Daryo, dengiz, çöl va toğlardan ötgan sarhad – Özbekistonning davlat çegarasi haqida qiziqarli ma’lumotlar
|15:52 / 10.08.202436 8598 min
Özbekiston beşta davlat bilan çegaradoş. Uning eng uzun çegarasi Qozoğiston bilan, eng qisqasi Afğoniston bilan bölgan çegara hisoblanadi. Özbekiston va Qozoğiston örtasidagi çegara dunyodagi eng uzun çegaralar reytingida 17-örinda joylaşgan. Qirğiziston, Tojikiston va Turkmaniston bilan çegaralari ham röyxatning elliktaligiga kirgan.
Bundan bir neça kun oldin Afğoniston Energetika va suv resurslari vaziri vazifasini bajaruvçi Abdullatif Mansur suv toşqini tufayli noaniq bölgan Afğoniston bilan Tojikiston, Özbekiston va Turkmaniston örtasidagi çegaralarni belgilaş yangi strategiya böyiça amalga oşirilişini ma’lum qildi.
“Tojikiston, Özbekiston va Turkmaniston bilan çegaralarimiz suv toşqinlari tufayli yuvilib ketdi. Muhimi şundaki, biz ötmiş çegaralarini belgilaş böyiça muhim işlarni amalga oşirmoqdamiz va yigirma kun avval bu masalani Afğoniston rahbari bilan muhokama qildik”, degan u.
Vazir çegaralarni tiklaş böyiça yangi strategiya qanday bölişiga aniqlik kiritmagan. Ma’lumot uçun, Özbekiston Afğoniston bilan 143 km çegaraga ega. Respublikaning umumiy çegarasi esa 7 090 km.
Şuningdek, respublikamiz Qozoğiston, Turkmaniston, Tojikiston va Qirğiziston bilan çegaradoş. Quyida Özbekistonning qöşnilari bilan bölgan çegaralari haqida qiziqarli ma’lumotlarni taqdim etamiz.
Umumiy ma’lumotlar
Özbekiston Respublikasi Markaziy Osiyoda, Amudaryo va Sirdaryo oraliğida joylaşgan bölib, umumiy maydoni 448,9 ming kilometr kvadratni taşkil etadi. Respublika hududi şarqdan ğarbgaça 1 425 kilometrni, şimoldan janubgaça esa 930 kilometrni taşkil etadi.
Özbekiston şimolda va şimoliy-şarqda Qozoğiston, şarqda va janubiy-şarqda Qirğiziston va Tojikiston, janubiy-ğarbda Turkmaniston, janubda esa Afğoniston bilan çegaradoş. Özbekistonning eng uzun çegarasi Qozoğiston bilan, eng qisqasi Afğoniston bilan bölgan çegara hisoblanadi.
Qozoğiston bilan çegara
Özbekiston va Qozoğiston örtasidagi çegara 2 356 kilometrni taşkil etadi. Çegaraning eng şarqiy qismi toğlardan, qolgani çöl hududlaridan ötgan. Şuningdek, Sirdaryo daryosi, Çordara suv ombori va Orol dengizi böylab ham çegara tortilgan.
Mavzuga oid
Özbekistonning çegarasi Toşkent viloyatidan boşlanib, Sirdaryo, Jizzax, Navoiy viloyatlari orqali ötib, Qoraqalpoğistonning ğarbiy hududigaça yetib boradi.
Qozoğiston tomonda esa çegara mamlakat janubidagi Turkiston viloyatidan boşlanib, Qizil-Örda, Oqtebe va Manğistov viloyatlari hududigaça yetadi.
Turkmaniston bilan çegara
Özbekiston va Turkmaniston örtasidagi çegara 1 831 kilometrni taşkil etadi. Bu çegara Özbekiston tomonda Surxondaryo viloyatidan boşlanib, Qaşqadaryo, Buxoro va Xorazm viloyatlaridan ötib, Qoraqalpoğistonda töxtaydi.
Turkmaniston hududi Özbekistonnikidan biroz katta bölgani bilan bu mamlakat bor-yöği beşta viloyatga bölinadi. Şu sababli Özbekiston bilan çegara Lebap, Toşhovuz va ozroq qismi Bolqon viloyatlari böylab ötadi.
Ikki mamlakat örtasidagi çegara Surxondaryo va Lebap viloyatlari örtasidagi past toğlardan boşlanib, söng çöllar böylab davom etadi.
Buxoro va Xorazm viloyatlari hamda Qoraqalpoğiston hududida ikki davlat örtasidagi çegaraning bir qismi Amudaryo daryosi böylab ötadi.
Qirğiziston bilan çegara
Özbekiston va Qirğiziston örtasidagi çegaraning uzunligi 1 476 kilometrni taşkil etadi. Özaro çegara har ikki davlat uçun murakkab hududlardan ötgan va yaqin yillargaça bir qator bahsli hududlar bor edi.
Jumladan, 2017 yilgaça Özbekiston va Qirğiziston örtasidagi çegaraning 85 foizi demarkatsiya qilingan, qolgan qismi bahsli hududlar bölib turgan edi.
