Dunyoga maşhur «Mona Liza»ni kim va qanday ömarib ketgandi?
|02:29 / 23.12.202432 46718 min
1911 yilda Parijdagi Luvr muzeyidan noma’lum şaxs Leonardo da Vinçi çizgan «Mona Liza» suratini öğirlab ketadi. Bu işda köplab odamlar, şu jumladan taniqli rassomlar ham gumon qilinadi. Keyinroq uni havaskor rassom öğirlagani ma’lum böladi. Asar topilib, öz joyiga qaytariladi.
Parij markazidagi Luvr muzeyida öq ötkazmaydigan oyna ortida ayol kişining kiçik portreti saqlanadi. Uni öğirlaşning bugungi kunda umuman iloji yöq, ammo ötmişda, sokin kunlarning birida noma’lum şaxs buning uddasidan çiqqandi.
Keling, bir asr ilgarigi vaqtga sayohat qilamiz. 1911 yil, 21 avgust. Haftaning ilk kuni: duşanba. Luvr yopiq va muzey haftaning birinçi kunida taşrif buyuruvçilarni qabul qilmaydi. Bir paytlar fransuz qirollarining uyi bölgan ulkan binoda deyarli heç kim yöq.
Soat çamasi ertalabki 07:30. Oq xalat kiygan odam kiçik xonadagi rassomçilik tuvallari saqlanadigan şkafdan çiqib keladi. U yakşanba kuni muzeyga oddiy mehmon sifatida kirib yaşirinib olgan edi.
Erkak katta kvadrat zalga kiradi. Devorlarda esa faqat Titian, Rafael, Veronese kabi durdona asarlar ilingan.
U ayol kişining kiçik portreti oldiga yaqinlaşib, himoya oynasini olib taşlaydi. Portretni ramkadan çiqarib, oq mato bilan örab olganidan söng binoning çiqiş eşiklaridan biriga yöl oladi.
Zamonamizning eng maşhur san’at asari öğirlanişi juda oddiy tarzda sodir böladi, ammo uning oqibatlarini heç kim oldindan taxmin qila olmagandi.
Uşbu hikoya nafaqat yillar davomida öğrini qidiriş va kartinaning haqiqiyligini tekşiriş, balki bu öğirlik Leonardo da Vinçi çizgan Mona Liza suratini dunyo san’ati tarixidagi eng uluğ asariga aylantirgani haqida.
Taxmin qilib köra olasizmi Mona Liza asarini körgani bir kunda sizningça taxminan qança odam keladi? Tasavvurga siğdira olmaysiz. Ammo..
Bugungi kunda deyarli har kuni 30 mingga yaqin kişi Mona Liza asarini körgani keladi. Aniqroq aytganda körişga emas, balki uni suratga oliş yoki Mona Liza bilan selfi qiliş uçun keladi.
Lekin bu muhim emas. Muhimi u yer yuzidagi eng maşhur kartina. Mona Liza suratining nusxasini hamma joyda, hamma buyumda, jumladan futbolkalarda, sumkalarda, telefon uçun qoplamalarda va hatto hojatxona qoğozida ham uçratiş mumkin.
Mavzuga oid
Ammo katta ehtimol bilan heç qaysi taşrif buyuruvçi Mona Liza asari nega bu darajada katta e’tiborga sazovor bölganini haligaça bilmaydi. Nega aynan Mona Liza şedevr?
Keling, avval yana bir nomi «Jakonda» bölgan Mona Liza san’at olami uçun nimani anglatişini tuşunişga harakat qilib köramiz.
Leonardo da Vinçigaça köplab buyuk rassomlar bölgan. Van Eyk, Viroki, Obellini kabilar şular jumlasidan. Ular qalam va böyoqlar yordamida odam suratini a’lo darajada tasvirlaşni bilişardi. Ammo ularning rasmlarida obrazlar har doim sovuq va jonsiz körinişida bölardi. Da Vinçi esa bu muammoni hal qiladi, u sfumato texnikasini kaşf etadi.
Leonardo inson közining qanday işlaşini yaxşi örgangandi. Uning rasmlarida çiziqlar biroz xiralaşgan, ranglar esa bir-biriga yumşoq ötgan körinişda bölardi. Bu ayniqsa Mona Lizaning közlari va oğzining burçaklarida yaqqol körinadi. U yerda tasvir biroz xiralaşib, soya bilan uyğunlaşib ketgan. Ayni şu narsa Jakondaga öziga xos jonli va sirli köriniş berib turadi.
