Banklarning risklarini kamaytiradi: Milliy kliring markazi qanday işlaydi?
|22:50 / 22.06.20246 58711 min
2023 yildan boşlab Özbekistonda ilk bor Milliy kliring markazi işlay boşladi. U tijorat banklarining valuta operatsiyalarini osonlaştiriş, ularning risklarini kamaytirişga yordam beradi. Hisob-kliring palatasi boşliği Saida Yoqubova Kun.uz'ga bergan intervyusida bu institut moliya sektorida qanday ahamiyatga egaligi, uning asosiy funksiyalari qanday ekanini tuşuntirib berdi.
Saida Yoqubova
Özbekistonda 2023 yildan milliy kliring markazi iş boşlagan edi. Prezidentining 291-son qaroriga asosan, kliring markazining vazifa va funksiyalari ham belgilandi. Qariyb bir yildan beri faoliyat yuritayotgan kliring markazi tijorat banklariga valuta operatsiyalarini osonlaştiriş va ularning valuta risklarini kamaytirişda kömaklaşmoqda.
Xöş, bu institut qanday işlaydi? Valuta birjasi Hisob-kliring palatasi boşliği Saida Yoqubova Kun.uz'ga bergan intervyusida bu haqda batafsil ma’lumot berdi.
Birja haqida qisqaça
— Avvalo, birja infratuzilmasi haqida töxtalsam. Birja bu oldindan belgilangan joy va muayyan vaqtda, belgilangan qoidalar asosida birja savdolarini taşkil etuvçi taşkilotdir. Ya’ni turli aktivlar, qimmatli qoğozlar, valutalar, derivativlar va boşqa instrumentlar böyiça oldi-sotdi operatsiyalarini taşkillaştiriş, barça savdo qatnaşçilariga teng va şaffof şaroitlar yaratiş, qulay savdo tizimini taqdim etiş hamda tuzilgan birja bitimlari bajarilişini ta’minlaş uning asosiy funksiyalari hisoblanadi.
Xususan, Özbekiston mustaqillikka erişgan ilk yillardan buyon respublika valuta birjasida turli xorijiy valutalar (AQŞ dollari, yevro, xitoy yuani va Rossiya rubli), valutaviy svop operatsiyalari, davlat qimmatli qoğozlari hamda derivativlar böyiça birja savdolari taşkil etib kelinadi.
Bundan taşqari, bizning birjada banklararo pul bozori, Markaziy bankning depozit va kredit autsionlari taşkil etilgan hamda REPO operatsiyalari ham amalga oşiriladi.
“Kliring qiliş orqali banklarning tranzaksiyalarini kamaytiramiz, işini osonlaştiramiz”
— “Milliy kliring markazi” AJ markazlaşgan kliringni amalga oşirib, Markaziy kontragent funksiyasini bajaradi hamda hisob-kitob banki sifatida faoliyat yuritadi.
Har bitta funksiyani oddiy tilda tuşuntirib berişga harakat qilaman.
Kliringni amalga oşiriş funksiyasi
Kliring (clearing – ingliz tilidan “tozalaş”) amalga oşiriş deyilganda tuzilgan bitimlar böyiça kliring qatnaşçilarining özaro talab-majburiyatlarini aniqlaş hamda hisobga oliş tuşuniladi.
Mavzuga oid
Valuta birjasi savdolarida tuzilgan bitimlarga oid ma’lumotlar hisob-kliring tizimiga kelib tuşadi. Kliring qiliş orqali kliring qatnaşçilarining özaro majburiyatlari belgilanadi, aniqlaştiriladi hamda hisobga olinadi.
Keling, oddiyroq qilib, birjada tuzilgan 2 ta bitim misolida tuşuntirib ötaman. Deylik, Siz 100 000 AQŞ dollarini 12 000 sömdan sotdingiz va 100 000 yevroni 13 000 sömdan xarid qildingiz.
Demak, birinçi bitim böyiça sizda AQŞ dollarini sotganingiz uçun majburiyatingiz (siz bizga ötkazib berişingiz kerak bölgan pul mablağlari) 100 ming AQŞ dollarini, talabingiz (biz sizga ötkazib berişimiz kerak bölgan pul mablağlari) esa 1 mlrd 200 mln sömni taşkil etadi.
Ikkinçi bitim böyiça sizda yevro xarid qilganingiz uçun majburiyatingiz 1 mlrd 300 mln sömni, talabingiz esa 100 000 yevroni taşkil qiladi. Kliring (netting usulida) qilişimiz, ya’ni jami talab va majburiyatlarni hisoblab çiqib, özaro hisobga olişimiz natijasida sizning ikkita bitim böyiça majburiyatingiz 100 mln sömni (birinçi bitim böyiça talab (1 mlrd 200 mln söm) va ikkinçi bitim böyiça majburiyat (1 mlrd 300 mln söm, örtasidagi farq), 100 000 AQŞ dollarini hamda talabingiz 100 000 yevroni taşkil qiladi.
