Kornell universiteti muhandislik maktabi professori Rob Sheperd oldiga okeanni oʻrganish uchun yirik, kam seziladigan suvosti robotini yaratish vazifasi qoʻyilgan. AQSH Harbiy-dengiz tadqiqotlari boshqarmasi buyurtmasi asosida ishlab chiqilayotgan qurilma dengiz hayvonlarini hurkitmasdan harakatlanishi kerak.
Sheperd buning uchun tabiatdagi noodatiy namunani - chuqur suvlarda yashaydigan seld qirolini tanladi. Tasmasimon tanasining uzunligi qariyb sakkiz metrga yetishi mumkin boʻlgan bu baliq «Qiyomat baligʻi» laqabi bilan ham mashhur.
Tanasini deyarli qimirlatmasdan suzadi
Uzun tanali dengiz jonzotlarining aksariyati ilonbaliqqa oʻxshab, butun gavdasini egib harakatlanadi. Seld qiroli esa tanasini deyarli bir holatda ushlab turadi.
Uni oldinga yoki orqaga siljitadigan asosiy aʼzo - orqasi boʻylab choʻzilgan uzun suzgichidir. Ushbu suzgichda uzluksiz hosil boʻladigan toʻlqinsimon harakatlar baliqqa shovqinsiz suzish va yoʻnalishini aniq boshqarish imkonini beradi.
Bu mexanizm qanday ishlashini aniqlash uchun Sheperd Kornell universitetining sobiq ixtiologi Uilli Bemis bilan hamkorlik qilgan.
Seld qirolining butun va shikastlanmagan namunasini oʻrganish juda qiyin. Chunki baliq oʻlganidan keyin uning tanasi odatda moʻrt boʻlaklarga ajralib ketadi. Shu sababli tadqiqotchilar kompyuter tomografiyasi, Smitson institutidagi rentgen tasvirlari va batafsil anatomik tekshiruvlardan foydalangan.
Teri ostidagi yuzlab «joystiklar»
Tadqiqot davomida olimlar baliq terisi ostida yashiringan murakkab tabiiy mexanizmni aniqlagan. Orqa suzgichning yuzlab suyaksimon tayanch nurlari maxsus sharsimon boʻgʻimlarga birikkan boʻlib, ular mitti «joystiklar» kabi ishlaydi.
Har bir nur alohida mushaklar va togʻaylar tizimi yordamida harakatga keladi. Bu tuzilish suzgichning har bir qismiga turli yoʻnalishlarda burilish imkonini beradi.
Nurlarni birlashtirib turuvchi parda esa bir vaqtning oʻzida qarama-qarshi yoʻnalishlardagi harakat toʻlqinlarini uzata oladi. Natijada baliq tanasini egmasdan, tezligi va harakat yoʻnalishini deyarli bir zumda oʻzgartiradi.
Olimlarning qayd etishicha, tasmasimon suzgich yordamida suzish usuli evolyutsiya davomida suyakli baliqlarda bir-biridan mustaqil ravishda taxminan oʻn marta paydo boʻlgan. Biroq aynan seld qirolida «joystik»ka oʻxshab buriladigan suzgich nurlari mavjudligi ilk bor ushbu tadqiqotda hujjatlashtirilgan.