Bu rasmning yagona afzalligi emas, hali köplab detallarni, manzarani, rakurs, kiyim va kim tasvirlanganini uzoq vaqt bahs qiliş mumkin, lekin bular alohida mavzu. Muhimi esa boşqa...
Hayotining oxirlariga borib Leonardo da Vinçi Fransiyaga köçib ketadi. U Mona Lizani ham özi bilan olib ketdi. Keyinçalik esa uşbu asarni Fransiya podşohi sotib oladi. Keyin inqilob, Bastiliya, Gilotina, Respublika... Luvr muzeyga aylanadi, Mona Liza esa u yerda şarafli joyni egallaydi. Toki 1911 yilda uni öğirlab ketişmaguniga qadar.
Endi esa öğrilik jarayoniga qaytsak. Oq xalatdagi erkak rasmni qölga olib, binodagi birinçi qavatga, çiqiş eşiklaridan biriga tuşib boradi. U yerda qahramonni tösqinlik kutib turibdi. Oldindan tayyorlangan kalit işlamaydi. Eşiklar esa berk.
Orqadan qadamlar eşitiladi. Erkakning oldiga qorovul yaqinlaşib kelayotgandi. Bularning barçasi kriminal filmlarga xos ajoyib bir sahnani eslatadi. Qölida maşhur san’at asarini yaşirinça kötarib olgan erkak muzey qorovuliga kalit işlamayotganini aytadi.
Xodim heç qanday şubha qilmaydi, çunki uning oldida barça muzey xodimlaridek kiyingan oq formadagi odam murojaat qilayotgandi. Natijada qorovul qulfni oçişga yordam beradi va erkak qölidagi Jakonda bilan Parij köçalari içra ğoyib böladi.
Bu holatdan bir soat ötib, muzey nazoratçisi mese Pike Luvrni kezayotgan çoğida Mona Liza asaridan asar ham qolmagan devordagi böş joyni körib qoladi.
Sizningça u darrov sarosimaga tuşib politsiyaga murojaat qiladimi? Yöq. Rasmlarni muzey fotograflari ba’zan joyidan olib turib suratga tuşirişardi, uning xayoliga birinçi bölib şu keladi. Ertasi kuni esa taşrif buyuruvçilar böş devorni körib muzey xodimlarini söroqqa tutişni boşlaydi.
Qorovullar fotografga yuzlanişadi, u esa rasmga tegmaganini aytadi. Haligaça sarosima yöq.
Agar fotograf rasmga tegmagan bölsa demak uni tozalaş uçun yeçişgan. Ammo bu taxmin ham haqiqat bölib çiqmagaç, qorovullar xavotirga tuşib, rahbariyatga xabar beradi. Şundan söng barçasi ayon böladi. Mona Liza öğirlangan.
Şu joyiga biroz töxtalib ötsak. Köpçilikda savol tuğilişi tabiiy. Qanday qilib bir inson muzeyda osilgan olamşumul san’at asarini osonlikça olib çiqib ketişi mumkin? Signalizatsiya, kamera, sensor datçiklari deganday. Yodda tutişimiz kerakki, gap 1911 yil haqida ketyapti. U davrda yuqoridagilarning heç biri hali ixtiro qilinmagandi.
Rasmni devordan yeçib oliş xamirdan qil suğurganday oson keçgan. Muzey rahbariyati buni keyinçalik yonğin xavfsizligi bilan izohlagan. Ularning aytişiça, favqulodda holatlarda asarlarni tez va oson evakuatsiya qiliş uçun şunday yeçim qabul qilingan.
Yana bir qiziq savol: nima uçun öğri oddiygina usulni qöllamadi? Ya’ni xolstni kesib olib, uni rulon şaklida örab çiqib ketsa bölardi-ku? Bu ança oson va şubha uyğotmaydigan yöl emasmi?
