Vetnamning eng badavlat tadbirkorlaridan biri ölim jazosiga hukm qilindi

Sud jarayoni davomida prokurorlar uşbu ayolga tegişli bölgan mingdan ortiq köçmas mulk obektlarini xatlaşgan.

Rasmiylar şuningdek, Lan va SCB xodimlari qonunbuzarliklar va bankning oğir moliyaviy ahvolini yaşiriş uçun hukumat amaldorlariga 5,2 million dollar pora bergani aytişmoqda, bu Vetnam tarixidagi eng katta pora hisoblanadi.

Vetnam Davlat bankida inspeksiya guruhi sobiq rahbari Do Thi Nxanh sud jarayonida aytişiça, SCB bankining sobiq boş direktori Vo Tan Van uning oldiga naqd pullar solingan qutilarni olib kelgan. U ularda pul borligini tuşunganida qutilarni olişdan boş tortgani, ammo, Van ularni qaytarib olişni istamaganini aytib bergan.

5 mart kuni boşlangan va rejalaştirilganidan oldinroq tugagan sud jarayoni Vetnam Kommunistik partiyasi boş kotibi Nguyen Fu Trong köp yillar mobaynida yöq qilişni va’da qilib kelayotgan, ammo hozirça salmoqli natijalar közga taşlanmagan korrupsiyaga qarşi kuraş kampaniyasining bir qismi böldi.

2022 yilda seriyali hibsga olişlar investorlar işonçiga putur yetkazib, Vetnamdagi yirik kompaniyalarning aksiyalari 40 mlrd dollarga tuşib ketgandi.

Truong Mi Lan kim özi?

Truong Mi Lan Xoşiminda yaşovçi xitoy-vetnam oilasida tuğilgan. Etnik xitoyliklarning katta jamoasi yaşovçi uşbu şahar ança vaqt oldinroq (Saygon nomidagi şahar Janubiy Vetnam poytaxti bölganida) Vetnam iqtisodiyoti lokomotiviga aylangandi.

Lan yoşligida bozorda onasi bilan birga kosmetika mahsulotlari sotgan, ammo 1986 yilda kompartiya iqtisodiy islohotlar boşlaganida, u yer va köçmas mulk sotib ola boşlagan. 1990-yillarga kelib u bir qança mehmonxona va restoranlarga egalik qilardi.

Vetnam asosan tez rivojlanayotgan işlab çiqariş sektori bilan tanilgan bölsa-da, badavlat vetnamliklarning köpçiligi öz boyligini quriliş sohasida va köçmas mulk bilan boğliq spekulyatsiyalar orqali işlab topişgan.

Mamlakatdagi barça yerlar rasman davlatga tegişli. Ulardan foydalaniş köpinça amaldorlar bilan şaxsiy aloqalarga boğliq. Şu tufayli iqtisodiyot ösişi barobarida korrupsiya ham ösib bordi va bugungi kunga kelib korrupsiya barça sohalarni qamrab oldi.

2011 yilda Truong Mi Lan Xoşimindagi muhim şaxsga aylangandi va unga bankrotlik yoqasidagi uçta bankni yirik tuzilmaga — Saigon Commercial Bank bankiga birlaştirişga ruxsat berişadi.

Vetnam qonunçiligi jismoniy va yuridik şaxslar istalgan bankda 5 foizdan ortiq aksiyaga ega bölişni taqiqlaydi. Ammo prokurorlarning ta’kidlaşiça, Truong Mi Lan yuzlab şirkatlar va işonçli şaxslar orqali amalda SCB aksiyalarining 90 foizidan ortiğiga egalik qilgan.

Lan vakolatlaridan foydalanib, öz odamlarini menejerlikka tayinlaşda ayblangan, bu odamlar uning nazoratidagi soxta kompaniyalar tarmoği uçun yuzlab kreditlarni ma’qullab berişgan. Ayblov tomoni ma’lumotiga köra, Lan olgan kreditlar bankning barça zayomlarining 93 foizini taşkil etgan.

