Eronda namoyishlar 28 dekabr kuni boshlandi. Sababi – iqtisodiy inqiroz: milliy valuta kursi qulagan va inflatsiya kuchaygan. Ammo sof iqtisodiy shiorlar juda tezlik bilan siyosiy shiorlarga aylandi: namoyishchilar oyatulloh Ali Xominaiyni taxtdan ag‘darish va islom respublikasining butun siyosatini qayta ko‘rib chiqishni talab qilmoqda. Tartibsizliklar va xavfsizlik kuchlari bilan to‘qnashuvlar natijasida kamida sakkiz kishi halok bo‘ldi. AQSh prezidenti Donald Tramp allaqachon namoyishchilarga yordam berishga tayyorligini ma’lum qildi. «Meduza» namoyishlar qanday rivojlanayotgani va bu nimaga olib kelishi mumkinligi haqida yozdi.
Namoyishlar nimadan boshlandi?
2025 yil sentabrida BMT 2006 yilda yadroviy dasturi tufayli Eronga qarshi qo‘llangan va 2015 yilda «Eron yadro kelishuvi» doirasida bekor qilingan sanksiyalarni qaytadan tikladi. Sanksiyalar qaytishi Eron milliy valutasi kursi keskin qulashiga olib keldi: 2025 yilda bir dollar bir million riyol atrofida baholangan bo‘lsa, dekabrga kelib kurs qariyb bir yarim millionga yetdi (uch yil oldin kurs bir dollar uchun 430 ming riyol atrofida edi). Riyol kursi qulashidan eng ko‘p zarar ko‘rganlar orasida uyali telefon sotuvchilari ham bor edi: ular narxlarni oshirishga majbur bo‘lishdi va ko‘pchilik xaridorlarini yo‘qotishdi. 28 dekabrda ular ish tashladi va ko‘p o‘tmay boshqa guruhlar ham sotuvchilarga qo‘shildi.
Eronda inflatsiya besh yildan beri yiliga 30-40 foiz darajasida saqlanib qolmoqda. 2025 yilda oziq-ovqat mahsulotlari 70 foizdan ortiq, dori-darmonlar 50 foizga qimmatlashdi. Kuzda esa bunga so‘nggi yarim asrdagi eng kuchli qurg‘oqchilik qo‘shildi. Bu muammoning asosiy sababi yog‘ingarchilik yo‘qligi edi, hokimiyatning ko‘p yillik ehtiyotsiz siyosati – cheklangan suv resurslaridan nazoratsiz foydalanish vaziyatni sezilarli darajada yomonlashtirdi.
Shunday fonda Eron 2025 yil iyunida 12 kunlik urushni boshdan kechirdi. Isroil bu urushning dastlabki kunlaridayoq Eronning havo hujumidan mudofaa tizimini butkul yakson qildi, harbiy rahbariyatning deyarli barcha vakillarini, shuningdek, yadro dasturi bilan shug‘ullanuvchi yetakchi olim va muhandislarni o‘ldirdi. Nafaqat yadroviy obektlar, balki neft korxonalari ham zarbaga uchradi. Urushning yakuniy bosqichida AQSh ham Isroilga qo‘shildi: amerikalik harbiylar Fordo yadroviy obektiga bunkerga qarshi o‘ta kuchli bombalarni tashladi.
Urushdan keyin Eron hukumati, bir tomondan, ba’zi yengilliklarni joriy qildi – xususan, ko‘chaga hijobsiz chiqqan ayollarni jazolashni amalda to‘xtatdi (bu 2022–2023 yillarda Eronda so‘nggi o‘n yilliklardagi eng yirik norozilik to‘lqiniga sabab bo‘lgandi). Shu bilan birga, siyosiy dissidentlarga qarshi qatag‘onlar kuchaydi. 2025 yilda qariyb ikki ming kishi qatl etilgan, oldingi yillarda qatllar soni ko‘pi bilan bir necha yuzni tashkil etgan.