Gap şundaki, Mona Liza xolstga emas, balki yoğoç taxtaga tuşirilgan asar bölib, bu Uyğoniş davri rassomlari uçun odatiy amaliyot edi. Öğri uçun omadli tomoni şunda ediki, asar katta ham, oğir ham emasdi. Uning uzunligi taxminan 80 santimetr, oğirligi esa 8 kilogramm atrofida edi.
Şunday qilib, Mona Liza öğirlandi. Öğrilik sodir etilgandan bir neça kun ötib, Parij politsiyasi qidiruv işlarini boşlaydi. Ana öşa ondan e’tiboran Jakonda butun dunyoda çinakamiga şuhrat qozonadi.
20-asr boşlaridagi Parij — dunyoning asosiy madaniyat va taraqqiyot markazi. Bu yerda fan, texnologiya va albatta, san’at keskin rivojlanib borardi. Dunyoning eng maşhur şahridagi eng nodir san’at asarlaridan birining yöqolişi misli körilmagan şov-şuvlarga sabab böladi.
1911 yilga kelib Mona Liza dunyo şedevrlari qatorida şarafli örinni egallagandi. Biroq bu yuksak san’at asari asosan tor doiradagi elitaga möljallangan bölib, Jakondani tomoşa qiliş uçun şaxsan Luvrga boriş kerak edi. Albatta, uning nusxalari çop etilardi, ammo ular ham juda kam va faqatgina tanlanganlarga yetkazilardi.
Oddiy xalqning katta qismi esa hatto Mona Liza qanday körinişdaligini ham bilmagan. Ammo bir kunning özida hammasi özgardi.
Rasm öğirlangan zahoti Parij politsiyasi minglab köça varaqalarini çop etdi. Har bir varaqada yöqolgan asar — Mona Lizaning surati bölgan. Yevropaning barça gazetalari, qolaversa, jahon matbuotining asosiy naşrlari bu haqda xabar berdi. Har bir gazetada Jakondaning fotosurati.
Natijada da Vinçining asari haqida heç qaçon eşitmagan va uni körmagan millionlab odamlar ham Mona Lizani taniy boşlaydi. Uning siymosi butun dunyoda maşhurlikka erişadi.
Ilon Mask bunday şov-şuvni hatto tuşida ham körmagan bölsa kerak. Parij va butun Fransiya böylab keng kölamli maxsus operatsiya boşlandi.
Köçalarda esa qölida nimadir olib ketayotgan har bir piyoda şaxs diqqat bilan nazoratdan ötkazilyapti.
Gumondorlar orasida yoş rassom Pablo Pikasso ham bor. Uning qölida oldinroq Luvrdan öğirlangan kiçik haykalçalar topiladi.
Tergov davomida ma’lum böldiki, Pikasso bu asarlarni öz dösti — şoir Giyom Apollinerdan sotib olgan. Apolliner esa ança avval ularni muzeydan özi olib çiqqandi.
Politsiya Pikasso va Apollinerning Jakonda yöqolişiga daxli yöqligini aniqlab, ikki döstni ozod qiladi.
Yana bir maşhur gumondor — amerikalik bankir Jyey Pi Morgan edi. Konspirologik versiyalar ommalaşib, aynan u uşbu jinoyatni buyurtma qilgan va yaqinda Fransiyaga kelib, rasmni okean orti taraflarga olib ketmoqçi bölgani haqida miş-mişlar paydo böladi.
Albatta, Morgan barça ayblovlarni rad etadi va hattoki, Mona Lizani muzeyga qaytargan har qanday insonga bir million dollar mukofot berişini e’lon qiladi.
Oradan haftalar ötadi, qidiruv işlari samara bermaydi. Şunga qaramay, Jakonda deyarli har bir axborot manbasida tilga olinardi. Luvr yana sayyohlar uçun öz eşiklarini oçadi, ammo bu gal odamlar şunçaki rasmni emas, balki uning böş qolgan joyini köriş uçun kelişardi. Qiziği şundaki, taşrif buyuruvçilarning soni öğirlikdan avvalgi davrdagidan ançagina köp edi.
Bir yil ötib, Luvr rahbariyati Mona Lizani topiş umidini batamom yöqotadi. Uning örniga boşqa bir asar osiladi. Ammo yana bir yil davomida Jakonda haqida turli miş-mişlar tarqaladi: uni göyoki Argentinada, Amerikada yoki Angliyada körişgan. Aslida esa u bu vaqt davomida Parijdagi kiçik bir xonadan çiqmagan edi.