Sönggi yillarda har ikki davlat hukumati bahsli hududlar böyiça kelişuvga erişdi. Şu tariqa, Özbekiston va Qirğiziston örtasidagi çegara böyiça muammolar qolmadi.
Özbekistonning Qirğiziston bilan çegarasi Toşkent viloyatidan boşlanib, Namangan va Andijon viloyatlaridan ötib, Farğona viloyatida töxtaydi. Qirğizistonda Özbekiston bilan çegara uçta viloyat – Jalolobod, Öş va Botken hududlari böylab ötadi.
Har ikki davlat örtasidagi çegara asosan toğli hududlar orqali ötadi. Qirğizistonda Özbekistonning ikkita anklav hududi – Söx tumani va Şohimardon qişloği bor.
Ma’lumot uçun, hukumatlararo kelişuvga köra Özbekiston va Qirğiziston fuqarolari har ikki davlat hududiga şaxsni tasdiqlovçi ID karta bilan bemalol ötib qaytişlari mumkin.
Köplab tahlilçilar, siyosatçilar Qirğiziston va Özbekiston örtasidagi çegara böyiça mavjud muammolar bartaraf etilgani har ikki davlat uçun muvaffaqiyatli iş bölganini e’tirof etişadi.
Tojikiston bilan çegara
Özbekiston va Tojikiston örtasidagi çegaraning uzunligi 1 283 kilometrni taşkil etadi. Qirğiziston bilan bölgani kabi Özbekiston va Tojikiston örtasidagi çegaraning asosiy qismi toğli hududlardan ötadi.
Ikki davlat örtasidagi çegara Özbekiston tomonda Farğona viloyatidan boşlanadi va Namangan, Toşkent, Sirdaryo, Jizzax, Samarqand va Qaşqadaryo viloyatidan ötib, Surxondaryo hududida töxtaydi.
Özbekiston va Tojikiston çegarasi 1999 yildan 2018 yilgaça yopiq böldi va unda avtotransportlar harakati butunlay çeklandi. Tomonlar özaro viza joriy qilgani uçun har ikki mamlakatda bir neçta ötkaziş punktlari işladi xolos.
2018 yilda Özbekiston va Tojikiston örtasidagi viza ikki tomonlama bekor qilindi. Öşa paytgaça yopiq turgan ötkaziş punktlari qayta oçildi. Natijada bugun Özbekiston va Tojikiston fuqarolari heç qanday tösiqlarsiz har ikki davlat hududida bemalol harakatlana olişadi.
Qirğiziston bilan bölgani kabi Tojikiston bilan ham çegara masalalari yeçilgan va ikki davlat örtasida bahsli hududlar qolmagan. Tahlilçilar, xalqaro taşkilotlar Özbekiston va Tojikiston örtasida döstona aloqalarning tiklanişi mintaqa va har ikki mamlakat uçun muvaffaqiyatli iş bölganini e’tirof etadi.
Afğoniston bilan çegara
Özbekiston va Afğoniston örtasidagi çegara boşqa çegaralar bilan taqqoslaganda juda qisqa – bor-yöği 143 kilometr.
Özbekistonning Afğoniston bilan çegarasi bitta viloyat – faqat Surxondaryo orqali ötadi. Unda ham çegara Amudaryo böylab tortilgan.
Özbekistonning Afğoniston bilan bölgan çegarasi uzoq yillardan buyon juda murakkab vaziyatda bölib keldi. Qöşni davlatda bundan 45 yil avval boşlangan uruş Özbekiston mustaqil bölgandan söng janubiy çegarasida sergak bölişini taqozo etdi.
Afğonistonda “Tolibon” hukmronligi boşlangaç qurolli mojarolar tindi va Özbekiston bu davlat bilan iqtisodiy-siyosiy aloqalarni davom ettirmoqda.
Bugungi kunda Afğoniston fuqarolarini Termiz şahri yaqinidagi maxsus ta’lim maskanida öqitiş, afğonistonlik tadbirkorlar bilan hamkorlik qiliş işlari davom etmoqda.
Jumladan, Termiz yaqinida afğonistonlik tadbirkorlar viza olmasdan kelib savdo qilib ketişi mumkin bölgan savdo majmuasi qurildi.
Bundan taşqari, kelajakda Afğoniston orqali Pokistonga temiryöl quriş loyihasi ham tayyor bölgan va yaqin yillar içida uni amalga oşiriş reja qilingan.
Ma’lumot uçun, dunyodagi eng uzun çegara AQŞ va Kanada davlatlari orasidagi çegara hisoblanadi. Uning uzunligi 8 893 km. Bu çegaraning bir qismini Kanadaning Alyaska bilan çegarasi taşkil etadi.
Dunyodagi uzluksiz davom etgan çegara böyiça Rossiya va Qozoğiston örtasidagi çegara birinçi örinda turadi. Uning uzunligi 7 598 km.
Dunyodagi eng uzun çegaralar röyxatida Özbekiston va Qozoğiston örtasidagi 2 365 kilometrni taşkil etuvçi çegara 17-örinda joylaşgan. Şuningdek, Özbekistonning Qirğiziston, Tojikiston va Turkmaniston bilan çegaralari ham eng uzun çegaralar röyxatida dastlabki elliktalikka kirgan.
