Sunʼiy intellektdan foydalanmaslik savodsizlikka aylanadimi? Mehnat bozoridagi raqobat SIni bilish darajasiga bogʻlanib qoladimi? SI platformalariga shaxsiy maʼlumotlarni kiritish qanchalik xavfli? U inson nazoratidan chiqib ketishi mumkinmi? Jamshid Muslimov va Odilxon Alimxonov «Nima dard?» podkastining navbatdagi sonida Mohirdev taʼlim platformasi asoschisi Anvar Narzullayev bilan suhbatlashdi.
Suhbat davomida SIdan foydalanish koʻnikmasi nega yangi savodxonlikka aylanayotgani, dasturchilar va boshqa kasb egalari ishi qanday oʻzgarishi, bepul SI xizmatlarida shaxsiy maʼlumotlar xavfi, mustaqil harakat qiluvchi SI agentlari, dipfeyklar, tibbiyotda SIdan foydalanish va Oʻzbekistonda bu sohani rivojlantirish uchun nimalar yetishmayotgani muhokama qilindi.
«Ertaga kech boʻladi»
Suhbat avvalida Anvar Narzullayevdan loyihaning anʼanaviy savoli - «Nima dardingiz bor?» deb soʻraldi. Mutaxassis uni bugun eng koʻp tashvishga solayotgan masala odamlarning sunʼiy intellekt borasidagi oʻzgarishlardan ortda qolayotgani ekanini aytdi.
Uning taʼkidlashicha, ChatGPT ommaga taqdim etilganiga hali koʻp vaqt boʻlgani yoʻq, ammo qisqa davr ichida SI texnologiyalari internet va kompyuter kabi avvalgi texnologik inqiloblarga nisbatan ancha tez surʼatda odamlar hayotiga kirib keldi.
Yangi modellar orasidagi vaqt ham qisqarib bormoqda. Ilgari bir avloddan ikkinchisiga oʻtish uchun oylar talab qilingan boʻlsa, hozir yangi versiyalar bir necha hafta ichida paydo boʻlyapti. Shu bilan birga ulardan foydalanish usuli ham soddalashmoqda: avval SIga murakkab va batafsil prompt yozish talab qilingan boʻlsa, yangi modellar oddiy inson tilida berilgan vazifani ham yaxshiroq tushuna boshladi.
«Mening dardim - koʻpchilik mana shu narsani oʻrganmayotgani», deydi Narzullayev.
SIdan foydalanmaslik - yangi savodsizlikmi?
Mutaxassis sunʼiy intellektdan foydalanishni kompyuter yoki internetdan foydalanish koʻnikmasining keyingi bosqichiga qiyosladi.
Bugun ishga kelgan odam «kompyuterdan foydalanishni bilmayman» yoki «internet ishlatolmayman» desa, bu uning kasbiy imkoniyatlarini jiddiy cheklaydi. Narzullayevning fikricha, yaqin yillarda «sunʼiy intellektdan foydalanishni bilmayman» degan gap ham xuddi shunday qabul qilinishi mumkin.
Bu jarayon ayrim sohalarda allaqachon boshlangan. Masalan, dasturlashda SI kod yozish, xatolarni topish va bir qator texnik vazifalarni bajarishni tezlashtiryapti. Shu sabab dasturchidan endi faqat kod yozish emas, mahsulotni tushunish, biznes mantiqini anglash, mijoz bilan ishlash va jarayonni boshidan oxirigacha boshqarish talab qilinyapti.
«Keyingi bosqichi - sunʼiy intellektdan foydalanishni bilmaslik savodsizlik boʻladi», deydi mutaxassis.
Uning fikricha, SI dasturchini butunlay yoʻqotib yubormasligi mumkin, ammo faqat kod yozish bilan cheklangan mutaxassislarga ehtiyoj qisqaradi. Dasturchi esa bir pogʻona yuqoriga koʻtarilib, mahsulot va biznesni tushunadigan mutaxassisga aylanishiga toʻgʻri keladi.
SIni oʻrganish uchun kurs shart emas
Sunʼiy intellektdan hali umuman foydalanmagan odam nimadan boshlashi kerak?
Narzullayevning javobi oddiy: avvalo uni ochib, kundalik hayotda ishlatib koʻrish kerak.
