Poytaxtda kvartiralar va hovli uylar narxlari qayta hisoblanib, bozorga yaqin narx shakllantirildi. 2 oy davomida mulkdorlar hisoblangan narx boʻyicha oʻz fikr va eʼtirozlarini bildirishlari mumkin. Kun.uz ommaviy baholash yuzasidan aholida tugʻilayotgan savollarga Koʻchmas mulkni ommaviy baholash milliy markazi rahbarlaridan javob oldi.
Poytaxtda koʻchmas mulkni ommaviy baholash ishlari amalga oshirildi. Endilikda baholashning dastlabki natijalari mulkdorlar uchun ochiq. Fuqarolar oʻz uy-joyining qanday qiymatda baholanganini koʻrib, natija boʻyicha oʻz fikr va eʼtirozlarini (my.gov.uz orqali) bildirishlari mumkin. Bu jarayon faqatgina koʻp qavatli uylarda kvartirasi boʻlgan oʻzbekistonliklar emas, balki hovli uy-joylarga ham oid. Yaʼni Toshkentda koʻchmas mulkka ega boʻlgan har bir fuqaro oʻz mulkining ommaviy baholash natijasini koʻrib chiqishi va undagi maʼlumotlar yoki belgilangan qiymat boʻyicha murojaat qilishlari mumkin. Muhokamalar 5-sentabrdan boshlandi va yana 2 oy davom etadi.
Xoʻsh, nega koʻchmas mulk qayta baholandi? Uylarning qiymati qanday aniqlanmoqda? Baholashda xatolarga yoʻl qoʻyilgan boʻlsa, mulkdor uni qanday oʻzgartirishi mumkin? Va koʻpchilikni qiziqtirayotgan eng muhim masalalardan biri – qayta baholash natijalariga koʻra mol-mulk soligʻi oshadimi? Ayni masalani muhokama qilish maqsadida Kun.uz Koʻchmas mulkni ommaviy baholash milliy markazi direktori Muhiddin Xolmurodov va direktor oʻrinbosari Feruz Sultonov bilan intervyu tashkil qildi.
- Eʼlon qilingan eng asosiy raqamlardan biri bu Toshkentda qariyb 600 mingta kvartiraning amaldagi kadastr qiymati 57,18 trillion soʻm, ommaviy baholashdan keyingi qiymati esa 426,17 trillion soʻm boʻlgani. Bu amaldagi qiymatdan 7,4 barobar farq qiladi, deyildi. Nima uchun baholash oʻtkazilgani haqida maʼlumot berishdan oldin bu tafovutni tushunib olaylik. Qanday qilib bunday farq yuzaga keldi va uning asosiy sababi nimada?
- Toshkent shahrida bugungi kunda qariyb 605 mingta kvartira, yaʼni koʻp kvartirali xonadonlar ommaviy baholandi va aytganingizdek, ularning qiymati 7,4 barobarga oshdi. Bu natija nimadan kelib chiqdi? 2018-yil dastlabki bozorga yaqinlashtirish boʻyicha chora-tadbirlar amalga oshirildi. Yaʼni 2018-yildan boshlab inventar qiymatdan kadastr qiymatiga oʻtildi. Kadastr qiymati inventar qiymatga nisbatan toʻrt-besh barobar farq qildi. Lekin u bugungi kundagi bozor dinamikasini, urbanizatsiya jarayonlarining jadallashishi, qurilish bozoridagi konyunktura oʻzgarishlari va iqtisodiyot hajmi oʻsishini aks ettirmagan. Ushbu amaldagi kadastr qiymatini aniqlash tartibiga muvofiq, faqatgina ushbu koʻchmas mulk obyektining faqat qurilgan yili, devor materiali, qavatliligi inobatga olingan, ammo joylashuv joyi hisobga olinmagan. Yaʼni Vazirlar Mahkamasi qarori bilan bir kvadrat metr uchun qatʼiy summa belgilangan. Eng katta miqdordagi summa bu 1 900 000, bir kvadrat metr uchun. Koʻrib turibmizki, bugungi kunda Toshkent shahrida 1 900 000 soʻmga bir kvadrat metr uy sotib ololmaysiz. Yangi uslubiyotimiz boʻyicha bozorga yaqin boʻlgan qiymatni aniqladik. Yaʼni amalda oldi-sotdi shartnomalarida yoki riyeltor maʼlumotlariga qarab tahlil qilganda, ushbu baho kelib chiqdi. Shu bois, siz aytgan 7,4 barobar farq yuzaga keldi.
- Bu yerda eng asosiy masala shuki, nima sababdan ommaviy baholash oʻtkazildi?