Agar siz Markaziy kontragent (milliy kliring markazi) bilan emas, bank bilan töğridan töğri özaro bitim tuzsangiz, hisob-kitoblar har bir bitim böyiça alohida amalga oşiriladi. Birinçi bosqiçda 100 ming AQŞ dollarini unga ötkazib berasiz, öz navbatida u bank sizga 1 mlrd 200 mln söm ötkazib beradi, ikkinçi tuzgan bitimingiz böyiça siz bankka 1 mlrd 300 mln söm ötkazib berasiz va bank sizga 100 000 yevroni ötkazib beradi.
Bugungi kunda kliring sessiyalari har bir bozorda turli vaqtlarda ötkaziladi, biz har bir aktivga nisbatan majburiyatlar va talablarni hisoblab çiqamiz, ularni aniqlaştiramiz va ular böyiça tegişli hisobotlarni taqdim qilamiz. Hisobotlarda valuta birjasi hamda savdo qatnaşçilarining talab va majburiyatlari körsatilgan böladi. Uşbu jarayonlar “kliring” deb nomlanadi.
Hisobotda körsatilgan pul mablağlarini tegişli banklar tomonidan bizning hisobraqamimizga ötkazib berilişi va bizning majburiyatlar böyiça mablağlarni banklarga ötkazib berişimiz jarayoni “hisob-kitoblar” deb nomlanadi.
Bu nimaga kerak? Masalan, siz tijorat bankisiz va boşqa tijorat banklari bilan valuta oldi-sotdi qilsangiz, pul mablağlarini har bir bitim böyiça bank hisobvaraqlariga ötkazişingiz lozim böladi. Kliring natijasida esa, bir neçta operatsiyalar böyiça bir marta pul mablağlarini ötkazib beriş imkoniyati yaratiladi. Natijada, pul mablağlarini ötkazişga ketgan vaqt va xarajatlar tejaladi. Bu orqali biz banklarining işini osonlaştiramiz.
Markaziy kontragent funksiyasi: banklar risklarini kamaytiriş
Rivojlangan bozorlar uçun markaziy kontragent mavjudligi standart holat hisoblanadi, bizda esa bugungi kunda uning faoliyati valutaviy spot va derivativlar bozorida joriy qilingan.
Markaziy kontragent moliya bozorida tuzilgan har bir bitimlar böyiça xaridor uçun sotuvçi va sotuvçi uçun xaridor vazifasini bajaradi. Uning asosiy maqsadi – bitimlar böyiça majburiyatlarni bajarmaslik xavfi, ya’ni kredit riskini kamaytiriş, yuzaga keladigan defolt holatlarini boşqariş orqali tuzilgan bitimlar bajarilişini kafolatlaş hamda netting orqali savdo qatnaşçilarining tranzaksion xarajatlarini kamaytirişdan iborat.
Markaziy kontragent funksiyasini bajaradigan taşkilot risklarni boşqarişni öz zimmasiga olgani sababli mazkur taşkilot öz mablağlari hisobiga zaxira fondini, kliring qatnaşçilari hisobidan kafolat fondini şakllantirişi kerak böladi.
Risklarni boşqarişning birinçi elementi bu – marjinal ta’minotdir. Sodda qilib aytadigan bölsak, biror bir aktivni sotiş yoki xarid qiliş böyiça buyurtma beriş uçun buyurtma hajmining taxminan 3-10 foiz miqdorida ta’minot kiritiş kerak böladi. Mazkur ta’minot aktivning bozor qiymati oşişi xavfidan himoya qiladi. Agar aktivning bozor qiymati 10 foizdan ham oşib ketiş holatlari kuzatilsa, markaziy kontragent kafolat fondlaridan foydalaniş orqali defoltni boşqaradi. Kafolat fondi mablağlari yetmagan hollarda zarar zaxira fondi mablağlari hisobiga qoplanadi. Şuningdek, markaziy kontragent defoltga yöl qöygan savdo iştirokçilari nomidan bir kunlik valutaviy svop va REPO bitimlarini tuziş orqali defoltni boşqarişi mumkin.