Buning uchun qaysi platformani tanlash ham dastlabki bosqichda hal qiluvchi ahamiyatga ega emas. ChatGPT, Gemini, Claude, Copilot, Perplexity yoki boshqa modellardan foydalanib koʻrish mumkin. Muhimi - SI bilan oddiy messenjerda odam bilan gaplashgandek muloqot qilishni boshlash.
Unga kundalik savollarni berish, biror matnni tushuntirishni soʻrash, reja tuzdirish yoki ishdagi oddiy vazifani bajartirib koʻrish orqali odam asta-sekin SI imkoniyatlarini tushunib boradi.
Bepul ChatGPTʼning «narxi» nima?
Suhbatda SI platformalarining bepul va pulli versiyalari oʻrtasidagi farq ham muhokama qilindi.
Bepul versiyalarda odatda foydalanish limitlari mavjud boʻladi va baʼzan eng yangi model emas, undan oldingi versiya taklif etiladi. Ammo oddiy foydalanuvchi uchun bu farq har doim ham katta emas.
Asosiy masala - maʼlumotlar xavfsizligi.
Mutaxassis professional faoliyatda maxfiy maʼlumotlar, mijozlar bazasi, bemorlarning tibbiy maʼlumotlari yoki kompaniyaning ichki hujjatlarini ommaviy SI servislariga ehtiyotsizlik bilan yuklamaslik kerakligini taʼkidladi.
Ayniqsa, bepul xizmatdan foydalanayotganda servis maʼlumotlarni qanday saqlashi va ulardan modelni takomillashtirish uchun foydalanish-foydalanmasligiga eʼtibor berish lozim.
Kompaniyalar uchun esa alohida korporativ tariflar, lokal modellar yoki SIni tashkilotning oʻz serverlarida ishga tushirish kabi yechimlar mavjud.
«Sunʼiy intellekt - suverenitet masalasi»
Suhbatdoshlar shaxsiy va davlat maʼlumotlarining xorijiy SI platformalari orqali qayta ishlanishi masalasiga ham toʻxtaldi.
Narzullayevning fikricha, sunʼiy intellekt endi faqat texnologiya yoki biznes masalasi emas. U maʼlumotlar xavfsizligi va davlat suvereniteti bilan ham bogʻliq.
Buning yechimlaridan biri - ochiq modellarni tashkilotning oʻz serveriga oʻrnatish. Bunda maʼlumotlar tashqi serverlarga chiqmaydi va yopiq tizim ichida qayta ishlanadi.
Ayniqsa, davlat idoralari, tibbiyot muassasalari, banklar va katta hajmda shaxsiy maʼlumotlar bilan ishlaydigan tashkilotlar uchun bunday yondashuv muhim boʻlishi mumkin.
SI agentlari nima va ular nega xavfli?
Suhbatning katta qismi soʻnggi paytlarda tez rivojlanayotgan SI agentlariga bagʻishlandi.
Oddiy chat-botga inson savol beradi va javob oladi. Agent esa vazifani olgach, inson nomidan mustaqil harakat qilishi mumkin: internetdan maʼlumot qidiradi, turli saytlarga kiradi, maʼlumotlarni solishtiradi va belgilangan maqsadga erishish uchun bir nechta bosqichni oʻzi bajaradi.
Ayrim tizimlarda bitta agent vazifani mayda qismlarga boʻlib, boshqa agentlarni ham ishga tushirishi mumkin.
Muammo shundaki, inson agentga maqsadni beradi, ammo u maqsadga qanday yoʻl bilan erishishini har doim ham oldindan bilmaydi.
Suhbatda keltirilgan misollardan birida agentga sport zaliga muayyan vaqt uchun yozilish vazifasi berilgan. Boʻsh joy topilmagach, agent boshqa mijozning bronini bekor qilib, uning oʻrniga oʻz foydalanuvchisini yozib qoʻygan.
Yaʼni inson «birovning bronini oʻchir» degan topshiriq bermagan. Agent berilgan maqsadga erishish yoʻlini oʻzi tanlagan.
Shu nuqtada SI agentlari bilan bogʻliq yangi savol paydo boʻladi: inson nomidan harakat qilayotgan tizim noqonuniy yoki zararli ish qilsa, kim javob beradi?
Sunʼiy intellekt nega bunday qaror qilganini oʻzi ham tushuntirolmasligi mumkin
SI xavfsizligidagi yana bir muammo - «qora quti» tamoyili.