- Amaldagi kadastr qiymati va bozor narxi oʻrtasida keskin tafovut mavjud. Bundan tashqari, hozirgi kunda obyektlar qiymati har bir yoʻnalishda har xil talqin qilinmoqda. Misol uchun, garovga qoʻyishda ipotekaga yoki boʻlmasa snosga, jamoat va davlat ehtiyojlari uchun olib qoʻyilganda kompensatsiya toʻlovlari hamda boshqa maqsadlar uchun har xil summa belgilanadi. Yaʼni bitta koʻchmas mulkning qiymati oʻzi qancha deganda, davlat tomonidan hisoblab chiqilgan bir qiymat mavjud emas edi. Aholining qoʻlida mavjud iqtisodiy aktivi - koʻchmas mulk haqidagi maʼlumotlar yetarlicha boʻlmagan. 2018-yilda inventar qiymatdan kadastr qiymatiga oʻtilgan boʻlsa, shu paytdan bugungi kungacha 1 900 000 soʻm bir kvadrat metr uchun kvartiraning qiymati oʻzgarishsiz qoldi. Koʻchmas mulk bozori jadal rivojlanishi bu jarayonda inobatga olinmadi. Yaʼni tafovut mutanosibligini taʼminlash uchun ham bu ommaviy baholash ishlariga zarurat tugʻildi.
Asosiy maqsadimiz – fuqaroning, mulkdorning asosiy iqtisodiy aktivi, respublikamizda mavjud 9 million koʻchmas mulk obyekti, 8 million yer uchastkalari qiymatini bilishimiz kerak. Avvalambor, bu bizga nima beradi? Birinchi navbatda, bu davlat tomonidan infratuzilmaga qilinayotgan sarf-xarajatlar aks ettirilishi koʻchmas mulk va ushbu hududda bahosidan kelib chiqib aniqlanadi. Misol uchun, Sergeli tumanida 2017-yil metro stansiyasi qurilgan. Ushbu qurilishni amalga oshirishdan avval u yerda yer qiymati hozirgiga nisbatan uch barobar past boʻlgan. Bitta shu infratuzilma yaratilganidan soʻng qiymati oshdi va shu qiymati oshgani natijasida davlat qayerga infratuzilmaga koʻproq miqdorda investitsiya kiritish kerakligini tushundi. Bundan tashqari, xususiy tadbirkorlar, developerlar uchun koʻchmas mulk obyektlari, yer uchastkalari haqida aniq ishonchli baza yaratiladi. Shu bois, nafaqat garovda yoki davlat yoki jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyishda kompensatsiyada, balki sugʻurta kompensatsiyasini hisoblashda ham ommaviy baholash muhim.
-Aslida jamoatchilikda tugʻilayotgan savol mol-mulk soligʻi bilan bogʻliq. Rasmiylar ommaviy baholash oʻtkazila boshlanganidan buyon qayta-qayta vaʼda berishyapti: ommaviy baholash natijalari soliq yukini oshirmaydi. Yaʼni hukumatga soliq stavkalarini pasaytirish boʻyicha topshiriq berilganini aytishmoqda. Bugun yiliga shartli 200 ming soʻm soliq toʻlayotgan oʻzbekistonlik ommaviy baholashdan keyin qancha mol-mulk soligʻi toʻlaydi?
- Joriy yil 5-sentabrda ommaviy baholash natijalarini eʼlon qilganimizdan soʻng har bir fuqaro oʻz munosabatini bildirishini soʻradik. Shundan keyin koʻp yurtdoshlarimizdan shu kabi savollar kelib tushdi. Aytishim mumkin, 8-sentabr kunining oʻzidayoq 287 ta qoʻngʻiroq qabul qildik. 80 foizining savoli shundan iborat. “Narx bilan roziman, lekin men bundan soliq toʻlamayman” degan vajlar keltirilmoqda. Shu boʻyicha men quyidagicha javob qilaman. Avvalambor, bu ommaviy baholash natijalarini eʼlon qilishdan maqsad – birinchi navbatda fuqarolarimizning, koʻchmas mulk, mulkdor egalarining fikrini bilishdan iborat. Bu bugungi kunda hech qanday yuridik, huquqiy oqibat olib kelmaydi. Soliq toʻlash yoki oldi-sotdida hech qanaqa masʼuliyat fuqaroga yuklamaydi. Ikkinchidan, buni amaliyotga joriy etish uchun barcha mulkdorlarning roziligini olib, ular bilan kelishib, keyin tasdiqlaymiz. Undan soʻng koʻchmas mulklarni ommaviy baholash toʻgʻrisida qonun loyihasi ishlab chiqilgan. Bugungi kunda u jamoatchilik muhokamasiga joylashtirilgan. U qabul qilinganidan soʻng hukumat, tegishli vazirlik va idoralar tomonidan buni soliq bazasi sifatida eʼtirof etish yoki etilmaslik toʻgʻrisida alohida koʻrib chiqiladi.