Misol uçun, “A” va “B” banki özaro markaziy kontragensiz bitim tuzdi. Bitim tuzişdan avval “A” banki “B” bankining tölov qobiliyatini tekşirişi, mazkur bankka limit örnatişi, bir söz bilan aytganda bir-birining faoliyatini doimiy örganib borişi kerak böladi. Şuningek, bitim tuzadigan tomonlarda doimo bitim böyiça majburiyatlarning bajarilmaslik xavfi va xavotiri mavjud böladi. Majburiyatlar bajarilmasdan qolgan taqdirda tomonlar özlari kutgan foydani oliş ehtimoli yöqoladi. Bunday holatlar köpaygan taqdirda banklarning bir-biriga bölgan işonçi yöqoladi.
Agar uşbu jarayonda markaziy kontragent iştirok etadigan bölsa, unda “A” va “B” bank bir-biri bilan töğridan töğri bitim tuzmaydi, ya’ni bitim markaziy kontragent orqali tuziladi. Bunda, siz biror bir aktiv xarid qilsangiz, markaziy kontragentdan xarid qilasiz, biror bir aktiv sotsangiz markaziy kontragentga sotgan bölasiz.
Markaziy kontragent birja bitimlarining bajarilişini kafolatlagani sababli tomonlar pul mablağlari yetkazib berilişi töğrisidagi taşvişlardan xoli böladi.
Masalan, men markaziy kontragentman. Men bilan bitim tuzib, pul mablağingizni menga ötkazib berganingizda, ikkinçi tomon esa pul mablağlarini ötkazib bermagan taqdirda ham, men qoidalarda belgilangan tartibda defolt holatlarini boşqariş tartiboti orqali sizga kerakli aktivlarning yetkazilişini ta’minlab beraman.
Bundan taşqari, ikkinçi tomon majburiyatlarini bajaradimi-yöqmi, siz buni sezmaysiz ham. Sizga aktivlaringizni yetkazib bermay, majburiyatini bajarmagan va defolt holatiga yöl qöygan savdo iştirokçilariga nisbatan tegişli çoralarni özim köraman. Misol uçun, birinçi bosqiçda unga sanksiyalar qöllayman yoki bundan keyingi birja bitimlarida aktivlarni oldindan deponentlagan holda iştirok etiş talabini qöyaman.
2022 yil oxiridan hozirgi kunga qadar valutaviy spot bozorida jami 9 ta defolt holati yuzaga kelgan bölib, ularning umumiy hajmi ekvivalentda 28,6 mln AQŞ dollarini taşkil etdi, mazkur defolt holatlari bank provayderlar iştirokida valutaviy svop bitimlarini tuziş orqali bartaraf etilgan.
“Davlat qimmatli qoğozlari bozorida yangi kliring modelini joriy qilmoqçimiz”
— Yuqorida aytib ötganimdek, valutaviy spot bozorida markaziy kontragent faoliyatini yölga qöyganmiz. Mazkur bozorda savdolar “T+1” hisob-kitob rejimida ötkaziladi. Ya’ni tuzilgan bitimlar böyiça hisob-kitoblar keyingi iş kunida amalga oşiriladi. Valuta bozorimizda bitimlar pul mablağlarini oldindan deponentlamagan holda tuziladi.
Bundan taşqari, bugungi kunda biz DQQ (davlat qimmatli qoğozlari) bozorida tuzilgan bitimlar böyiça hisob-kitoblarni “T+2” rejimida joriy qiliş hamda qimmatli qoğozlar va pul mablağlarini oldindan deponentga qöyiş talablarini bekor qiliş orqali yangi kliring modelini joriy qilişni nazarda tutuvçi qoidalar işlab çiqmoqdamiz. Uşbu qoidalar joriy yilning iyul oyidan boşlab kuçga kirişi közda tutilgan.
Bu öz navbatida, moliya bozorining jozibadorligi, şaffofligi oşişiga, jahon standartlariga muvofiqlaştiriş orqali xorijiy investorlarni jalb qilişga hamda ularga yanada qulay şaroitlar yaratilişiga öz hissasini qöşadi.
Misol uçun, DQQni sotib oliş uçun hisobingizda pulingiz bölişi kerak. Ammo investor buyurtma bergandan keyin bitim tuziladimi-yöqmi bilmaydi. Xorijiy investorlar “T+” hisob-kitob rejimida bitim tuzilmasidan valutadagi mablağlarini konvertatsiya qilib, pulini ötkazib beradi. Bitim tuzilgan taqdirda hisob-kitoblarni amalga oşiriş lozim böladi. Tuzilgan bitimlar böyiça netting asosida kliring amalga oşiriladi hamda barçasi jamlanib hisobot şakllantiriladi. Hisobotda körsatilgan pul mablağlarini esa ikki iş kunidan keyin ötkazib berişadi.
Milliy kliring markazi mamlakatimiz moliya bozorida yagona kliring faoliyatini amalga oşiriş orqali, moliya tizimining barqarorligini ta’minlaşga xizmat qilişni öz oldiga maqsad qilgan.
