat «amakivaççasi» Adidas kompaniyasidan ortda qoladi xolos.

2022 yilda kompaniyaning aylanma mablaği 8,4 mlrd dollarni taşkil etgan. Hozirgi paytda dunyoning turli davlatlarida Puma’ning 500 dan oşiq korxonasi bor. Ularda 600 mingga yaqin işçi kompaniya mahsulotlarini tayyorlab kelmoqda.

Bundan taşqari, 128 ta fabrikada 80 mingdan oşiq işçi mahsulotlar uçun xomaşyo işlab çiqariş bilan band. 18 ming xodim esa savdo, marketing va logistika böyiça işlamoqda.

Adidas’da bölgani kabi Puma’ning asosiy korxonalari Osiyo qit’asida joylaşgan. Jumladan, sport kiyimlari va jihozlarining 32 foizi Xitoyda, 30 foizi Vetnamda, 13 foizi Kambodjada 12 foizi Bangladeşda, 4 foizi Indoneziyada, 3 foizi Hindistonda tayyorlanmoqda.

Puma ham turli sport turlari böyiça dunyoning köplab terma jamoalari hamda maşhur spotçilar bilan hamkorlik qiladi.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.