Antikvar va nodir buyumlar kolleksioneri, Markaziy Osiyo bo‘yicha mutaxassis Anvar Viktorin o‘z kolleksiyasiga XVI asrga oid qadimiy qo‘lyozma qo‘shilganini ma’lum qildi. Ushbu qo‘lyozma Islomning asosiy aqidalariga bag‘ishlangan risola bo‘lib, Usmonlilar davri mashhur yozuvchisi Mustafo Izzatga tegishli yirik kolleksiyasining bir qismi hisoblanadi.
Asli qozog‘istonlik, uzoq yillardan beri AQShda yashab, mamlakat fuqaroligini olgan Anvar Viktoringa bu qo‘lyozmani Amerikadagi nufuzli oilalardan birining vakili topshirgan. Victorin’s Art and Auctions nomli noyob buyumlarni yig‘uvchi kompaniya rahbari Viktorin yoz oylarida Qozog‘istonga tashrifi chog‘ida qo‘lyozma haqida jurnalistlarga aytib berdi.
2024 yil fevral oyida Rossiyaning ikkita instituti: Rossiya Fanlar akademiyasining Sharq qo‘lyozmalari instituti va Rossiya davlat texnologiya universitetining Xalqaro Rossiya-Eron markazi tomonidan o‘tkazilgan ekspertizalar natijasida kitobning asl nusxada ekani tasdiqlandi. Qo‘lyozmaga “shubhasiz katta qiymatga ega tarixiy yodgorlik” degan baho berildi.
Ekspertiza xulosasida qo‘lyozmaning oxirgi varag‘idagi “Imomquli Bahodirxon” yozuvli bodomsimon muhr izi alohida ko‘rsatilgan. Bu belgi qo‘lyozmaning 1611-1642 yillarda Buxoroda hukmronlik qilgan ashtarxoniy hukmdori Imomqulixon (1582-1644) kutubxonasiga tegishliligini bildiradi.
Muhr xon devonxonasining yozuv an’anasiga ko‘ra Imomqulixon nomi yoniga qo‘yilgan. Muhr ostida Samarqand amiri Yalangto‘sh Bahodirning ismi 1021 yil sanasi (1612–1613 yillar) bilan ko‘rsatilgan va uning harbiy iste’dodi hamda tashkilotchilik qobiliyati tufayli shuhrat qozongani, shu bois Ashtarxoniylar hukmdoridan amir unvonini olgani qayd etilgan yozuv keltirilgan.
Qo‘lyozma mazmuni XVI asrga oid qadimiy fors tilida yozilgan. Bunda ikkita qizil satrga e’tibor berish kerak. Birinchisi — Buxoro xoni Imomqulixonning ismi. Ikkinchi qizil satrda Yalangto‘sh Bahodirning nomi yozilgan.
Olimlarning tushuntirishicha, barcha qo‘lyozmalarda xonning ismini alohida ajratib ko‘rsatish maqsadida uni doim qizil rang bilan yozish odat tusiga kirgan. Ammo qiziq jihati shundaki, Imomqulixon Yalangto‘sh Bahodirning ismini ham qizil siyoh bilan yozishni buyurgan. Bu shuni anglatadiki, xon Bahodirni o‘ziga teng deb bilgan va uni xon darajasiga ko‘targan. Ya’ni Bahodir butun xonlikda to‘la huquqli boshqaruvchi mavqeiga ega bo‘lgan.
