Taxtasiz o‘ynaladigan shaxmat, Bonapartning amalga oshmagan qochish rejasi, qirolni mot qilgan yigit - hammasi shaxmat haqida

Kutilmaganda bir yoshgina yigit o‘ylab topgan o‘yin podshohni qiziqtirib qo‘yadi.

– Bu o‘yin jangdan iborat, – deya izoh beradi yigit. – U saltanatlar o‘rtasidagi kurashga asoslangan. O‘yin tuzilishiga ko‘ra, har ikkala tomon ham o‘z hukmdorini himoyalashi zarur. Aks holda ulardan biri yengiladi.

Podshohga bu o‘yin nihoyatda yoqib qoladi. Mulozimlariga yigitni taqdirlashni buyuradi. Uning miqdori saltanat xazinasining to‘rtdan bir qismiga teng edi. Ammo yigit bu boylikdan voz kechadi.

– Menga mol-u davlat kerak emas. Ularning evaziga o‘yin taxtasidagi bir katakka bir dona, ikkinchi katakka ikkita, uchinchi katakka to‘rtta, to‘rtinchi katakka sakkizta, beshinchisiga o‘n olti, oltinchisiga 32 barobari miqdorida bug‘doy bersangiz kifoya. Yigitning talabi ming hayrat ila inobatga olinadi va “arzimagan” ulushni egasiga topshirish amr etiladi.

Oradan ikki kun o‘tgach, podshoh mulozimlaridan yigitning tuhfasi haqida so‘raydi. Ulardan esa “haliyam hisoblayapmiz”, degan hayratomuz javobni oladi. Yana bir necha kun o‘tgach esa hisob-kitoblar nihoyasiga yetadi. Natijalar esa aqlbovar qilmas raqamlarni keltirib chiqardi. Umumiy hisob-kitoblarga qaraganda yigit so‘ragan bug‘doy eni to‘rt metr, balandligi uch metr, uzunligi 11440 km bo‘lgan omborga sig‘adigan hajmga teng edi.

Shoh mot bo‘ladi. “Shaxmat” so‘zi ham aynan shundan kelib chiqqani aytiladi.

Bonapartning amalga oshmagan rejasi

Shvetsiyalik bir kishi kimoshdi savdosida juda qimmat narxda Napoleon Bonapartning shaxmatini sotib oladi. Bir kuni u shaxmat donalaridan birining buralib ochilishini sezib qoladi. Dona ichidan qochish rejasi yozilgan maktub chiqadi. Ma’lum bo‘lishicha, 1816 yili imperatorning do‘stlaridan biri Napoleon jazo muddatini o‘tayotgan Muqaddas Yelena oroliga shaxmat yuboradi. Unda yashirin qochish rejasi tuzilgan edi. Afsuski, Bonapart shaxmat donasidagi sirni fahmlamay, qochishni amalga oshirolmaydi.

Qisqa satrlarda

• Shaxmat bo‘yicha dunyo chempioni Vladimir Kramnik Fritz bilan o‘ynayotgan paytda esnagani uchun mag‘lubiyatga uchragan.
• Dunyodagi eng katta shaxmat donasi shvetsiyalik Mats Allans tomonidan yasalgan “qirol” bo‘lib, uning balandligi 4 metr, asosining diametri 1.4 metrni tashkil etadi.
• Garri Kasparovning fikricha, “Shaxmat haqiqatdan aql gimnastikasi. Ammo uni kuchli ishtiyoq bilan o‘ynab bo‘lmaydi”. Negaki, bu holatda inson ongi bir yoqlama rivojlanadi. Tafakkur tanazzulga uchrashi mumkin. Xuddi, “Shaxmat novellasi” qahramoni singari. Uning asrlar davomida sayqal topgan mohiyati asliyatdan kam emas. Nima bo‘lgan taqdirda ham bu o‘yinning qimmati oshsa oshadiki, kamaymaydi.

Maxsuma Oqqo‘ziyeva tayyorladi