Rasm öğirlanganidan ikki yil ötib, florensiyalik art-diler Alfredo Jyerriga sirli bir maktub kelib tuşadi. Maktubda muallif özini Leonard deb taniştirib, Mona Liza asari uning qölida ekanini aytadi.
Şuningdek, u özini italiyalik haqiqiy vatanparvar sifatida ta’riflab, şedevrni Italiyaga qaytariş niyatida ekanini ma’lum qilgandi. Uning ta’kidlaşiça, Jakonda Napoleon davrida Italiyadan olib ketilgan.
Aslida esa portret Fransiyaga Napoleon tuğilişidan ança avval, bir neça yuz yil oldin Leonardo da Vinçi bilan birga kelgan edi. Biroq bu fakt öğrini xijolat qildira olmaydi.
Alfredo Jyerri va noma’lum şaxs uçraşuvni Florensiyada ötkazişga qaror qilişadi. Leonard Parijdan kelib, mehmonxonaga joylaşadi. Uçraşuv ham aynan öşa yerda bölib ötadi. Leonard bilan birga xonada yana ikki kişi bor edi: art-diler Jyerri va Ufitssi galereyasi direktori Podji.
Sirli şaxs sandiqning tagiga yaşirinça örnatilgan maxfiy joydan Leonardo da Vinçi asarini olib körsatadi. Jyerri va Podji bu Luvrdagi maşhur asarning originali ekanini darhol anglaşadi. Kartina orqasida muzeyning maxsus muhrlari aniq körinib turardi.
Uçraşuv iştirokçilari Leonard talab qilgan pul miqdorini tölaşga rozi böladi, ammo avval asarni Ufitssi galereyasida qöşimça ekspertizadan ötkaziş şarti bilan. Bu orada Leonard özini italiyalik patriot sifatida körsatganiga qaramay, öz harakati uçun kattagina mukofot talab qiladi — taxminan 100 ming dollar. Öşa davr uçun bu juda katta summa edi.
Uçraşuvdan söng Jyerri va Podji topilgan rasm haqidagi ma’lumotni darrov hokimiyatlarga yetkazadi. Öğri tutilib, hibsga olinadi.
Aniqlanişiça u 32 yoşli Vinçenso Perrudjio edi. Yoş italiyalik yigit rassom bölişni orzu qilgan. Parijga köçib kelgaç esa mardikorlik işlaridan boşqasiga ötmagan.
Perrudjio öğirlikni sodir etişidan bir yil avval Luvrda Mona Liza uçun himoyaviy şişa qutisini örnatganlardan biri edi. Suddagi eşitişlar davomida Perrudjio faqat öz xohişi bilan harakat qilgani, uning harakatlari ostida katta patriotik his-tuyğular yotganini da’vo qiladi.
Qiziği Luvrda boşqa köplab italyan rassomlarining asarlari saqlangan bölsa-da, Mona Liza özining ixçam ölçamlari sababli öğrilik qurboniga aylangandi.
Sud jarayonida Vinçenzoning vatanparvarlik haqidagi bahonalari ötmadi. Unga yetti oylik qamoq jazosi tayinlanadi
Biroq sud yakunlangan vaqtga kelib, u hibsda tayinlangan muddatdan ham köproq vaqt ötkazgani sababli ozod qilindi. Qiziği şundaki, köp ötmay u yana Fransiyaga köçib ötib, hayotining qolgan qismini öşa yerda yaşaydi.
Ikki yildan ortiq muddat davomida yöq bölganidan söng Mona Liza yana Luvrdagi öz joyiga qaytadi. Ammo endi u butun jahon miqyosidagi maşhur asar sifatida tanilib ulgurgandi. Jakonda qaytganidan söng bor-yöği bir neça kun içida Luvrni qariyb 100 ming kişi ziyorat qiladi.
Albatta, turli miş-mişlar tarqaladi: göyoki bu şunçaki nusxa, asl asar esa hamon topilmagan. Biroq Jakondaning haqiqiyligini tasdiqlovçi isbot va dalillar bunga şubha qoldirmaydi.
Vaqt ötişi bilan bunday qadimgi portretlar ustidagi böyoqlarda mayda yoriqlar paydo böladi. Bu yoriqlar xuddi barmoq izlarimizdek takrorlanmas va öziga xos böladi.