Prokuratura ma’lumotiga köra, 2019 yil fevralidan boşlab uç yil mobaynida u öz haydovçisiga bankdan 108 trillion dong (4 milliard dollardan ortiq) miqdoridagi naqd pullarni olib çiqiş hamda ularni yertölada saqlaşga körsatma bergan. Bankdan olib çiqilgan naqd pullar eng yirik kupyuralarda bölişiga qaramay jami ikki tonna atrofida toş bosadi.

Korrupsiyaga qarşi kuraş

«Menimça, bunday namoyişkorona jarayon butun kommunistik davrda heç qaçon bölmagan», — deydi AQŞ Davlat departamentining Vetnamda katta iş tajribasiga ega bölgan iste’fodagi xodimi Devid Braun.

Nguyen Fu Trongning fikriça, xalqning korrupsiya gullaşidan ğazabi Kommunistik partiyaning hokimiyat monopoliyasiga ekzistensial tahdid soladi. U 2016 yilda korrupsiyaga qarşi jiddiy kuraş boşlagandi.

«Yonayotgan peç» nomini olgan bu kampaniya doirasida ikki prezident va boş vazirning ikki örinbosari iste’foga çiqişga majbur böldi, yuzlab amaldorlar esa intizomiy jazoga tortildi yoki qamaldi. Endi bu röyxatni Vetnamning eng badavlat ayollaridan biri töldirdi.

«Men hayratdaman, — deydi Singapurdagi Yusuf Işoq institutida Vetnamni örganiş böyiça dastur rahbari Le Xong Xiyep. — Axir bu sir emasdi. Truong Mi Lan va uning Van Thinh Phat kompaniyasi SCB bankidan eng nufuzli joylarda köçmas mulklarni yoppasiga sotib olişda moliyalaştiriş uçun öz şaxsiy çöntagi sifatida foydalanişi bozorda hammaga ayon edi».

Devid Braunning hisoblaşiça, uni ön yillar mobaynida mamlakat biznesi va siyosatida hukmronlik qilgan nufuzli şaxslar uni himoya qilişgan. Bu sud jarayonida u partiyaning janubdagi nisbatan erkin biznes madaniyati ustidan öz hokimiyatini körsatib qöyişga urinişni köradi.

«Nguyen Fu Trong va uning partiyadagi ittifoqçilari Saygon ustidan nazoratni tiklaşga yoki heç bölmaganda u butunlay qöldan çiqib ketişiga yöl qöymaslikka harakat qilmoqda, — deydi u. — 2016 yilga qadar Xanoydagi partiya xitoylik-vetnamliklar mafiyasiga uşbu şaharni boşqarişga qöyib bergan. Ular mahalliy kommunistik yetakçilarga xos bölgan barça töğri sözlarni aytişdi, ammo şu bilan bir vaqtda şaharni soğib, u yerda qilingan pullarning katta qismiga ega bölişdi».

Nguyen Fu Trong — Kommunistik partiyaning sönggi yillardagi eng nufuzli boş kotiblaridan biri. U partiyaning konservativ qanoti nufuzini 1980-yillardagi islohotlar davridan buyon körilmagan darajaga qaytardi.

Uning rahbarligi ostida partiya öz oldiga katta maqsadlarni qöygan — 2045 yilga qadar texnologiya va bilimlarga asoslangan iqtisodiyotga ega boy mamlakat maqomiga erişişni. Ammo u 79 yoşda, soğligi yaxşi emas va partiyaning 2026 yilda ötkaziladigan navbatdagi qurultoyida iste’foga çiqişi mumkin.

Vetnamdagi jadal iqtisodiy ösiş korrupsiyani ham muqarrar kuçaytiradi. Agar korrupsiyaga qarşi haddan taşqari faollik bilan kuraş olib borilsa, bu iqtisodiy faoliyatning köplab turlarini xavf ostida qoldiradi.

«Paradoks ham şunda, — deydi Le Xong Xip. — Iqtisodiy ösişning Vetnam modeli korrupsiyaga boğliq. Korrupsiya mexanizm işlaşini ta’minlovçi moylaş vositasi edi. Agar moyni olib taşlasangiz, u işlaşdan töxtaşi mumkin».