Yana shuni alohida taʼkidlab oʻtmoqchiman, bu islohot soliq yukini, soliq tushumini koʻpaytirish, oshirishga qaratilmagan. Asosiy maqsadi nafaqat iqtisodiy aktiv sifatida qiymatni aniqlash, balki qiymatlarni adolatli, toʻgʻri qayta taqsimlash. Aytaylik, amaldagi qiymat boʻyicha shahar chekkasida joylashgan uy bilan shahar markazida joylashgan uylarning qiymati deyarli bir xil. Bu chora-tadbirlar mana shu kamchilikni toʻgʻrilash uchun qaratilgan. Bu degani soliq oshmaydi. Toʻgʻri aytdingiz, tegishli mutasaddilar tomonidan, Iqtisodiyot va moliya vazirligi vakillari tomonidan soliqlar oshirilmasligi toʻgʻrisida aytib oʻtildi. 43-sonli farmonda ommaviy baholash natijalari amaliyotga joriy etilsa, mol-mulk va yer soliqlari boʻyicha soliq stavkalarini pasaytirish yuzasidan takliflar kiritish belgilangan. Yaʼni fuqarolarning soliq yuki oshishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Bundan tashqari, yana bitta narsani aytishim mumkin. Endi avvalambor, soliq siyosati boʻyicha javob berishim sal notoʻgʻri. Shaxsiy fikrimni soʻradingiz, har yil oxirida kelasi yilgi soliq-byudjet siyosatini ijro etish boʻyicha prezident qarori imzolanadi. Unga muvofiq koeffitsiyent belgilanadi, yaʼni oʻtgan yilgiga nisbatan 1,2 yoki 1,3 foizdan oshmasligi toʻgʻrisida. Men oʻylaymanki, tegishli vazirlik, idoralar ushbu masala boʻyicha shunga oʻxshash taklif kiritadi. Fuqarolarimizga qoʻshimcha soliq yuki yuklash hech kimning maqsadi emas, rejada ham bu koʻzda tutilmagan.
- Ommaviy baholash natijasida kvartiralar 7-15 baravargacha qimmatlashganini soʻz boshida ham taʼkidladim. Bu barcha obyektlarga xosmi yoki ayrim hudud yoki toifalardagina uy-joylarda shunday keskin oʻsish kuzatildimi? Masalan, tumanlar kesimida tafovut qanday? Eng katta va eng kichik tafovut haqida gaplashsak. Masalan, Chilonzor, Yunusobod, Mirzo Ulugʻbek yoki Shayxontohurda farq qanchalik?
- Albatta, ushbu oʻsish surʼatlari barcha tuman yoki barcha kvartirada bir xil emas. Bu kvartira, ushbu obyektning nafaqat kvartira, balki hovli-joy, yakka tartibdagi turar joy joylashgan joyidan kelib chiqib farq qiladi. Misol uchun, kvartiraning amaldagi kadastr qiymati bilan bozor narxiga yaqin boʻlgan qiymati, yaʼni bizlar tomondan berilgan natija, dastlabki natija shaharning chekka hududida kamroq shahar markaziga nisbatan. Raqamlar bilan gaplashsak, eng katta tafovut bu Mirobod bilan Mirzo Ulugʻbek tumanida. Amaldagi biz taqdim etgan dastlabki natijalarga koʻra, deyarli toʻqqiz baravar farq bor. Mirobod va Mirzo Ulugʻbekda 8,8, adashmasam. Yangihayotda besh baravar, eng kam koʻrsatkich. Yaʼni shaharning chekka tumani bozor qiymatiga markazga qaraganda yaqinroq. Bektemir, Yashnobod va Sergeli tumanlarida olti baravar, Chilonzor, aytganingizdek, 8,3 baravar va Yunusobod, Shayxontohurda 8-8,2 baravar farq qilgan. Yaʼni boshida aytganimdek, bu obyektning joylashgan joyiga qarab farqi kelib chiqdi.
- 15 baravargacha farq unda qanday chiqdi?
- Yaʼni misol qilib, qoʻshimcha qilib aytamiz, 15 baravargacha farq bu – yakka tartibdagi turar joylarning farqi 15 baravarga oshgan. Eng katta oʻsish, kadastr qiymatiga nisbatan tafovut Mirzo Ulugʻbek va Mirobod tumanlarida boʻlsa, bu degani Mirzo Ulugʻbek tumanidagi barcha obyektlar shunday emas. Yaʼni Mirzo Ulugʻbek tumanidagi joylashgan mahallasidan, salohiyatidan kelib chiqib, qaysidir hududida pastroq tafovut aniqlangan, qaysidir hududida shu sakkiz baravargacha aniqlangan. Hammasi Mirzo Ulugʻbek yo Mirobod tumanida sakkiz baravarga oshdi degan xulosaga kelish ham notoʻgʻri. Mahallalar kesimida narx boʻyicha zonalashtirilganda, ularning yigʻindisini tuman miqyosida koʻradigan boʻlsak, eng katta farq shu hududlarda chiqib turibdi.
Hovlilarda farq 15 baravar boʻlib, bu juda sezilarli farq. Buning asosiy sababi – hovlilarda kadastr qiymatini hisoblab chiqishda yerning qiymati inobatga olinmaydi. Yaʼni bugungi kunda bozorda eng qimmat aktiv yer boʻladigan boʻlsa, kadastr qiymatini hisoblashda faqatgina bino qiymati hisoblanadi. Koʻchmas mulkni ommaviy baholash jarayonida, yaʼni bozor narxiga yaqin boʻlgan qiymatini aniqlashda yer uchastkasi bilan birga qoʻshib turib hisoblanganda sezilarli tafovut aniqlandi.