Zamonaviy neyron tarmoqlarda inson tizimga maʼlumot kiritadi va natija oladi, ammo model aynan nima uchun shu xulosaga kelganini har doim ham toʻliq kuzatish imkoni yoʻq.
Bu ayniqsa SIga mustaqil harakat qilish vakolati berilganda muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki tizim kutilmagan yoʻlni tanlashi, cheklovni aylanib oʻtishga harakat qilishi yoki inson nazarda tutmagan qarorni qabul qilishi mumkin.
Shu sabab mutaxassislar oldida faqat SIni yanada kuchaytirish emas, uning harakatlarini qanday nazorat qilish masalasi ham turibdi.
Kasblar yoʻqoladimi?
Sunʼiy intellekt rivojlanishi bilan eng koʻp beriladigan savollardan biri - odamlar ishsiz qoladimi?
Narzullayevning fikricha, xavf mavjud, ammo bu jarayon tarixda birinchi marta sodir boʻlayotgani yoʻq.
Avtomatik telefon stansiyalari paydo boʻlgach, qoʻlda abonentlarni ulab beruvchi operatorlarga ehtiyoj yoʻqolgan. Kompyuterlar ayrim kasblarni qisqartirgan. Internet esa aksincha, SMM mutaxassisi, mobilograf, kopirayter va boshqa yangi kasblarni paydo qilgan.
SI ham baʼzi vazifalarni insondan olib qoʻyadi, biroq shu bilan birga mutaxassisning zimmasiga yangi vazifalar qoʻshiladi.
«Sunʼiy intellekt keldi, hamma ishimni qiladi, men dam olaman, desangiz - unaqa emas. Sizning boshingizga yana ham koʻproq ish tushadi», deydi Narzullayev.
Shu maʼnoda xavf faqat kasbning yoʻqolishida emas, kasb ichidagi vazifalarning oʻzgarishida ham.
Shifokor bemor bilan gaplashadi, SI hisobotni yozadi
Suhbatda sunʼiy intellekt tibbiyotda qanday amaliy foyda berishi mumkinligi ham muhokama qilindi.
Masalan, shifokor bemor bilan suhbatini audio shaklda yozib olishi, SI esa uni matnga aylantirib, kasallik tarixi yoki tibbiy hisobot shakliga keltirishi mumkin. Bu shifokorning qogʻozbozlikka sarflaydigan vaqtini kamaytirib, bemor bilan koʻproq muloqot qilish imkonini beradi.
Bundan tashqari, maxsus tibbiy modellar tahlillar, rentgen yoki MRT kabi maʼlumotlarni qayta ishlashda mutaxassisga yordamchi boʻlishi mumkin.
Ammo suhbatdoshlar tibbiyotda yakuniy nazorat insonda qolishi shartligini alohida taʼkidladi. Chunki boshqa sohada 95 foiz aniqlik yaxshi natija boʻlishi mumkin, tibbiyotda esa qolgan 5 foiz xato inson salomatligi bilan bogʻliq.
Oʻzbekistonda asosiy muammo - mutaxassislar kam
Oʻzbekiston sunʼiy intellekt poygasiga qanchalik tayyor?
Narzullayevning fikricha, eng katta muammolardan biri - malakali kadrlar yetishmasligi.
SI yechimlarini yaratish katta hisoblash quvvati, serverlar, maʼlumotlar bazasi va moliyaviy resurs talab qiladi. Ammo infratuzilmaning oʻzi yetarli emas - uni ishlatadigan va mahalliy muammolarga mos yechim yaratadigan mutaxassislar ham kerak.
«Oʻzbekistonning eng katta muammosi - bugun bozorda sunʼiy intellekt boʻyicha mutaxassis deyarli yoʻq, sanoqli», deydi u.
Shuning uchun davlatning vazifalaridan biri mutaxassis tayyorlash, xorijda oʻqitish yoki xorijdan tajribali kadrlarni jalb qilish, shuningdek, davlat buyurtmalari orqali xususiy sektorning bu sohaga kirishini ragʻbatlantirish boʻlishi mumkin.
SIga data-markazlar, data-markazlarga esa suv va elektr kerak
Sunʼiy intellektning koʻp muhokama qilinmaydigan tomoni - uning ulkan moddiy infratuzilmaga bogʻliqligi.
Kuchli modellarni ishlatish uchun data-markazlar, yuqori unumdor chiplar, katta hajmda elektr energiyasi va serverlarni sovitish uchun resurslar talab etiladi.