Bu degani Leonardo da Vinçining asarini xuddi özi çizgandek bir xil qilib çizgan taqdiringizda ham, uning ustidagi yoriqlarni takrorlaşning iloji yöq. Ekspertlar topilgan asarni avval olingan suratlar bilan taqqoslaş orqali uning haqiqiy ekanini osonlikça aniqlaydi.
Öğirlikdan köp yil ötgaç, bir amerikalik jurnalist familiyasi Valferino bölgan bir kişi bilan uçraşgani haqida gapirib beradi. Uning sözlariga köra, aynan öşa şaxs Valferino Mona Lizani öğirlaş buyurtmaçisi bölgan. Uning aytişiça, Vinçenzo Perrudjio faqat ijroçilardan biri bölgan, öğirlikning özi esa katta masştabdagi ayyorona rejaning kiçik bir qismi edi xolos.
Valferino uzoq vaqt davomida san’at asarlarini soxtalaştiriş va sotiş bilan şuğullangan. Kunlardan bir kuni uning xayoliga juda ayyor va ğaroyib reja keladi. U Amerikada Luvrning öğirlangan boyliklarini sotib olişga qodir köplab boy mijozlar borligini yaxşi bilardi. 1911 yilda, ya’ni Jakonda öğirlanişidan biroz avval Valferino asarning bir neçta nusxasini yaratib, ularni AQŞga yuboradi.
Bojxona xodimlarida heç qanday şubha paydo bölmaydi, çunki Leonardo da Vinçi asarining originali hali ham Luvrda osiğliq holda turardi. Şu bois bularning nusxa ekani bojxonaçilarga ayon edi. Köp ötmay, bir neça kişi original Jakondani öğirlab ketdi. Ulardan biri Perrudjio bölib, u qisqa muddat muzeyda işlagan va u yerning içki tizimini yaxşi bilardi.
Asarning yöqolişi haqidagi yangilik dunyoga yoyilgaç, Valferino uçun amerikalik xaridorlarni “öğirlangan original asarni sotyapman” deb işontiriş qiyin bölmadi.
Xaridorlar esa bu sirni foş qilmasdan, soxta asarlarni öz uylarida tinçgina saqlab ötirişadi. Çunki öğirlangan, göyoki original şedevrni sotib olganini maqtaniş ahmoqning işi bölardi.
Şu yöl bilan Valferino önlab nusxalarni sotib, katta boylik orttiradi
Ammo keyinçalik bu ayyorona rejani Vinçenzo Perrudjio barbod qildi. U özining uluşidan nafsi qoniqmagaç, haqiqiy asarni özi sotib yuborişga qaror qilgandi. Keyin nima bölgani esa barçamizga ma’lum.
Bu hikoya juda qiziqarli va işonarli tuyuladi. Biroq uning bir kamçiligi bor — qöşimça dalillar mavjud emas. Sirli Valferino esa uşbu hikoyaning yagona manbasi sifatida qolgan.
Nima bölgan taqdirda ham, Mona Liza bugun Luvrda — qat’iy qöriqlanadigan va öq ötkazmaydigan qalin şişa ortida saqlanmoqda. Taşrif buyuruvçilar esa hali ham uşbu san’at asaridan bahra olişmoqda.
Albatta, Jakonda faqatgina öğirlik tufayli dunyoning eng maşhur asariga aylangan desak biroz mubolağa böladi.
Bu maşhurlikka 20-asr avangard rassomlarining ham hissasi katta bölgan. Ular öz ijodida Mona Lizaning taniş qiyofasini faol qöllagan. Şuningdek, maşhur «Mona Liza» qöşiğiga kaverlar ijro etgan Net King Kouldan Elvisgaça bölgan önlab musiqaçilar ham bu obrazni yanada maşhurlaştirgan.
Ya’ni umuman olganda Mona Liza asarining maşhurligini faqatgina obektiv omillar orqali tuşuntirişning iloji yöq
Natijada baribiram san’atning öziga xos kuçi, formula orqali tuşuntirişning iloji bölmagan emotsional quvvati yuzaga çiqib turadi. Ehtimol Mona Liza asarining eng katta siri ham şudir.
