Tashkilotchi – Zelenskiy
OAVda bu sammit faol muhokama qilinmoqda. Uning tashkilotchisi Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy bo‘lib, sammitga Rossiya va uning bir nechta ittifoqchisidan tashqari hamma taklif qilingan. Tadbir tanqidchilari undan qandaydir natija kutib bo‘lmaydi deb hisoblamoqda. Axir sammit boshlanishi arafasida ham unda aynan nima muhokama qilinishi ko‘pchilikka ma’lum emasdi. Zelenskiy esa bu sammitni o‘tkazishning o‘zini katta g‘alaba deb hisoblamoqda.
Mezbon Shveytsariya hukumatiga ko‘ra, sammitni urushni tugatish jarayonining boshlanishi deb bo‘lmaydi, ammo uni tinchlik yo‘lidagi ilk katta qadam deyish mumkin.
Bayden, Putin va Si qatnashmaydi
Ushbu tinchlik sammiti g‘oyasi qanday paydo bo‘lgani haqida ikki og‘iz. Ukrainada 2022 yil oxirida, Xerson ozod qilingani va muvaffaqiyatli yurishlardan ilhomlanib, shunday tinchlik sammiti haqida gapira boshlashdi. O‘shanda bu yig‘ilishni tashkil qilish uchun Ukraina prezident ma’muriyati rahbari Ondriy Yermak tayinlandi. Avvaliga Ukraina tinchlik bo‘yicha o‘z formulasini targ‘ib qilib, dunyo davlatlarining qo‘lloviga ega bo‘lishga intildi. Bundan maqsad katta ehtimol «Mana, bizni ko‘pchilik qo‘llayapti» deb o‘z tinchlik rejasini Moskvaga ko‘rsatish bo‘lgan.
Agar bugun boshlangan sammit o‘sha vaqtda o‘tkazilganda vaziyat boshqacharoq bo‘lardi. Chunki u vaqtda ustunlik Ukraina tomonda, G‘arbning Kiyevni qo‘llovi ham kuchliroq edi. Hozir esa vaziyat boshqacha. Rossiya frontda vaziyatni o‘z tomoniga og‘dirgan, Xarkivda muvaffaqiyatsiz bo‘lsa-da, yangi yurishlarni boshlagan. Bir so‘z bilan aytganda, hozir «to‘p Rossiya tomonda».
G‘arb esa Ukrainaga yordamni kamaytirgan. To‘g‘ri, yangi yordamlar taklif qilinmoqda, lekin amalda ko‘p narsa to‘xtab qolgan. Bu uchun hatto AQSh prezidenti Bayden Ukraina yetakchisi Zelenskiydan kechirim so‘radi ham. Bu orada Rossiya Xitoy bilan yanada yaqinlashib oldi, Putin chinliklarni tinchlik sammitiga bormaslikka ko‘ndirdi.
Bundan tashqari, orada Isroil va HAMAS o‘rtasida urush boshlanib, ko‘pchilikning e’tibori Yaqin Sharqqa qaratildi. O‘sha urush fonida Zelenskiy Isroilni qo‘llashini aytib chiqqach esa aksar musulmon olami va ayniqsa arab davlatlarining Ukrainaga nisbatan munosabati keskin o‘zgardi. Keyinchalik Zelenskiy bu ritorikasini takrorlamadi, arab davlatlariga borib uchrashuvlar o‘tkazdi, ammo baribir urush boshidagi munosabatlarni tiklash endi imkonsiz. Yuqoridagi omillar tinchlik sammitining darajasini sezilarli pasaytirdi deyish mumkin.
Yana bir tushunarsiz tomoni – oxirgi lahzagacha sammitda nechta davlat vakillari qatnashishi aniq emasdi. Masalan, Saudiya hech kimni yubormaymiz degandi, ammo bugun tashqi ishlar vazirini Shveytsariyaga yubordi. Boshida 160 ta davlat taklif qilingani aytildi, keyin ularning soni kamaydi, keyin ko‘p davlatlar hukumat rahbarlarini emas boshqa vakillarni yuboradigan bo‘ldi. Kiyev vakillari 107 ta davlat qatnashishga rozi bo‘lganini aytdi. Sammit boshlanishi arafasida esa mezbon Shveytsariya hukumati 90 ta davlat vakillari kutilayotganini e’lon qildi.