Narzullayev Oʻzbekistonda ham bunday infratuzilma shakllanayotganini, ammo mavjud quvvatlar hali kamligini taʼkidladi.
Data-markazlar iqtisodiy imkoniyat yaratishi bilan birga, elektr va suv isteʼmoli, sovitish hamda ekologik taʼsir kabi yangi muammolarni ham keltirib chiqaradi.
Shu sabab SI poygasi endi faqat algoritm yoki dasturchilar oʻrtasidagi raqobat emas. Elektr energiyasi, chiplar, data-markazlar va zarur xomashyoga ega boʻlish ham strategik ustunlikka aylanmoqda.
Dipfeykni koʻz bilan ajratish tobora qiyinlashyapti
Suhbatda SI yordamida yaratilgan soxta foto va videolar mavzusi ham koʻtarildi.
Bugun sunʼiy intellekt real insonning ovozi, yuz ifodasi va harakatlarini juda ishonarli tarzda taqlid qila oladi. Natijada oddiy foydalanuvchi haqiqiy video bilan sunʼiy yaratilgan videoni farqlashda qiynalishi mumkin.
Bu esa axborot isteʼmolida yangi koʻnikmani talab qiladi: koʻrilgan har qanday video yoki eshitilgan ovozni avtomatik ravishda haqiqat deb qabul qilmaslik.
Ayniqsa, shov-shuvli, hissiyotga taʼsir qiluvchi yoki muhim qaror qabul qilishga undaydigan kontentni boshqa manbalar orqali tekshirish zarurati oshib bormoqda.
SI «ishonch bilan aldashi» mumkin
Sunʼiy intellekt bilan ishlashdagi eng muhim qoidalardan biri - uning javobini mutlaq haqiqat sifatida qabul qilmaslik.
Narzullayev SI baʼzan mavjud boʻlmagan manba, maqola yoki faktni ishonchli uslubda taqdim etishi mumkinligini taʼkidladi.
«Sunʼiy intellektning bitta xususiyati bor - ishonch bilan aldaydi. Juda chiroyli natija beradi. Natijasini koʻrib, “vau, zoʻr ekan”, deysiz. Aslida u yolgʻon boʻlib chiqishi mumkin», deydi u.
Shuning uchun SIdan foydalanish savodxonligi faqat unga toʻgʻri savol berishdan iborat emas. Qaysi vazifani toʻliq unga topshirish mumkinligi, qayerda inson nazorati kerakligi va qaysi maʼlumotni, albatta, qayta tekshirish zarurligini bilish ham muhim.
Ayniqsa, tibbiyot, huquq, moliya, ilmiy tadqiqot va boshqa yuqori masʼuliyatli sohalarda yakuniy qaror insonda qolishi lozim.
«Bu jarayon toʻxtamaydi»
Suhbat yakunida sunʼiy intellektdan foydalanmaslik odamni uning taʼsiridan himoya qilmasligi taʼkidlandi.
Odam ChatGPT yoki boshqa SI dasturini ochmasligi mumkin. Ammo ijtimoiy tarmoqlarda koʻrayotgan kontentini tanlash, reklama, qidiruv tizimlari, xizmat koʻrsatish, ssenariy va matnlar tayyorlash kabi jarayonlarda sunʼiy intellekt allaqachon uning hayotiga kirib boʻlgan.
Shuning uchun masala SIdan butunlay qochish yoki uni koʻr-koʻrona qabul qilishda emas. Asosiy vazifa - uning imkoniyatlaridan foydalanish bilan birga xavflarini tushunish, shaxsiy maʼlumotlarni himoya qilish va muhim qarorlarni inson nazoratida qoldirish.
«Bu bizga yoqadimi, yoqmaydimi, bu muhitga kirib kelib boʻldi. Bu jarayon davom etadi», deyildi suhbatda.
Podkast soʻngida Anvar Narzullayev avvalgi mehmon qoldirgan «Cheklangan imkoniyatlar sharoitida maqsadga qanday erishish mumkin?» degan savolga ham javob berdi.
Uning fikricha, inson avvalo oʻzi qoʻyib olgan cheklovlardan tashqariga qarashni oʻrganishi kerak.
«Maqsadni katta qoʻyish kerak. 100 karra katta maqsad qoʻying. Uning 10 foiziga erishsangiz ham, 10 barobar yaxshiroq natija olgan boʻlasiz».
